II SAB/OP 109/21

II SAB/Op 109/21 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2022-06-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-12-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Beata Kozicka /sprawozdawca/
Daria Sachanbińska
Krzysztof Sobieralski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6335 Zwrot nienależnego świadczenia
658
Hasła tematyczne
Przewlekłość postępowania
Bezrobocie
Sygn. powiązane
I OSK 2139/22 - Wyrok NSA z 2023-04-12
Skarżony organ
Dyrektor Powiatowego Urzędu Pracy
Treść wyniku
Stwierdzono, że organ dopuścił się bezczynności
Umorzono postępowanie sądowe w zakresie zobowiązania organu do załatwienia wniosku
Stwierdzono, że bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa
Przyznano sumę pieniężną
Orzeczono o wymierzeniu grzywny
Dalej idącą skargę oddalono
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art. 35, art. 36 § 1 i § 2,
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 149 § 1 pkt 3 i § 1a, art. 149 § 2 w zw. z art. 154 § 6,
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Sędzia WSA Daria Sachanbińska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi M. P. na bezczynność Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia 1) umarza postępowanie w zakresie zobowiązania Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu do załatwienia wniosku strony skarżącej z dnia 4 marca 2021 r. 2) stwierdza, że Dyrektor Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu dopuścił się bezczynności, 3) stwierdza, że bezczynność Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie- Koźlu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, 4) przyznaje od Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu na rzecz skarżącego sumę pieniężną w wysokości 1.000 (tysiąc) złotych, 5) wymierza Dyrektorowi Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu grzywnę w wysokości 1.000 (tysiąc) złotych.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wywiedzionej przez M. P. (dalej jako: skarżący lub strona) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu jest bezczynność Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu (dalej również jako: organ lub Dyrektor PUP) w rozpoznaniu jego wniosku o umorzenie zaległości wynikającej z decyzji tego organu z dnia 17 lipca 2017 r., nr DAO.4013.3.2017.C, w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Złożenie skargi poprzedził następujący ciąg zdarzeń. Strona zarejestrowała się jako bezrobotny w Powiatowym Urzędzie Pracy w Kędzierzynie-Koźu w dniu 17 stycznia 2014 r. z prawem do zasiłku. Świadczenie to, wskutek podjęcia pracy, utraciła z dniem 1 września 2014 r. Następnie w dniu 27 kwietnia 2017 r. skarżący ponownie zarejestrował się jako bezrobotny, niemniej przedłożył dokumenty, z których wynikało, że w okresie pobierania poprzedniego świadczenia dla bezrobotnych, dokonał wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, o czym nie poinformował organu. W konsekwencji Dyrektor PUP wszczął postępowanie zakończone wydaniem decyzji z dnia 17 lipca 2017 r., nr DOA.4013.3.2017.AC, o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 3.572,50 zł. Rozstrzygnięcie to zostało osobiście odebrane przez stronę i wskutek niewniesienia przez nią środka odwoławczego stało się ostateczne. Mając na to na uwadze organ rozpoczął prowadzenie postępowania egzekucyjnego.
W dniu 10 marca 2021 r. do organu wpłynął wniosek strony o umorzenie zaległości, na które udzielono mu odpowiedzi pismem nr [...], datowanym omyłkowo na dzień 7 marca 2021 r., albowiem – jak wskazał organ w piśmie z dnia 13 października 2021 r. – winna być to data 7 kwietnia 2021 r. W piśmie tym poinformowano stronę, że nie spełnia warunków do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, bowiem nie minął okres przedawnienia od daty wydania decyzji o zwrocie z dnia 17 lipca 2017 r. Dyrektor PUP pouczył stronę, że przysługuje jej uprawnienie do złożenia wniosku o odroczenie terminu spłaty do czasu ukończenia odbywania kary więzienia.
