II SAB/Ke 47/25

II SAB/Ke 47/25 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2025-10-29
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-06-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Beata Ziomek
Jacek Kuza /sprawozdawca/
Sylwester Miziołek /przewodniczący/
Symbol z opisem
6139 Inne o symbolu podstawowym 613
658
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ
Burmistrz Miasta i Gminy
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 37 par. 1 pkt 1 i 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151, art. 52 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Sędzia WSA Beata Ziomek po rozpoznaniu w dniu 29 października 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi C. K. na bezczynność Burmistrza Ożarowa w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań oddala skargę.
Uzasadnienie
[...] sp. z o.o. w K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skargę z 22 maja 2025 r. na bezczynność Burmistrza Ożarowa. Skarżąca zarzuciła, że organ w okresie od 18 lutego 2025 r. do dnia złożenia skargi nie załatwił sprawy z jej wniosku o wydanie decyzji środowiskowej z 14 lutego 2025 r. (data wpływu do organu – 18 lutego 2025 r.), czym naruszył w sposób rażący art. 35 § 3 kpa w związku z art. 61 § 3 kpa. W konsekwencji wniesiono między innymi o:
1. skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie;
2. dopuszczenie dowodu z dokumentu - artykułu z 13 sierpnia 2024 r. pt. "Władze O. wspierają postulaty dotyczące ograniczenia działalności kopalni w Śródborzu" - na okoliczność czynnego zaangażowania Burmistrza Ożarowa na rzecz uniemożliwienia Spółce prowadzenia działalności gospodarczej;
3. zobowiązanie Burmistrza Ożarowa do wydania decyzji w terminie 14 dni od daty otrzymania przez ten organ prawomocnego wyroku z aktami sprawy;
4. stwierdzenie, że Burmistrz Ożarowa dopuścił się bezczynności;
5. stwierdzenie, że bezczynność miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa;
6. wymierzenie organowi grzywny w wysokości [...] zł;
7. przyznanie skarżącej od organu sumy pieniężnej w wysokości [...] zł.
W uzasadnieniu skargi jej autor wskazał, że wnioskiem z 14 lutego 2024 r. (data wpływu do organu – 18 lutego 2025 r.), skarżąca zwróciła się o wydanie decyzji środowiskowej dla przedsięwzięcia "kontynuacja eksploatacji odkrywkowej wapieni jurajskich "Anna" wraz z przeniesieniem produkcji kruszyw do wyrobiska".
Burmistrz Ożarowa nie zawiadomił o wszczęciu postępowania, ani nie podjął innych czynności procesowych zmierzających do załatwienia sprawy.
Pismem z 3 kwietnia 2025 r. skarżąca spółka złożyła do SKO w Kielcach ponaglenie. Postanowieniem z 21 maja 2025 r. Kolegium uznało ponaglenie za uzasadnione, wyznaczyło dodatkowy termin do załatwienia sprawy do 29 sierpnia 2025 r., zarządziło wyjaśnienie przyczyn i ustalenie osób winnych bezczynności i przewlekłości, a także podjęcie środków zapobiegających bezczynności i przewlekłości w przyszłości. Stwierdziło też, że bezczynność i przewlekłość nie maiły miejsca z rażącym naruszeniem prawa.
Dalej wnoszący skargę stwierdził, że od momentu wszczęcia postępowania przez spółkę do dnia złożenia skargi upłynęło ponad 3 miesiące, a więc okres dłuższy, niż termin maksymalny przewidziany w art. 35 § 3 k.p.a. Brak zawiadomienia o wszczęciu postępowania czyni natomiast bezprzedmiotowym rozważanie wpływu na tok sprawy terminów przewidzianych przepisami ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U. 2024.1112 t.j. ze zm.), dalej ustawa środowiskowa.
Uzasadniając wniosek o stwierdzenie rażącego naruszenia prawa, strona skarżąca podniosła, że postępowanie Burmistrza nosi znamiona celowej obstrukcji procesowej wobec złożonego wniosku, która jest motywowana politycznie i nie znajduje żadnego uzasadnienia ani merytorycznego, ani formalnego. Burmistrz angażuje się bowiem czynnie po stronie przeciwników działalności Spółki, czego dowodem są powszechnie dostępne wypowiedzi tego organu.
