II SA/Wr 5/03

II SA/Wr 5/03 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2005-04-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2003-01-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Andrzej Cisek /sprawozdawca/
Anna Siedlecka
Zygmunt Wiśniewski /przewodniczący/
Symbol z opisem
607  Gospodarka mieniem państwowym i komunalnym, w tym gospodarka nieruchomościami nierolnymi
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono zaskarżoną decyzję
Sentencja
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03 [pic] WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 kwietnia 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski Sędziowie: Sędzia WSA Andrzej Cisek-sprawozdawca Sędzia WSA Anna Siedlecka Protokolant Katarzyna Grott po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] r. NR [...] w przedmiocie odmowy nabycia prawa własności nieruchomości położonej w S. przy ul. O. [...] (dz. Nr [...], KW [...]); I. Uchyla zaskarżoną decyzję; II. Orzeka, że powyższa decyzja nie podlega wykonaniu; III. Zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. na rzecz skarżącej kwotę 30 zł (słownie: trzydzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym.
Uzasadnienie
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
UZASADNIENIE
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy decyzję Przewodniczącego Zarządu Miasta S. z dnia [...]r. (Nr [...]) o odmowie nabycia prawa własności nieruchomości położnej w S. przy ul. O. [...] oznaczonej nr [...] o powierzchni [...] m2 ujawnionej w KW [...].
Powyższa decyzja wydana została na podstawie art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych własności nieruchomości.
Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika że, z wnioskiem o nabycie prawa własności nieruchomości wystąpiła M. W.. Prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej zabudowanej domem mieszkalnym jednorodzinnym ustanowione zostało aktem notarialnym Rep. A. Nr [...], na podstawie ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, a nie w trybie przepisów dotyczących osadnictwa rolnego.
Zdaniem organu l instancji elementami koniecznymi do rozpatrzenia roszczenia Strony było spełnienie przez Stronę łącznie przesłanek przedmiotowych i dopuszczalności wnioskowanego nieodpłatnego nabycia własności nieruchomości.
Zdaniem organu I instancji przesłankami przedmiotowymi są:
- położenie nieruchomości na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska;
- uprzednie nadanie gospodarstwa rolnego lub działki gruntowej w trybie osadnictwa rolnego;
- status nieruchomości rolnej lub zabudowanej na cele mieszkaniowe
Z kolei przesłankami podmiotowymi są:
- złożenie wniosku przez osobę fizyczną będącą użytkownikiem lub współużytkownikiem wieczystym nieruchomości, bądź następcę prawnego;
- posiadanie przez w/w osoby tytułu prawnego do nieruchomości spełniającej warunki przedmiotowe w dniu 26 maja 1990 r. i w dniu 24 października 2001 r.;
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
- nieskorzystanie z uwłaszczenia mieniem, o którym mowa w art. 56 a ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych;
- złożenie wniosku przed 24 października 2002 r.
Nadto zdaniem organu I instancji ustawa z dnia 26 lipca 2001 r. stanowi lex specialis w stosunku do ogólnej ustawy z dnia 4 września 1997 r. o przekształceniu prawa użyłkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności i dotyczy jedynie przypadków, w których kwestie własności nieruchomości nadanych w trybie osadnictwa rolnego na Ziemiach Odzyskanych nie zostały do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. uregulowane. Powołano się przy tym na rozstrzygniecie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 kwietnia 2000 r. (sygn. akt K 8/98), uznające unormowania dotyczące preferencji reguł odpłatności za przekształcenie użytkowania wieczystego w prawo własności zawarte w ustawie z dnia 4 września 1997 r. za niedopuszczalne i niezgodne z Konstytucją RP z uwagi między innymi na naruszenie konstytucyjnej gwarancji mienia komunalnego oraz samodzielności finansowej gmin.
W świetle powyższych rozważań organ l instancji uznał, iż Wnioskodawczyni nie spełniła ustawowych przesłanek wynikających z przepisów ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. koniecznych do nieodpłatnego nabycia prawa własności nieruchomości.
W odwołaniu od tej decyzji Pani M. W., zakwestionowała powyższą interpretację przepisów ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. dokonaną przez organ l instancji.
Rozpatrując powyższe odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wskazało co następuje.