Udzielona informacja była w ocenie skarżącego niewystarczająca, w związku z tym w dniu 14 maja 2021 r. wniósł ponaglenie do Wojewody Opolskiego. Postanowieniem z dnia 15 czerwca 2021 r., nr PS.III.860.17.2021.ADZ, organ ten działając na podstawie art. 37 § 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), dalej: Kpa, nie stwierdził bezczynności Dyrektora PUP w Kędzierzynie-Koźlu ani przewlekłości.
Organ pierwszej instancji w dniu 9 czerwca 2021 r. wszczął postępowanie w sprawie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia i sprawa została skierowana pod obrady Powiatowej Rady Rynku Pracy, stosownie do art. 76 ust. 7 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2021 r. poz.1100 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 690 ze zm.), dalej jako: ustawa, po wcześniejszym uzyskaniu wymaganej informacji z zakładu karnego, w którym skarżący odbywał zasądzoną mu karę pozbawienia wolności. Następnie Dyrektor PUP decyzją z dnia 20 sierpnia 2021 r., nr RFK.3112.30.2021.GW, wydaną na podstawie art. 9 ust. 1 pkt 14 lit. d w związku z art. 76 ust. 7 ustawy oraz art. 104 § 1 Kpa, orzekł o odmowie umorzenia skarżącemu nienależnie pobranego świadczenia.
W wyniku wniesionego przez stronę odwołania Wojewoda Opolski decyzją z dnia 12 października 2021 r., nr PS.III.8641.40.2021.ADZ, uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, podkreślając, że Powiatowa Rada Rynku Pracy zajęła stanowisko na podstawie niepełnego materiału dowodowego, obrazującego stan faktyczny sprawy, bowiem bez oświadczenia skarżącego o sytuacji majątkowej względnie zdrowotnej.
Prowadzone przez organ pierwszej instancji postępowanie wykazało, że część roszczenia Powiatowego Urzędu Pracy w Kędzierzynie-Koźlu z tytułu nienależnie pobranego świadczenia przedawniła się, w związku z czym w dniu 23 listopada 2021 r. organ pierwszej instancji skierował do organu drugiej instancji wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 17 lipca 2017 r., nr DA0.4013.3.2017.AC. Orzeczenie w tym zakresie zostało wydane przez Wojewodę Opolskiego w dniu 13 stycznia 2022 r., nr PS.III.8641.52.2021.ADZ. Jego mocą stwierdził Wojewoda nieważność decyzji organu pierwszej instancji z dnia 17 lipca 2017 r. Wskazał przy tym organ drugoinstancyjny, że zakres tego rozstrzygnięcia obejmował kwotę za cały okres zasiłkowy podczas, gdy przedawniły się kwoty wypłacone w dniu 13 maja 2014 r. oraz 13 czerwca 2014 r. Zwrotowi – jak zaznaczył – winny podlegać wyłącznie wypłacone od dnia 7 lipca 2014 r.
W tych okolicznościach prawnych i faktycznych, co wymaga uwypuklenia, pismem datowanym na dzień 10 listopada 2021 r. (data wpływu do organu to 17 listopad 2021 r.) – zatem jeszcze przed wystąpieniem organu pierwszej instancji do organu drugiej instancji z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 17 lipca 2017 r., co bowiem miało miejsce w dniu 23 listopada 2021 r. – strona za pośrednictwem Dyrektora PUP wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, na bezczynność tego organu w zakresie rozpatrzenia jego wniosku z dnia 4 marca 2021 r. W uzasadnieniu opisał skarżący przebieg postępowania ze szczególnym uwzględnieniem kolejności składanych przez niego pism do organu. Zdaniem skarżącego Dyrektor PUP nie odniósł się do meritum jego wniosku, "nie wdrożył odpowiednich procedur, co wskazuje ewidentnie na jego opieszałość". Formułując te zarzuty wniósł skarżący o zasadzenie od organu odszkodowania w kwocie 5000 zł, a także zadośćuczynienia w wysokości 2000 zł na rzecz schroniska dla bezdomnych "Monar" w Kędzierzynie-Koźlu oraz przeprosin. Jednocześnie wniósł o zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych oraz o ustanowienie pełnomocnika.