Z kolei odnośnie wniosków o grzywnę i przyznanie sumy pieniężnej w skardze argumentowano, że poza okresem bezczynności przy jej wymierzaniu należy mieć na uwadze, że działania Burmistrza nie są motywowane merytorycznie, lecz mają charakter polityczny. Działania Burmistrza, jako polityka lokalnego, nie powinny przekładać się na realizację przez niego obowiązków procesowych, gdyż organy administracji działają na podstawie przepisów prawa. W rezultacie brak zawiadomienia o wszczęciu postępowania oraz brak realnej aktywności procesowej uzasadniają zastosowanie sankcji w postaci grzywny w wysokości, która skutecznie odstraszy ten organ od uchylania się od podejmowania czynności nakazanych prawem, zwłaszcza że Burmistrz ignoruje orzeczenia organu wyższego stopnia.
Z tych samych powodów skarżąca wniosła o przyznanie jej sumy pieniężnej. Dodała, że bezczynność organu powoduje wymierne szkody dla Spółki, która nie może w sposób ekonomicznie uzasadniony planować prowadzenia swojego przedsiębiorstwa w dłuższym czasie.
W odpowiedzi na skargę datowanej na 18 czerwca 2025 r. organ wniósł o jej oddalenie.
Organ zaooponował twierdzeniu, jakoby upłynął termin do którego miała zostać wydana decyzja, skoro SKO w Kielcach uznając ponaglenie za uzasadnione, w postanowieniu z 21 maja 2025 r. wyznaczyło Burmistrzowi termin do załatwienia sprawy do 29 sierpnia 2025 r., który jeszcze nie upłynął. Przedwczesne i chybione jest w związku z tym żądanie skargi, aby zobowiązać Burmistrza Ożarowa do wydania decyzji w innym terminie, niż określiło to SKO w Kielcach w ww. wymienionym postanowieniu.
Organ nie zgodził się z zarzutem prowadzenia postępowania celowo obstrukcyjnie i w interesie politycznym. Sam bowiem fakt kontaktu z mieszkańcami Gminy, zapoznania się z ich argumentacją nie może być podstawą do kierowania zarzutu nieobiektywności. Dodał, że załączony przez skarżącą fragment artykułu prasowego nie może być uznany za dowód celowego niezgodnego z prawem prowadzenia postępowania, gdyż Burmistrz nie ma żadnego wpływu na treść artykułów prasowych, które zwykle są tworzone w kategorycznym, często nawet sensacyjnym tonie. Ponadto artykuł ten nie był autoryzowany przez organ.
Dalej Burmistrz podkreślił, że pismem i obwieszczeniem z 26 maja 2025 r. wszczął postępowanie w przedmiotowej sprawie, które obecnie się toczy. Pismami z 30 maja 2025 r. wystąpił do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Kielcach, Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Opatowie, Marszałka Województwa Świętokrzyskiego w Kielcach i Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Warszawie o wydanie opinii co do potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, a w przypadku stwierdzenia takiej potrzeby, co do zakresu i obowiązku sporządzenia raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko. Obecnie oczekuje na odpowiedzi od organów opiniujących, co może potrwać kilka miesięcy. Organ powołał się na powszechną wiedzę o tym, że sprawy z zakresu wydawania decyzji środowiskowej powszechnie uznaje się za sprawy administracyjne o znacznym stopniu złożoności, a co za tym idzie należy je zakwalifikować do spraw, których termin załatwienia wynosi dwa miesiące, zgodnie z art. 35 § 3 k.p.a.