Zgodnie z przepisami art. 1 ust. 1, ust. 2 i ust. 4 wymienionej na wstępie ustawy; "osobom fizycznym będącym w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy (24 października 2001 r.) użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami nieczystymi nieruchomości położonych na obszarach Państwa Polskiego, wymienionych w dekrecie z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw rolnych na obszarze Ziem Odzyskanych 1) zabudowanych na cele mieszkaniowe, 2) stanowiących nieruchomości rolne, przysługuje roszczenie o nieodpłatne nabycie prawa tych nieruchomości. Na wniosek osoby, o której mowa wyżej, a także osoby fizycznej
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
będącej jej następcą prawnym, złożonym nie później niż w ciągu roku od dnia wejścia w życie ustawy, starosta - w odniesieniu do nieruchomości Skarbu Państwa albo wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta lub marszałek województwa - w odniesieniu nieruchomości będącej własnością jednostki samorządu terytorialnego, wydaje decyzję o nabyciu prawa własności nieruchomości.
W przypadku niezłożenia wniosku we wskazanym wyżej terminie, roszczenie o nieodpłatne nabycie prawa własności wygasa. Przepisów ustawy nie stosuje się do osób, które skorzystały z uwłaszczenia mieniem, o którym mowa w art. 56 a ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.
Tak więc, zdaniem Kolegium, zgodnie z brzmieniem tych przepisów - odmiennie niż to przyjął organ i instancji - roszczenie o nieodpłatne nabycie prawa własności nieruchomości przysługuje :
- osobom fizycznym, które były użytkownikami lub współużytkownikami wieczystymi nieruchomości, położonych na obszarze Ziem Odzyskanych, zabudowanych na cele mieszkaniowe lub nieruchomości rolnych zarówno w dniu 26 maja 1990 r., jak i w dniu 24 października 2001 r.;
- osobom fizycznym będącym następcami prawnymi osoby fizycznej posiadającej prawo użytkowania wieczystego w dwóch wyżej wskazanych datach;
- osobom fizycznym będącym następcami prawnymi użytkownika wieczystego posiadającego prawo użytkowania wieczystego w dniu 26 maja 1990 r. jeżeli następstwo to wynika z sukcesji uniwersalnej, czyli prawa do dziedziczenia majątku po zmarłym -
- jeżeli te osoby te nie skorzystały z uwłaszczenia mieniem, o którym mowa w art. 56a ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw
W niniejszej sprawie umową użytkowania wieczystego i umową sprzedaży zawartą w formie aktu notarialnego z dnia [...]r. Rep. A nr [...] M. D. nabyła prawo użytkowania wieczystego zabudowanego budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym, położonego w S. przy ul. O. [...]. Z zawiadomienia Sądu Rejonowego Wydziału Ksiąg Wieczystych w Ś. wynika, że w KW nr [...] jako użytkownik wieczysty nieruchomości
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
wpisana została M. W. - na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Ś. Cywilny z dnia [...]r. (sygn. akt [...]). Postanowieniem tym dokonano działu spadku, w skład którego wchodziła nieruchomość położona w S. przy ul. O. [...] składająca się z działki gruntu nr [...]o pow. [...] m2 będąca w użytkowaniu wieczystym do dnia [...]r., po M. D. zmarłej w dniu [...]r., w ten sposób, że nieruchomość tę przyznano w całości M. W..
Zatem w dniu 26 maja 1990 r. nieruchomość była przedmiotem użytkowania wieczystego osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego po M. D.. Osoby te posiadały prawo współużytkowania przedmiotowej nieruchomości do chwili dokonania działu spadku. l tak skoro Pani M. W. w dniu 26 maja 1990 r. nie była użytkownikiem nieruchomości (była wraz z osobami uprawnionymi do dziedziczenia po współużytkowniku wieczystym nieruchomości), a stała się nim w dniu wydania przez Sąd Rejonowy w Ś. postanowienia o dział nie spełnia kryteriów ustawowych uprawniających ją do nabycia prawa nieruchomości w trybie przepisów ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego M. W. zarzuciła, że
uzasadniając odmowę nabycia prawa własności przedmiotowej nieruchomości, którą błędnie przyjęto, że skoro skarżąca nie uzyskała prawa do użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości gruntowej, na mocy dekretu z dnia 6 września 1951 r o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych, to nie przysługuje jej uprawnienie do uwłaszczenia na mocy przepisów ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości.