W odpowiedzi na skargę organ opisał przebieg postępowania i wskazał, że jego zdaniem nie doszło do bezczynności, a skarga winna być oddalona, bowiem zgodnie z art. 149 § 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), dalej : p.p.s.a. – jak zaznaczył – sąd może skargę na bezczynność lub przewlekłość postępowania oddalić w przypadku stwierdzenia, że na dzień wniesienia skargi organ nie pozostawał w bezczynności lub przewlekłości, co zdaniem organu miało miejsce w przedmiotowej sprawie.
W odpowiedzi na wezwanie Sądu (k. 18 akt sądowych), odnośnie do zajęcia stanowiska o fazie i toku postępowania z wniosku strony pismem z dnia 4 marca 2022 r. (k. 24 akt sądowych), Dyrektor PUP poinformował, że wobec wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji tego organu z dnia 17 lipca 2017 r. "sprawa nienależnie pobranego świadczenia przypisanego do zwrotu M. P. została zakończona". Wskazał organ, że decyzją z dnia 21 stycznia 2022 r. umorzył postępowanie w sprawie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.
Jednocześnie wskazania wymaga, że WSA w Opolu postanowieniem z dnia 7 lutego 2022 r., sygn. akt II SPP/Op 130/21, umorzył wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowił mu pełnomocnika z urzędu, który w piśmie z dnia 30 maja 2022 r. podtrzymał stanowisko skarżącego wyrażone w dotychczasowym postępowaniu. Zaznaczył przy tym pełnomocnik, że Dyrektor PUP prowadząc postępowanie z wniosku strony z dnia 4 marca 2021 r. (wpływ do organu 10 marca 2021 r.) dopuścił się naruszenia art. 7, art., 8, art., 12, art. 35 Kpa w związku z art. 37 Kpa. W dalszych motywach zwrócił pełnomocnik uwagę, że skarga strony została złożona w dniu 17 listopada 2021 r., tj. w dacie, gdy postępowanie w sprawie umorzenia zaległości nie było przez organ zakończone. Podkreślił dalej pełnomocnik, że organ nie podjął żadnych czynności zamierzających do zakończenia postępowania w jak najszybszym terminie. Wskazał również, że pomiędzy wpłynięciem wniosku a rzeczywistym wszczęciem postępowania minęło więcej niż 2 miesiące.
W ocenie pełnomocnika pisma kierowane przez Dyrektor PUP do skarżącego nie zawierały żadnych merytorycznych argumentacji, a także nie usprawniały w żaden sposób zakończenia postępowania i wydania rozstrzygnięcia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje.
Na podstawie art. 3 § 2 pkt 8 i 9 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nadal przywoływanej jako: p.p.s.a., w zw. z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), dalej: p.u.s.a., sądowa kontrola administracji publicznej, dokonywana jest na podstawie kryterium legalności. Kontrola ta, co należy podkreślić, obejmuje m.in. orzekanie przez sądy administracyjne w sprawach na bezczynność i przewlekłe prowadzenia postępowania administracyjnego. Skarga na bezczynność, w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a., ma na celu ochronę prawa strony przez doprowadzenie do wydania przez organ rozstrzygnięcia w sprawie lub podjęcia czynności dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa. Przedmiotem kontroli w tych sprawach, jak i w niniejszej, nie jest zatem akt lub czynność organu, lecz ich ewentualny brak w sytuacji, gdy organ miał obowiązek podjąć działanie w danej formie i w określonym terminie. Wskazać nadto należy, że stosownie do art. 119 pkt 4 oraz art. 120 p.p.s.a., jeżeli przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym. Z tego względu skarga rozpoznana została w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 149 § 1 p.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a p.p.s.a.: 1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności; 2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa; 3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Stosownie zaś do art. 149 § 1a p.p.s.a., sąd stwierdza jednocześnie, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Z kolei jego § 1b tego przepisu stanowi, że sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., może ponadto orzec o istnieniu lub nieistnieniu uprawnienia lub obowiązku, jeżeli pozwala na to charakter sprawy oraz niebudzące uzasadnionych wątpliwości okoliczności jej stanu faktycznego i prawnego. Natomiast na podstawie art. 149 § 2 p.p.s.a. sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1, może ponadto orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 p.p.s.a. lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 p.p.s.a. Oceniając przebieg postępowania pod kątem zaistnienia przewlekłości (oraz ewentualnie jej charakteru) należy również dostrzec, że sprawa nie została załatwiona przed wniesieniem skargi.