Organ uznał za bezzasadne wnioski o nałożenie grzywny i przyznanie sumy pieniężnej. Wskazał, że nieprawdziwe są twierdzenia skarżącej o ponoszeniu strat materialnych związanych z brakiem zmiany decyzji środowiskowej. Decyzja ta bowiem nie zmienia obecnego statusu skarżącego jako przedsiębiorcy, który może w dalszym ciągu prowadzić dotychczasową działalność wydobywczą. Ewentualne pozytywne rozstrzygnięcie wniosku jest jednym z wielu elementów wymaganych do uzyskania kolejnej koncesji na wydobycie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Przedmiotem sprawy wyraźnie wskazanym w skardze sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika reprezentującego skarżącą spółkę, była bezczynność Burmistrza Ożarowa polegająca na niezałatwieniu w terminie sprawy tej spółki o wydanie decyzji środowiskowej tego organu wydanej dla tej spółki.
Na wstępie należy wyjaśnić, że mimo wniosku strony skarżącej o rozpoznanie sprawy na rozprawie, została ona rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935), dalej p.p.s.a., na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania. Według natomiast art. 122 p.p.s.a. sąd rozpoznający sprawę w trybie uproszczonym może przekazać sprawę do rozpoznania na rozprawie.
Przekazanie sprawy do rozpoznania na rozprawie jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu, któremu ustawodawca w omawianej kwestii pozostawił całkowitą swobodę, nie wskazując żadnych kryteriów, którymi powinien kierować się, stosując art. 122 p.p.s.a. (wyrok NSA z 24.03.2023 r., III OSK 7467/21, LEX nr 3511052). Kierując się takim poglądem, a także tym, że okoliczności niniejszej sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia wynikały z przedstawionych Sądowi akt sprawy – Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącej spółki o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a.
Sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy, stosownie do art. 149 § 1 p.p.s.a.: 1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności; 2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa; 3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a.). Oznacza to, że celem skargi na bezczynność jest doprowadzenie do wydania przez organ decyzji administracyjnej (lub innego aktu) albo do dokonania czynności w sprawie wszczętej żądaniem strony.
W zakresie dopuszczalności przedmiotowej skargi wskazać należy, że stosownie do treści art. 52 § 1 ustawy p.p.s.a., skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, chyba, że skargę wnosi prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka. Jak stanowi art. 52 § 2 ustawy p.p.s.a. przez wyczerpanie środków zaskarżenia należy rozumieć sytuację, w której stronie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, taki jak zażalenie, odwołanie lub ponaglenie, przewidziany w ustawie. Z treści powyższego przepisu wynika, że przesłanka dopuszczalności postępowania sądowoadministracyjnego w odniesieniu do skarg na bezczynność sprowadza się do tego, że skarżący obowiązany jest, przed wniesieniem skargi, do wyczerpania środków prawnych przewidzianych w art. 37 § 1 pkt 1 i 2 K.p.a., tzn. winien wnieść ponaglenie, jeżeli nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 (bezczynność).
Analiza akt administracyjnych upoważnia, w ocenie Sądu, do stwierdzenia, że skarga w niniejszej sprawie jest dopuszczalna, bowiem przed jej wniesieniem do tut. Sądu, [...] Spółka z o.o. w K. w dniu 3 kwietnia 2025 r. wniosła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. za pośrednictwem Burmistrza Ożarowa ponaglenie w sprawie niezałatwienia w terminie określonym w art. 35 k.p.a. sprawy z wniosku o wydanie decyzji środowiskowej. Ponaglenie to zostało rozpatrzone przez SKO w Kielcach będące organem wyższego stopnia w stosunku do Burmistrza Ożarowa (art. 17 pkt 1 k.p.a.), w następstwie czego doszło do wydania przez SKO w Kielcach w trybie art. 37 § 6 pkt 1 i 2 K.p.a. postanowienia z dnia 21 maja 2025 r., które miało, w ocenie Sądu, kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W postanowieniu tym bowiem uznano ponaglenie za uzasadnione, stwierdzono, że bezczynność nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa oraz wyznaczono Burmistrzowi Ożarowa dodatkowy termin do załatwienia sprawy do dnia 29 sierpnia 2025 r. Termin ten jednak, do dnia wniesienia skargi, które nastąpiło w dniu 22 maja 2025 r. – nie upłynął.