Odmowa nabycia prawa własności przedmiotowej nieruchomości gruntowej nie znajduje uzasadnienia w przepisie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości ani w żadnym innym przepisie prawa. Ustawodawca w art. 1 ust. 1 tej ustawy określił bardzo wyraźnie, iż uprawnionymi do uwłaszczenia są użytkownicy wieczyści, którzy byli użytkownikami wieczystymi nieruchomości w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy, czyli 24 października 2001 r., gdy nieruchomości te położone
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
są na obszarach państwa polskiego wymienione w dekrecie z dnia 6 września 1951 r., czyli na Ziemiach Odzyskanych i zabudowane są na cele mieszkaniowe lub też stanowią nieruchomości rolne. Jako koronny argument wskazujący na taką właśnie interpretacje przepisów ustawy, skarżąca wskazała na (na podstawie stenogramu sejmowego) wypowiedź marszałka prowadzącego obrady sejmowe odnośnie do najważniejszej poprawki przyjętej przez Sejm: "W poprawce 1 do art. 1 ust. 1 wnioskodawca proponuje, aby osobom fizycznym będącym w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami wieczystymi nieruchomości położonych na obszarach państwa polskiego wymienionych w dekrecie o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych zabudowanych na cele mieszkaniowe lub stanowiących nieruchomości rolne, przysługiwało roszczenie o nieodpłatne nabycie tych nieruchomości" (patrz- Sprawozdanie stenograficzne ze 114. posiedzenia Sejmu RP s. 318). Wyniki głosowań nad tą poprawką, jak i nad całością projektu ustawy są bardzo wymownym dowodem woli Sejmu w sprawie uwłaszczenia użytkowania wieczystego na Ziemiach Odzyskanych. Senat przyjął na mocy swojej uchwały ustawę bez poprawek, a Prezydent RP złożył pod nią podpis, która została opublikowana w Dzienniku Ustaw w dniu 9 października 2001 r., a weszła w życie 24 października 2001 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do dyspozycji art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.), sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W sprawach tych stosuje się jedynie dotychczasowe przepisy o wpisie i innych kosztach sądowych (art. 97 § 2).
Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy).
Zakres kontroli administracji publicznej obejmuje również orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), w tym także na decyzje wydane na podstawie norm podatkowo-prawnych.
Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. b), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
Zaskarżona decyzja nie może pozostać w obrocie prawnym, jako że została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego i podjęte rozstrzygnięcie jest z tego punktu widzenia wadliwe.
Należy zważyć, iż z dniem 24 października 2001r. weszła w życie ustawa z dnia 26 lipca 2001r., o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości (Dz.U. nr 113, poz. 1209 – zwana dalej ustawą lipcową). Jest to kolejna ustawa próbująca "uwłaszczyć" użytkowników wieczystych i doprowadzić do przekształcenia tego prawa w prawo własności. Jak już wspomniano wyżej jest to kontynuacja pewnego procesu, zapoczątkowanego ustawą z dnia 4 września 1997r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności (tekst jednolity: Dz.U. z 2001r., nr 120, poz. 1299– zwana dalej ustawą wrześniową) i zmierzającego do swoistej transformacji tego prawa rzeczowego w prawo własności i co istotne – niezależnie od woli właściciela
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
(jednostki samorządu terytorialnego lub Skarbu Państwa). Owo przekształcenie dokonuje się bowiem w trybie administracyjnym i po spełnieniu przesłanek ustawowych organ administracji publicznej jest obowiązany do wydania stosownej decyzji przekształceniowej.
Podstawowe znaczenie dla stosowania ustawy o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości ma rozstrzygnięcie kwestii jej zakresu przedmiotowego, podmiotowego oraz stosunku do ustawy o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności. Chodzi w istocie o interpretację zapisu zawartego w przepisie art. 1 ust 1 tej ustawy, który stanowi, że osobom fizycznym, będącym w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami wieczystymi nieruchomości położonych na obszarach Państwa Polskiego, wymienionych w dekrecie z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstwa chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. Nr 46, poz. 340 ze zm.) zabudowanych na cele mieszkaniowe lub stanowiących nieruchomości rolne przysługuje roszczenie o nieodpłatne nabycie prawa użytkowania wieczystego.