Tym samym przed przystąpieniem do rozważań odnośnie do zasadności skargi przede wszystkim stwierdzić trzeba, że nie było też żadnych przeszkód formalnych do jej wniesienia a następnie rozpoznania albowiem przed jej złożeniem skarżący złożył ponaglenie do organu odwoławczego, który – jak wskazano powyżej – postanowieniem z dnia 15 czerwca 2021 r., nr PS.III.860.17.2021.ADZ, nie stwierdził bezczynności Dyrektora PUP w Kędzierzynie-Koźlu ani przewlekłości w załatwieniu sprawy strony z jej wniosku z dnia 4 marca 2021 r., data wpływu do organu 10 marca 2021 r. Przy czym należy także mieć na uwadze, że – co przyznaje sam organ – skarżący kierował do niego szereg pism, skarg, w których zarzucał organowi wadliwość przy procedowaniu w sprawie z jego wnioski, które organ załatwiał w trybie art. 231 Kpa, zob. np.: pisma kierowane do strony z 21 października, 5 listopada 2021 r.
Nadto wskazania wymaga, że skarga do Sądu została złożona za pośrednictwem Dyrektora PUP jeszcze przed wydaniem przez ten organ kończącej sprawę decyzji z dnia 21 stycznia 2022 r., mocą której umorzono stronie nienależnie pobrane świadczenie, albowiem – dla przypomnienia – wpłynęła ona do organu w dniu 17 listopada 2021 r., co wynika z prezentaty PUP w Kędzierzynie-Koźlu, uczynionej na niej, z odnotowaniem daty wpływu oraz L.dz. [...]. Widnieje na niej także podpis osoby przyjmującej. Okoliczności tej zresztą nie negował także organ. Błędnie tym samym – w realiach przedmiotowej sprawy – uznał organ, powołując się na uchwałę NSA z 22 czerwca 2020 r., sygn. akt II OPS 5/19, że wystąpiła przeszkoda w rozpoznaniu sprawy albowiem – w jego ocenie – skarga na bezczynność została wniesiona po zakończeniu przez organ prowadzonego postępowania. Takiemu uznaniu przeczą bowiem zdarzenia prawne i faktyczne, tj. data wniesienia skargi, czyli 17 listopada 2021 r., oraz wydania kończącej sprawę decyzji, czyli 21 stycznia 2022 r., mocą której umorzono stronie nienależnie pobrane świadczenie.
W tym miejscu wskazać także należy, iż stan faktyczny sprawy został zaprezentowany przy okazji przedstawiania dotychczasowego przebiegu objętego skargą postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania. Jak wynika z przedstawionego powyżej przebiegu postępowania, który jest co do meritum zgodnie prezentowany, tak przez stronę skarżącą, jak i organ, zdaniem składu orzekającego w sprawie, rację ma strona skarżąca, że w rytmice ale i zasadności podejmowanych czynności, ich szybkości i ekonomice – z uwzględnieniem okresu wprowadzonego stanu epidemiologicznego – wystąpił stan uzasadniający stwierdzenie, że w sprawie wystąpiła bezczynność.