Zgodnie z art. 149 § 1 P.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania: 1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności; 2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa; 3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Jednocześnie sąd, na podstawie art. 149 § 1a P.p.s.a. stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa.
Z art. 149 § 1 pkt 1- 3 P.p.s.a. wynika, że sąd administracyjny będzie mógł oddalić skargę na bezczynność jedynie w przypadku stwierdzenia, że na dzień wniesienia skargi organ nie pozostawał w bezczynności (por. M. Jagielska, J. Jagielski, M. Grzywacz, R. Stankiewicz (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), C.H. Beck, Warszawa 2023, s. 810).
Pojęcia przewlekłości postępowania i bezczynności są zdefiniowane w art. 37 § 1 pkt 1 i 2 K.p.a. I tak, bezczynność, to niezałatwienie sprawy w terminie określonym w K.p.a. lub przepisach szczególnych, ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 K.p.a.. Natomiast przewlekłość określono jako prowadzenie postępowania dłużej, niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy. Z treści przywołanych definicji normatywnych należy wywieść, że organ jest bezczynny, jeśli nie zakończy postępowania w przewidziany prawem sposób w ustawowym terminie lub w terminie przez siebie zmienionym na podstawie art. 36 § 1 K.p.a. Natomiast postępowanie jest przewlekle prowadzone, jeśli w granicach czasowych przeznaczonych na załatwienie sprawy, organ działa opieszale, nieefektywnie i nie rozstrzyga sprawy, mimo że brak jest do tego przeszkód.
Uwzględniając treść art. 37 § 1 pkt 1 i 2 K.p.a. i zawarte w nich definicje bezczynności i przewlekłości należy przyjąć, że skarga na bezczynność jest skargą na naruszający prawo stan postępowania administracyjnego, w którym mimo upływu określonego prawem terminu właściwego dla załatwienia indywidualnej sprawy, rozstrzygnięcie nie zostało wydane. Z kolei skarga na przewlekłość jest skargą na stan postępowania, w którym opieszałość organu powoduje niezałatwienie sprawy niezwłocznie lub szybciej, niż to wynika z art. 35 § 1 - 3a K.p.a. lub z przepisów szczególnych (zob. uzasadnienie uchwały NSA z 22 czerwca 2020 r. sygn. II OPS 5/19).
W rozpoznawanej sprawie, zgodnie z żądaniem skargi sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika, ocenie poddana została bezczynność Burmistrza Miasta i Gminy polegająca na niezałatwieniu w terminie sprawy skarżącej spółki o wydanie decyzji środowiskowej. Wobec tego poza zakresem oceny Sądu pozostaje celowość i terminowość podejmowanych czynności, a więc stan przewlekłości prowadzonego postępowania administracyjnego.
Sprawa zainicjowana wnioskiem [...] Spółki z o.o. w K. z 14 lutego 2025 r., ze względu na jej przedmiot, tj. wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach przedsięwzięcia, co do zasady należy do spraw o znacznym stopniu trudności. Ponieważ objęte wnioskiem przedsięwzięcia ma polegać na kontynuacji eksploatacji odkrywkowej wapieni jurajskich "Anna" wraz z przeniesieniem produkcji kruszyw do wyrobiska na terenie objętym koncesją na wydobywanie kopaliny, które to wydobycie trwa, a nadto sprawa przedłużenia tego wydobycia, między innymi ze względu na jego uciążliwość dla mieszkańców oraz z uwagi na bezpośrednią bliskość istniejącej kopalni względem jednego z komponentów obiektu wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO - Krzemionkowski Obszar Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego, wywołuje kontrowersje i protesty społeczne, nie może być wątpliwości, że sprawa ta należy do kategorii spraw szczególnie skomplikowanych, o jakich mowa w art. 35 § 3 k.p.a.