Przepis ten jest sformułowany (podobnie jak i cała ustawa) mało czytelnie i na pierwszy rzut oka może sugerować, iż ma on zastosowanie tylko do osób, które w trybie wskazanego wyżej dekretu z 1951 r. uzyskały nieruchomości w użytkowanie wieczyste. Taka interpretacja obciążona byłaby zasadniczym błędem, albowiem w dniu wejścia w życie wspomnianego dekretu (to jest w dniu 7 września 1951 r.) nie była znana prawu polskiemu instytucja użytkowania wieczystego. Prawo użytkowania wieczystego wprowadzone zostało do naszego ustawodawstwa dopiero w 1961 r., po wejściu w życie ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarowaniu terenami w miastach i osiedlach ( tekst jedn. Dz.U. z 1969r., nr 22, poz. 159 ze zm.). Przed tą datą były znane różne formy czasowego władania nieruchomościami, zbliżone swą treścią do użytkowania wieczystego, takie jak własność czasowa, dzierżawa wieczysta czy prawo zabudowy - ale nie użytkowanie wieczyste.
Sformułowanie przytaczanego rozstrzygnięcia ustawowego może sugerować, że ustawodawca chciał ograniczyć jej stosowanie tylko do osób, które są użytkownikami wieczystymi nieruchomości wymienionych w dekrecie - to jest gospodarstw
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
rolnych, nadanych w trybie osadnictwa rolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych (art. 1 dekretu). Taka interpretacja również jest wadliwa. Wspomniany
dekret przewidywał bowiem w przepisie art. 2 ust. 1, że osoby, które posiadają gospodarstwa rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodziny, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie niniejszego dekretu nie nabyły ich własności, stają się z mocy prawa właścicielami tych gospodarstw. Zasada powyższa odnosi się również do działek gruntowych (art. 13 ust. 1 dekretu).
Skoro wymienione wyżej osoby nabywały własność wskazanych w dekrecie nieruchomości to także ich ewentualni następcy prawni (spadkobiercy albo nabywający je w trybie umownym) byli również ich właścicielami. Tylko zupełnie wyjątkowo, w przypadku śmierci osadnika, który nie miał spadkobierców testamentowych ani ustawowych, takie gospodarstwa mógłby odziedziczyć ex lege Skarb Państwa i potem na takich nieruchomościach (ale po 1961 r.) mogło zostać ustanowione użytkowanie wieczyste, pod warunkiem wszakże, iż grunty te znajdowały się na terenach miast i osiedli, przeznaczonych na cele urbanizacyjne, bo tylko na takich gruntach prawo użytkowania wieczyste mogło być wówczas ustanawiane.
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania należy uznać, iż odwołanie się w przepisie art.1 ustawy lipcowej do wspomnianego dekretu miało jedynie na celu wskazanie zasięgu terytorialnego, na jakim ustawa ta ma zastosowanie, co zresztą (aczkolwiek może niezbyt jasno) wynika z przytaczanego zapisu ustawowego. Zważyć bowiem należy, iż przepis ten wskazuje, ze ustawa ma zastosowanie do osób fizycznych, będących w dniu 26 maja 1990r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami wieczystymi nieruchomości położonych na obszarach Państwa Polskiego, wymienionych w dekrecie z dnia 6 września 1951 r. A więc ustawodawca nie odwołuje się do nieruchomości (jako kategorii rzeczy), będących przedmiotem regulacji owego dekretu, ale do obszaru Państwa Polskiego, do którego dekret ten ma zastosowanie i tym samym do nieruchomości na tych terenach położonych, o ile są one w użytkowaniu wieczystym osób, wymienionych w przepisie art. 1 analizowanej ustawy.
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
Oznacza to w konsekwencji, iż "uwłaszczeniu" przewidzianemu w tej ustawie podlegają wszystkie osoby fizyczne, będące w dniu 26 maja 1990r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami wieczystymi nieruchomości położonych na obszarach Państwa Polskiego, wymienionych w dekrecie z dnia 6 września 1951 r., zabudowanych na cele mieszkaniowe lub stanowiących nieruchomości rolne. Dekret ten swym działaniem obejmuje Ziemie Odzyskane, ale również (na mocy art. 13 ust. 2 dekretu) obszar b. Wolnego Miasta Gdańska i użytkownicy wieczyści nieruchomości położonych na tych obszarach korzystają z "uwłaszczenia", o ile spełniają pozostałe warunki określone w art. 1 powołanej na wstępie ustawy. W tym kontekście bezprzedmiotowym jest rozważanie, czy użytkownik wieczysty ubiegający się o "uwłaszczenie" w trybie omawianej ustawy, ma status osadnika, czy też nie.