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie bezczynność organu jest oczywista i oceny tej nie zmienia fakt wydania kończącej sprawę decyzji w dniu 21 stycznia 2022 r., nr DAO.4015.2.2022.AK, mocą której umorzono stronie nienależnie pobrane świadczenie, o czym szerzej także niżej.
Nie ulega wątpliwości, co wymaga podkreślenia, że nawet przez przeszło dwa miesiące od daty wniesienia skargi, czyli 17 listopada 2021 r. organ pierwszej instancji nie poczynił w sprawie żadnych czynności, o których zawiadomiłby stronę, czy poinformował o zwłoce w załatwieniu sprawy. Dopiero po tej dacie, albowiem po wpłynięciu do niego skargi na bezczynność, niejako w reakcji na nią Dyrektor PUP w dniu 23 listopada 2021 r. skierował do Wojewody Opolskiego wniosek o stwierdzenie nieważności własnej decyzji z dnia 17 lipca 2017. Takie uznanie wynika z zestawienia dat podejmowanych w sprawie czynności. Dostrzec przy tym należy, że zgodnie z art. 12 Kpa organ administracji publicznej powinien działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia (§ 1), a sprawy, które nie wymagają zbierania dowodów, informacji lub wyjaśnień, powinny być załatwione niezwłocznie (§ 2). Wskazany przepis normuje jedną z zasad ogólnych postępowania administracyjnego – zasadę szybkości, a więc osiągania końcowego celu postępowania administracyjnego w najkrótszym możliwym czasie. W doktrynie podnosi się, że zasada ta ma dla skuteczności ochrony interesu społecznego oraz interesu jednostki istotne znaczenie i należy do kardynalnych zasad dobrego postępowania. Przewlekłość analogicznie jak bezczynność zawsze jest bowiem zaprzeczeniem stabilności i pewności w stosunkach społecznych, podważa w oczach społeczeństwa autorytet władzy oraz oddala moment wykonania nakazu prawa (zob. B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2021, art. 12 Nb 1, i tam przywołana literatura). Realizacja wskazanej zasady jest zagwarantowana przepisami określającymi terminy załatwienia sprawy oraz ustanawiającymi środki ochrony przed przewlekłością i bezczynnością organów administracji publicznej, a także statuującymi odpowiedzialność pracownika organu administracji publicznej. Z kolei zgodnie z art. 35 Kpa organy administracji publicznej obowiązane są załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki (§ 1). Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego winno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej – nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania, zaś w postępowaniu odwoławczym – w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania (§ 3). Do terminów określonych wyżej nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów zawieszenia postępowania, okresu trwania mediacji oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony albo z przyczyn niezależnych od organu (§ 5). W myśl natomiast art. 36 § 1 Kpa o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie określonym w art. 35 Kpa lub w przepisach szczególnych organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy. Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu (art. 36 § 2 Kpa.). W rozpoznawanej sprawie – zdaniem Sądu – organ pierwszej instancji nie wywiązał się z ustawowych obowiązków wynikających z powołanych wyżej przepisów kodeksu postępowania administracyjnego z przyczyn opisanych wyżej. W świetle powyższych okoliczności stwierdzić należy, że złożona skarga jest w pełni uzasadniona. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w prowadzonym postępowaniu Dyrektor PUP uchybił powołanym wyżej przepisom Kpa. Nie można przyjąć, że wskazany organ działał w sprawie wnikliwie i szybko, czy też bez zbędnej zwłoki oraz że na bieżąco interesował się sprawą. Zaznaczyć przy tym należy, że ustawodawca zobowiązał organ prowadzący postępowanie każdorazowo w przypadku uchybienia terminom wskazanym powyżej, wyznaczonym do ułatwienia sprawy, wystosowania pism informujących o niemożności załatwienia sprawy w terminie i wyznaczeniu nowego terminu jej załatwienia, co także nie zostało w sprawie realizowane.