Dlatego załatwienie tej sprawy powinno co do zasady nastąpić przed upływem dwóch miesięcy od daty wniosku, tj. do dnia 14 kwietnia 2025 r. Ponieważ przed upływem tego terminu, bo w dniu 3 kwietnia 2025 r., skarżąca spółka wniosła wspomniane wyżej ponaglenie, w wyniku czego doszło do wydania postanowienia SKO w Kielcach z 21 maja 2025 r. wyznaczającego Burmistrzowi Ożarowa dodatkowy termin do załatwienia sprawy do dnia 29 sierpnia 2025 r., nie może być wątpliwości, że w dniu wniesienia rozpatrywanej obecnie skargi na bezczynność, tj. w dniu 22 maja 2025 r., Burmistrz Ożarowa nie pozostawał w bezczynności w rozpoznaniu wniosku skarżącej spółki z 14 lutego 2025 r., skoro w tej dacie nie upłynął jeszcze wyznaczony przez SKO w Kielcach w postanowieniu z 21 maja 2025 r. termin do załatwienia tej sprawy.
Wyjaśnić należy, że aby skarga na bezczynność odniosła zamierzony skutek (to jest została uwzględniona), organ musi pozostawać w bezczynności w dacie jej wniesienia, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Skarga ta odnosić się musi do zarzucanego nią stanu istniejącego przed jej wniesieniem oraz w dacie jej wniesienia.
Skarga na bezczynność nie stanowi natomiast środka prawnego, który można wnosić niejako "na przyszłość", prewencyjnie, a zatem z przeświadczeniem, że ocena zaistnienia stanu bezczynności dokonywana ze strony sądu administracyjnego odnosić się będzie wyłącznie do okresu liczonego od momentu upływu terminu na załatwienie sprawy przez organ - nawet przypadającego po dniu wniesienia skargi - do daty wyrokowania przez sąd administracyjny. Nie jest bowiem dopuszczalne, aby uwzględnienie skargi przez sąd administracyjny, czy też jej oddalenie, uzależnione było wyłącznie od daty wyrokowania (zob. wyrok NSA z 24 stycznie 2024 r. sygn. III OSK 2642/22 oraz wyroki WSA w Rzeszowie z 5 czerwca 2025 r. II SAB/Rz 35/25 i II SAB/Rz 41/25).
Ponieważ więc w dacie wniesienia skargi na bezczynność, tj. w dniu 22 maja 2025 r. nie upłynął jeszcze termin do załatwienia sprawy wyznaczony przez Kolegium, skarga podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Ubocznie można dodać, że o braku bezczynności Burmistrza Ożarowa świadczą również czynności podjęte przez ten organ w celu załatwienia wniosku. Chodzi to o: ustalenie stron biorących udział w postępowaniu i sporządzenie ich wykazu, zawiadomienie tych stron przez obwieszczenie o wszczęciu postępowania (26 maja 2025 r.), która to forma zawiadomienia wynika z liczby stron biorących udział w postępowaniu przekraczającej 10 (art. 74 ust. 3 ustawy o u.i.o.ś. w zw. z art. 49 k.p.a.), zwrócenie się na podstawie art. 64 ust. 1 pkt 1-4 u.i.o.ś. do: Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Kielcach, Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Opatowie, Marszałka Województwa Świętokrzyskiego i Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Warszawie z wnioskami o wydanie opinii co do potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko przedsięwzięcia objętego wnioskiem z 14 lutego 2025 r., a w przypadku stwierdzenia takiej potrzeby, co do zakresu i obowiązki sporządzenia raportu o oddziaływaniu tego przedsięwzięcia na środowisko (30 maja 2025 r.), rozpatrywanie pism i wniosków Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polski Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Warszawie i Marszałka Województwa Świętokrzyskiego.
Ze względu na sprecyzowanie skargi jako dotyczącej tylko bezczynności organu, poza zakresem kontroli sądu była ocena, czy takie działania świadczą o tym, że postępowanie jest prowadzone dłużej niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy (przewlekłość).
Konsekwencją braku bezczynności Burmistrza Ożarowa w sprawie wniosku [...] Spółki z o.o. w K. z 24 października 2024 r. o wydanie decyzji środowiskowej, jest niezasadność pozostałych żądań zawartych w skardze. Dotyczy to również wniosku o dopuszczenie dowodu z dokumentu.