Kolejną kwestą, powstała na tle wykładni przepisu art. 1 ustawy jest zagadnienie kręgu podmiotowego osób uprawnionych do domagania się przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności (określanego w ustawie mianem "nabycia własności"). Zgodnie z ust. 1 tegoż przepisu uprawnienie to (nazwane zresztą "roszczeniem", choć określenie to jest zarezerwowane dla specyficznej postaci praw podmiotowych cywilnych) przysługuje osobom fizycznym, będącym w dniu 26 maja 1990r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami wieczystymi. Obie przesłanki (odnoszące się do czasu trwania użytkowania wieczystego) muszą być spełnione łącznie. Oznacza to, iż z uprawnienia przewidzianego tą ustawą do przekształcenia użytkowania wieczystego w prawo własności korzystają tylko osoby fizyczne (a więc nie osoby prawne) i to pod warunkiem, iż w dniu 26 maja 1990 r. (data nabycia przez gminy, ex lege, mienia komunalnego) były użytkownikami wieczystym i są nimi w dniu wejścia w życie ustawy, to jest w dniu 24 października 2001 r. Musi być przy tym zachowana tożsamość tych osób, to znaczy ta sama osoba uzyskała najpóźniej w dniu 26 maja 1990 r. status użytkownika wieczystego i ta sama osoba jest nim nadal w dniu 24 października 2001 r. Konsekwencją takiego sposobu rozumienia powyższego zapisu ustawowego musi być odpowiednia interpretacja zwrotu jakim posługuje się ustawodawca w ust. 2 art. 1 ustawy. Przepis ten bowiem przewiduje
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
legitymację do wystąpienie z wnioskiem o nabycie własności także do następców prawnych osób o których mowa w ustępie 1 tegoż przepisu. W związku z tym, co stwierdzono wyżej, owym następcą prawnym będzie tylko ta osoba fizyczna, która nabyła prawo użytkowania wieczystego, od osób które kwalifikowały się w świetle art. 1 ust. 1 ustawy lipcowej do wystąpienia o przekształcenie, po dniu 24 października 2001 r. Warunkiem wszakże skorzystania z ustawowego uprawnienia do przekształcenia użytkowania wieczystego w prawo własności przez wskazanych wyżej następców prawnych, jest złożenie przez nich wniosku w terminie roku od dnia wejścia w życie ustawy lipcowej, czyli do dnia 22 października 2002 r.
Pozostaje jeszcze wyjaśnienie kwestii, związanej z odpowiedzią na pytanie, kogo miał na myśli ustawodawca posługując się w przepisie art. 1 ust. 2 ustawy zwrotem "następca prawny". Nie ma istotnych powodów, aby zwrot ten interpretować odmiennie od tego w jaki się go ujmuje w prawie cywilnym. Następstwo prawne oznacza tu wszelkie sposoby pochodnego nabycia prawa podmiotowego (tu – użytkowania wieczystego). Chodzi tu więc zarówno o wszelkie umowy, prowadzące do przeniesienia użytkowania wieczystego (np. sprzedaż, zamiana czy darowizna), ale również przejście tego prawa na skutek sukcesji generalnej w drodze spadkobrania.
Dla oceny, kiedy dana osoba nabyła status użytkownika wieczystego istotne jest wskazanie jeszcze jednej kwestii. Zgodnie z przepisem art. 27 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2000 r., nr 46, poz. 543 ze zm.) oddanie nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste i przeniesienie tego prawa w drodze umowy wymaga wpisu do księgi wieczystej (tzw. wpis konstytutywny). Oznacza to, iż do powstania użytkowania wieczystego oraz jego umownego przeniesienia nie wystarcza zachowanie formy aktu notarialnego, konieczne jest nadto dokonanie wpisu do księgi wieczystej. Data dokonania takiego wpisu jest datą powstania (lub przeniesienia w drodze umowy) prawa użytkowania wieczystego. Należy przy tym mieć na względzie przepis art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001r., nr 124, poz. 1361) zgodnie z którym wpis w księdze wieczystej ma moc wsteczną od chwili złożenia
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
wniosku o dokonanie wpisu, a w wypadku wszczęcia postępowania z urzędu – od chwili wszczęcia tego postępowania.