W tym miejscu godzi się wyjaśnić, że w sytuacji, gdy zarzucany w skardze stan bezczynności – tak jak w niniejszej sprawie – ustał, tu: w związku z wydaniem przez Dyrektora PUP decyzji z dnia 21 stycznia 2022 r., nr DAO.4015.2.2022.AK, mocą której umorzono stronie nienależnie pobrane świadczenie, po dniu wniesienia skargi, ale przed jej rozpoznaniem i rozstrzygnięciem przez sąd administracyjny, to postępowanie sądowe umarza się na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. (por. uchwała NSA z 26 listopada 2008 r., sygn. akt I OPS 6/08, ONSAiWSA 2009, nr 4, poz. 63), acz jedynie w części obejmującej zobowiązanie organu do wydania aktu lub dokonania czynności, o którym mowa w art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 27 lutego 2020 r., sygn. akt II OSK 2423/19, CBOSA) – o czym Sąd orzekł w pkt 1 wyroku.
Powyższe, co wymaga zaznaczenia, nie zwalniało jednak Sądu z podjęcia pozostałych obligatoryjnych rozstrzygnięć właściwych dla tego typu skargi – przewidzianych obecnie w art. 149 § 1 pkt 3 i § 1a p.p.s.a. – tj. orzeczenia w kwestii dopuszczenia się przez organ bezczynności oraz oceny jej charakteru: rażącego albo nierażącego (por. wydane jeszcze na gruncie stanu prawnego obowiązującego przed 15 sierpnia 2015 r., ale nadal aktualne: postanowienie NSA z 26 lipca 2012 r., sygn. akt II OSK 1360/12; wyrok NSA z 15 stycznia 2013 r., sygn. akt II OSK 2390/12). Konsekwentnie, stosownie do przywołanego wyżej art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a., Sąd stwierdził, że Dyrektor PUP dopuścił się bezczynności w załatwieniu przedmiotowego wniosku skarżącego z 4 marca 2021 r. (pkt 2 wyroku). Z kolei oceniając charakter zaistniałej bezczynności – jak tego wymaga art. 149 § 1a p.p.s.a. – Sąd, po analizie całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, uznał, że miała ona miejsca z rażącym naruszeniem prawa (pkt 3 wyroku). Stwierdzając, że zaistniała w sprawie bezczynność nosi cechy rażącego naruszenia prawa Sąd wziął pod uwagę rytmikę podejmowanych czynności, ich charakter – niepokomplikowany, nie wymagający przeprowadzania szerokiego postępowania dowodowego, brak aktywności organu ukierunkowanej na szybkie załatwienie sprawy, zapewnienie stronie bieżącej informacji o stanie sprawy, w tym także ekonomikę postępowania. Za rażące naruszenie przepisów art. 35 Kpa można uznać ich oczywiste niezastosowanie lub zastosowanie nieprawidłowe, jak również długotrwałość prowadzenia postępowania, czy brak jakiejkolwiek aktywności organu (tak WSA w wyroku z 20 października 2011 r. I SA/Wa 353/11, wyrok WSA w Poznaniu z 18 sierpnia 2011 r., sygn. akt II SAB/Po 60/10, wyrok WSA w Gdańsku z 11 sierpnia 2011 r., sygn. akt II SAB/Gd 30/11). Jak już to wyżej wskazano z akt administracyjnych sprawy wynika, że po uchyleniu przez organ odwoławczy decyzją z 12 dnia października 2021 r., decyzji pierwszoinstancyjnej z dnia 20 sierpnia 2021 r. organ pierwszej instancji nie podejmował żadnych czynności w sprawie zmierzających do załatwienia wniosku strony z 4 marca 2021 r. o umorzenie zaległości. W ocenie Sądu już sam ten fakt świadczy o rażącym naruszeniu prawa. Sąd wziął bowiem pod uwagę, że "rażącym naruszeniem prawa" w rozumieniu art. 149 § 1a p.p.s.a. pozostaje stan, w którym bez żadnej wątpliwości i wahań można powiedzieć, bez potrzeby odwoływania się do szczegółowej oceny okoliczności sprawy, że naruszono prawo w sposób oczywisty (zob. wyrok NSA z 21 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 675/12). Oceniając, czy naruszenie prawa jest rażące, należy uwzględnić nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia (względnie braku zakończenia), lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie powinien podjąć