Nieco odmiennie wygląda sytuacja w przypadku nabycia użytkowania wieczystego w trybie dziedziczenia. Zgodnie z ogólnymi regułami prawa spadkowego, spadek (a więc także użytkowanie wieczyste, jeśli wchodzi ono w skład spadku po danej osobie) nabywa się z chwilą otwarcia spadku, a więc z chwilą śmierci spadkodawcy. Nabycie to następuje z mocy prawa i spadkobierca (czy to ustawowy, czy testamentowy) nie musi dokonywać żadnych czynności, aby stan ten potwierdzić. Może oczywiście swój status spadkobiercy zmodyfikować poprzez przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza i tym samym ograniczyć swoją odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do tzw. stanu czynnego spadku. W skrajnym przypadku może też spadek odrzucić, ale wtedy traci status spadkobiercy i jest traktowany, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeżeli dana osoba jednak spadku nie odrzuci (czyli zachowuje status spadkobiercy) to należy podkreślić, iż jedynym dowodem, w stosunku do osób trzecich, które nie roszczą sobie praw do spadku, że jest ona spadkobiercą jest postanowienie sądowe o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 1027 k.c). Zasada ta ma zastosowanie w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w związku z wnioskiem o nabycie prawa własności. Jeżeli dana osoba powołuje się na następstwo prawne będące wynikiem dziedziczenia musi przedstawić takie postanowienie sądu. Organ administracji publicznej winien wezwać taką osobę do przedłożenia takiego postanowienia a jeżeli wnioskodawca takiego orzeczenia nie przedstawi, bo jeszcze nie wystąpił o nie do sądu – zawiesić z urzędu postępowanie w trybie art. 97 § 1 pkt. 4 k.p.a. a następnie wezwać wnioskodawcę do wystąpienia ze stosownym wnioskiem do sądu (art. 100 k.p.a.). Należy wszakże jeszcze raz podkreślić, iż powyższy wymóg formalny nie przekreśla faktu, iż nabycie spadku (a tym samym wszelkich praw majątkowych wchodzących w skład spadku, w tym prawa użytkowania wieczystego) następuje z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy.
Rozważając kwestie podmiotowe związane z powyższą ustawa nie sposób pominąć faktu, że mają one odpowiednie zastosowanie również do współużytkowników wieczystych. Teoretycznie możemy mieć do czynienia z dwoma (analogicznie jak przy współwłasności) rodzajami współużytkowania wieczystego: w
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
częściach ułamkowych oraz współużytkowaniem łącznym. Rzadziej wystąpi ta druga postać współżużytkowania wieczystego, aczkolwiek możemy mieć z nią do czynienia np. wtedy, gdy użytkowanie wieczyste wchodzi w skład majątku dorobkowego małżonków (przy małżeńskiej wspólności ustawowej), czy w przypadku spółki cywilnej. W takim przypadku warunkiem skutecznego złożenia wniosku o przekształcenie współużytkowania wieczystego we współwłasność byłoby łączne wystąpienia z takim wnioskiem przez wszystkich współuprawnionych.
Podobnie do tej kwestii podejść by należało w przypadku współużytkowania wieczystego w częściach ułamkowych. Wtedy także warunkiem skutecznego złożenia wniosku jest to aby wniosek złożyli wszyscy współużytkownicy wieczyści. W przypadku braku takiej zgody za niedopuszczalne należałoby uznać odpowiednie sięganie do przepisu art. 199 k.c. i uzyskiwanie zastępczej zgody współużytkowników wieczystych na drodze sądowej. Taką możliwość przewidział co prawda ustawodawca w przepisie art. 1 ust. 5 ustawy z 1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności, ale tylko w odniesieniu do współużytkowania wieczystego związanego z odrębną własnością lokalu. Regulacja przewidziana w tym przepisie ma wszakże charakter wyjątkowy i dlatego też nie może być per analogiam stosowana do innych rozwiązań normatywnych.
W omawianym powyżej kontekście istotna jest, dla rozstrzygnięcia sprawy rozpoznawanej przez Sąd, kwestia zmiany kręgu podmiotowego tworzonego przez współużytkowników wieczystych. Może się bowiem okazać, że krąg podmiotów posiadających status współużytkowników wieczystych ulegnie zmianie w czasie od powstania wspólności tego prawa do wystąpienia z wnioskiem o nabycie prawa własności. Należy rozróżnić tu dwie sytuacje. Jeżeli w dacie 26 maja 1990 r. status współużytkownika wieczystego ma określony krąg osób, a następnie przed 24 października 2001 r. krąg tych osób ulegnie zmniejszeniu (np. na skutek śmierci niektórych współuprawnionych lub zbycia przez niektórych z nich udziału w prawie użytkowania wieczystego na rzecz innego współużytkownika), ale nie pojawi się żaden nowy współużytkownik (czyli ulega zmianie jedynie wielkość udziałów pozostałych współużytkowników) to osoby te, które były współużytkownikami w dniu 26 maja 1990 r. i są nimi nadal w dniu 24 października 2001 r. – mogą domagać się
nabycia prawa własności, stosownie do wielkości swoich udziałów w prawie użytkowania wieczystego. Spełniają oni bowiem warunek bycia współużytkownikami wieczystymi we wskazanych wyżej datach, a jedynie zmianie uległ wielkość ich udziału we wspólnym prawie.
Druga sytuacja polega również na zmianie kręgu podmiotowego osób posiadających status współużytkownika wieczystego, ale w miejsce niektórych z dotychczasowych współużytkowników wstępują, po dniu 26 maja 1990 r., nowe osoby, nie będące dotychczas współużytkownikami wieczystymi. W takim przypadku
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
tacy współużytkownicy nie mogą domagać się nabycia prawa własności, albowiem nie spełniają warunku posiadania statusu współużytkowników wieczystych w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu 24 października 2001 r.
Przedmiotowym zakresem omawianej ustawy są nieruchomości zabudowane na cele mieszkaniowe oraz stanowiące nieruchomości rolne. Miarodajnym dla oceny, czy którykolwiek z tych warunków został spełniony jest wejścia w życie ustawy, czyli 24 października 2001 r.
Ustawodawca nie wskazuje co należy rozumieć pod pojęciem, zabudowania na cele mieszkaniowe. Pomocniczo można więc sięgnąć do przepisu art. 62 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami i uznać za zakończenie zabudowy wybudowanie budynku mieszkalnego w stanie surowym zamkniętym.
Ustawodawca nie definiuje również pojęcia nieruchomości rolnej. Należy więc sięgnąć do regulacji zawartej w przepisie art. 461 k.c. Zgodnie z treścią tego przepisu nieruchomościami rolnymi (gruntami rolnymi) są nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji roślinnej, sadowniczej i rybnej.
Istotna z punktu widzenia właściciela (jednostki samorządu terytorialnego lub Skarbu Państwa) jest kwestia stosunku omawianej ustawy lipcowej do ustawy o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności. Zagadnienie to rozwiązuje przepis art. 2 ustawy lipcowej, zgodnie z którym do osób określonych w przepisie art. 1 ustawy o nabywaniu prze użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości nie stosuje się przepisów ustawy o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności. Czyli pierwsza z tych ustaw ma charakter szczególny w stosunku do drugiej ustawy i wyklucza jej stosowanie do osób które się kwalifikują do przekształcenia w trybie ustawy lipcowej. Ponieważ zakresy podmiotowe tych dwu ustaw krzyżują się osoby, które skorzystały z ustawy wrześniowej znalazły się w niekorzystnej sytuacji, albowiem musiały za przekształcenie użytkowania wieczystego w prawo własności (z pewnymi wyjątkami) zapłacić. Ustawodawca, odmiennie niż w przepisie art. 5 ustawy z dnia 21 czerwca 2001r. o zmianie ustawy o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
przysługującego osobom fizycznym w prawo własności (Dz.u. nr 72, poz. 749) nie przewiduje możliwości wzruszenia, w trybie przepisu art. 155 kodeksu postępowania administracyjnego, ostatecznych decyzji przekształceniowych, wydanych na podstawie ustawy wrześniowej. Świadczy o tym sformułowanie przepisu art. 2 ust. 2 ustawy lipcowej, zgodnie z którym decyzje o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności (wydane w trybie ustawy wrześniowej), które stały się ostateczne przed wejściem w życie ustawy lipcowej (to jest przed dniem 24 października 2001r.), pozostają w mocy. Tak ujęty zapis ustawy świadczyć może, że intencją ustawodawcy było wyłączenie możliwości wzruszenia wcześniej wydanych decyzji ostatecznych w trybie przepisu art. 155 k.p.a.
Oczywiście powstaje pytanie, co się dzieje z decyzjami, które ostateczne nie stały się, przed tym terminem i kwalifikują się do tego aby przysługujące im uprawnienie do przekształcenia użytkowania wieczystego w trybie ustawy lipcowej. Jeżeli strona odwoła się od takiej decyzji to organ odwoławczy winien taką decyzje, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylić i umorzyć postępowanie pierwszej instancji, gdyż jest ono bezprzedmiotowe, albowiem w tym trybie przekształcenie nie dokonuje się. Użytkownik wieczysty powinien wtedy złożyć wniosek o dokonanie przekształcenia w trybie ustawy lipcowej.