organ, dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. W tradycyjnym ujęciu "rażącym naruszeniem prawa" jest naruszenie, które nosi cechy oczywistej i wyraźnej sprzeczności z obowiązującym prawem, niezasługujące na akceptację w demokratycznym państwie prawa i wywołujące dotkliwe skutki społeczne lub indywidualne. Z konieczności logicznej kwalifikacja naruszenia jako "rażącego" musi posiadać pewne dodatkowe cechy w stosunku do stanu ocenianego jako naruszenie "zwykłe". Dla uznania naruszenia prawa za rażące nie jest wystarczające samo przekroczenie przez organ ustawowych terminów załatwienia sprawy. To przekroczenie musi być znaczne i niezaprzeczalne. Rażące opóźnienie w podejmowanych przez organ czynnościach ma być w sposób oczywisty pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia. Tak sytuacja, zdaniem Sądu, w kontrolowanej sprawie wystąpiła. Oceniając tę kwestię Sąd wziął pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, a przede wszystkim fakt, że materiał dowodowy był w znacznej mierze zgromadzony i po 12 października 2021 r. nie wymagał prowadzenia postępowania dowodowego, a takowych tez nie wykazał organ. Dodać należy, że stanu zwłoki zaistniałej w sprawie nawet nie podjął się wyjaśnienia organ na żadnym etapie postępowania, zaś w odpowiedzi na skargę uznał, że de facto skoro załatwił już sprawę, tu co ważne a co pomija organ – już po wniesieniu skargi – to wystąpiła przeszkoda w orzekaniu (szerzej o tym powyżej). Sąd uznał także za zasadne przyznanie skarżącemu, na podstawie art. 149 § 2 p.p.s.a., sumy pieniężnej w wysokości 1000 zł, o czym orzekł w pkt 4 wyroku oraz wymierzenie organowi grzywny w wysokości 1000 zł, o czym orzekł w pkt 5 wyroku. Wypada przy tym zauważyć, że z ww. przepisu jasno wynika, iż suma pieniężna, której przyznania domagał się skarżący, jest jednym z dwóch (obok grzywny) środków o charakterze finansowym, które mogą być orzeczone w razie uwzględnienia skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania. Decyzja o ich zastosowaniu, w tym wybór konkretnego środka (grzywna, suma pieniężna albo oba te środki łącznie) należy do sądu (por. wyroki NSA: z 30 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1558/20, z 8 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1314/16; z 11 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1506/16; z 11 lipca 2017 r., sygn. akt II OSK 879/17). Zatem zasądzenie na podstawie art. 149 § 2 p.p.s.a. sumy pieniężnej od organu – podobnie zresztą, jak i nałożenie na organ grzywny – jest uprawnieniem dyskrecjonalnym sądu (por. wyroki NSA: z 15 lutego 2020 r., sygn. akt II OSK 1727/20, z 3 lutego 2017 r., sygn. akt II GSK 1695/16; z 19 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1685/17). O ile jednak grzywna pełni przede wszystkim funkcję represyjną i prewencyjną (dyscyplinującą), o tyle w przypadku sumy pieniężnej, choć wskazane funkcje też zachowują pewne znaczenie, to na plan pierwszy wysuwa się funkcja kompensacyjna. Chodzi mianowicie o zrekompensowanie, przynajmniej w pewnej mierze, uszczerbku (straty, krzywdy, itp.), jakiego doznał skarżący na skutek bezczynności lub przewlekłego działania organu administracji. W postanowieniu z 19 lipca 2016 r., sygn. akt I OZ 705/16 Naczelny Sąd Administracyjny wyraźnie stwierdził, że suma pieniężna, o której mowa w art. 149 § 2 w zw. z art. 154 § 6 p.p.s.a., stanowi "szczególnego rodzaju zadośćuczynienie za stan bezczynności organu". W związku z tym nie ulega wątpliwości, że wniosek o przyznanie sumy pieniężnej winien zawierać uzasadnienie, w którym skarżący powinien nawiązać do określonego uszczerbku (o charakterze majątkowym lub niemajątkowym) wywołanego bezczynnością lub przewlekłością postępowania.
Aktywność sądu jest w takiej sytuacji uwarunkowana, w istotnej mierze, wskazaną argumentacją. Oceny tej nie zmienia przewidziana w art. 149 § 2 p.p.s.a. możliwość przyznania przez sąd sumy pieniężnej z urzędu. Ograniczając się w tym zakresie do procesowego aspektu tego zagadnienia, należy stwierdzić, że sąd rozpoznający skargę na bezczynność lub przewlekłość powinien podjąć czynności wyjaśniające odnoszące się do ewentualnego przyznania sumy pieniężnej, jeśli istnienie takich okoliczności wynika z uzasadnienia skargi lub wniosku wyartykułowanego przed rozpoznaniem skargi, a przyznanie tej sumy jest uzasadnione względami materialnoprawnymi (por. wyroki NSA: z 8 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1313/16; z 16 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 2934/16; 7 września 2017 r., sygn. akt I OSK 798/17, równocześnie Sąd wskazuje, że wszystkie orzeczenia powołane w uzasadnieniu dostępne są na ogólnodostępnej stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, CBOSA).
W kontrolowanej sprawie Sąd uznał, że zasądzona suma w wysokości 1000 zł uczyni zadość wymogom jej ustanowionym. W ocenie Sądu skarżący swego wniosku o przyznanie sumy pieniężnej w wysokości 5000 zł w sposób należyty nie umotywował. Skarga w tym zakresie nie zawierała żadnego uzasadnienia, które poddawałoby się kontroli sądowej w realiach przedmiotowej sprawy. W szczególności autor skargi nie wyjaśnił, jakie to konkretnie "negatywne skutki", czy "niedogodności", li tylko ogólnie w skardze wzmiankowane, wynikły dla niego w związku z zarzucaną bezczynnością. Stąd zdaniem składu orzekającego zasądzona suma czyni zadość wymogom jej ustanowionym. Przy czym, jak wskazano powyżej, brak oczekiwanej prawem reakcji organu na załatwienie szybkie i ekonomiczne sprawy w terminie, brak informowania strony o zwłoce w załatwieniu jej wniosku oraz wskazania przyczyn takiego stanu uzasadnił zasądzenie sumy w wysokości 1000 zł.
Sąd mając przy tym na względzie sposób działania organu, okresy bezczynności i charakter sprawy, nieskomplikowany, nie wymagający dodatkowego postępowania dowodowego, o czym szerzej powyżej, wymierzył organowi grzywnę, o czym orzekł w pkt 5 wyroku. W ocenie Sądu, niewykonanie ustawowego obowiązku, bez racjonalnego usprawiedliwienia okolicznościami w demokratycznym państwie prawnym nie może być tolerowane, albowiem taka sytuacja prowadzi do podważenia zaufania obywateli do organów państwa i zarazem świadczy o braku poszanowania prawa przez te organy, które same są zobowiązane do jego stosowania. Przy określeniu wysokości grzywny Sąd wziął pod uwagę, w szczególności długość okresu zwłoki w załatwieniu sprawy, jej przedmiot oraz podejmowane działania przez organ. I tak, uwzględniając również wskazane przez organ okoliczności, Sąd uznał, że grzywna w kwocie określonej w orzeczeniu będzie adekwatna do stopnia, w jakim organ naruszył termin załatwienia sprawy, a jednocześnie spełni wystarczająco represyjną funkcję.