Jeżeli z kolei toczy się postępowanie przekształceniowe wszczęte w trybie ustawy wrześniowej a użytkownik wieczysty kwalifikuje się do przekształcenia w trybie ustawy lipcowej to organ administracji publicznej winien umorzyć to postępowanie i poinformować użytkownika wieczystego o możliwości ubiegania się o nieodpłatne przekształcenie użytkowania wieczystego w prawo własności w trybie ustawy lipcowej.
Kolejną normę kolizyjną zawiera przepis art. 3 ustawy lipcowej zgodnie z którym ustawy tej nie stosuje się w stosunku do osób, które skorzystały z uwłaszczenia mieniem, o którym mowa w art. 56a ustawy z dnia ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. nr 118, poz. 561 ze zm.). Ustęp 2 tegoż przepisu stanowi z kolei, że osoby które nabyły prawo własności nieruchomości na podstawie niniejszej ustawy (to jest ustawy lipcowej) nie korzystają z uwłaszczenia przewidzianego przepisem art. 56a ustawy o
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw. Powoływany przepis art. 56 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw przewiduje utworzenie rezerwy celowej z przeznaczeniem na cele uwłaszczenia. Obejmuje ona 7% akcji jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, powstałych w wyniku komercjalizacji oraz będące w posiadaniu Skarbu Państwa akcje spółek, w których Skarb Państwa posiada mniej niż 10% kapitału zakładowego. Jeżeli więc ktoś skorzystał z tej formy prywatyzacji jest wyłączony z możliwości nieodpłatnego przekształcenia w trybie ustawy lipcowej. Dlatego też od wnioskodawcy żądającego przekształcenia użytkowania wieczystego w trybie ustawy lipcowej należy żądać oświadczenia, czy skorzystał z tej formy prywatyzacji.
Skorzystanie z tej możliwości nie wyłącza jednak użytkownika wieczystego z możliwości uwłaszczenia na zasadach ogólnych, przewidzianych w ustawie wrześniowej.
W rozpatrywanej przez Sąd sprawie umową użytkowania wieczystego i umową sprzedaży zawartą w formie aktu notarialnego z dnia [...] r. Rep. A nr [...]M. D. nabyła prawo użytkowania wieczystego zabudowanego budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym, położonego w S. przy ul. O. [...]. Z zawiadomienia Sądu Rejonowego Wydziału Ksiąg Wieczystych w Ś. wynika, że w KW nr [...], jako użytkownik wieczysty nieruchomości, wpisana została M. W. - na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Ś. Cywilny z dnia [...]r. (sygn. akt [...]). Postanowieniem tym dokonano działu spadku, w skład którego wchodziła przedmiotowa nieruchomość będąca w użytkowaniu wieczystym do dnia [...] r., po M. D. zmarłej w dniu [...]r., w ten sposób, że nieruchomość tę przyznano w całości M. W..
Zatem w dniu 26 maja 1990 r. nieruchomość była przedmiotem użytkowania wieczystego osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego po M. D. – w tym M.W.. Osoby te posiadały prawo współużytkowania przedmiotowej nieruchomości do chwili dokonania działu spadku. Po dokonaniu działu spadku, na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Ś. Cywilny z dnia [...]r. M. W. uzyskała prawo użytkowania wieczystego na zasadach wyłączności. Oznacza to, jak wywiedziono wyżej, iż
Sygnatura akt II SA/Wr 5/03
spełnia ona warunki do nabycia uprawa własności w trybie ustawy o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości, albowiem posiadała ona status użytkownika wieczystego (w ułamkowo określonym udziale) w dniu 26 maja 1990r. oraz w dniu 24 października 2001 r. i złożyła w ustawowo wskazanym terminie wniosek o nabycie przedmiotowej nieruchomości.
W konkluzji Sąd uznał, że sądowa kontrola zaskarżonej decyzji pozwoliła stwierdzić, iż zaskarżona decyzja nie może ostać się w obrocie prawnym i dlatego też – stosownie do dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – należało orzec, jak w sentencji wyroku.
Podstawę orzeczenia o kosztach postępowania stanowi art. 200, zaś rozstrzygnięcie zawarte w punkcie III wyroku znajduje umocowanie w art. 152 tejże ustawy.