II SA/Wr 1040/02

II SA/Wr 1040/02 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2004-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2002-05-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Anna Moskała
Barbara Adamiak
Krystyna Anna Stec /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
605  Ewidencja ludności, dowody tożsamości, akty stanu cywilnego, imiona i nazwisko, obywatelstwo, paszporty
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Sędzia NSA Sędzia NSA Protokolant Krystyna Anna Stec (sprawozdawca) Barbara Adamiak Anna Moskała Ewa Bogulak po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2004r. na rozprawie sprawy ze skargi W. L. na decyzję Wojewody D. z dnia 19 marca 2002r. Nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany brzmienia nazwiska z "L." na "L." I. uchyla zaskarżoną decyzje i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia 10 stycznia 2002r. Nr [...]; II. zasądza od Wojewody D. na rzecz skarżącej 50 zł (pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. III.
Uzasadnienie
2
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia [...] Nr [...] Wojewoda D. utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia [...] Nr [...], którą odmówiono stronie zmiany brzmienia nazwiska z "L." na "L.".
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że postępowanie wszczęte zostało na wniosek W. L. z dnia [...] w którym wskazała ona, iż od 10 lat mieszka w Niemczech i zgodnie z prawem niemieckim po zawarciu związku małżeńskiego 29.08.1999 r. w Neuwid (Niemcy) przyjęła nazwisko męża w brzmieniu – L. Wnioskodawczyni odniosła też, że na nazwisko "L." wystawiono jej poprzedni paszport z 1991 r. oraz wszystkie posiadane dokumenty niemieckie. Obecnie otrzymała paszport wydany 23.10.2002r. przez konsula RP w Kolonii na nazwisko "L." i różnica w końcówkach nazwiska sprawia jej trudności w życiu codziennym, traktowana jest bowiem jako inna osoba.
Organ I instancji rozpoznając wniosek uznał podane przez W. L. przyczyny zmiany brzmienia nazwiska za niewystarczające a przeprowadzone postępowanie wyjaśniające wykazało, iż transkrypcja aktu małżeństwa strony, po której nastąpiła zmiana końcówek w nazwisku z "L." na "L." jest prawidłowa.
Organ II instancji rozpoznając sprawę wskutek odwołania, w którym W. L. podtrzymała argumenty wniosku o zmianę nazwiska, wskazał, iż podstawę prawną zmiany nazwiska lub ustalenia jego brzmienia reguluje ustawa z 15.11.1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz.U. z 1963r. Nr 59,poz.328 ze zm.). Z dyspozycji art.10 tejże ustawy wynika, iż organ ustala w razie wątpliwości, na wniosek strony, pisownię lub brzmienie imienia i nazwiska. Ustawa ta jednakże - jak wywodził organ odwoławczy - nie jest jedynym aktem prawnym regulującym elementy stanu cywilnego obywatela polskiego i przedmiotowa sprawa nie może być rozpatrywana odrębnie, samodzielnie, bez uwzględnienia przepisów prawa o aktach stanu cywilnego i rozporządzenia wykonawczego do ustawy a jej rozstrzygniecie nie może być z tymi przepisami sprzeczne.
Ustalono, że strona zawarła związek małżeński w 1991 r. akt małżeństwa został wpisany do polskiej księgi małżeństw 30.08.2001r. na podstawie art.73 ustawy z dnia 29.09.1986r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U.Nr 36,poz.l80 ze zm.) pod numerem 407/2001. W dokumencie tym Kierownik USC w W., zgodnie z §4 rozporządzenia MSWiA w sprawie zasad sporządzania aktów stanu cywilnego (...) z dnia 26.10.1998r. (Dz.U.Nr 136,poz.884) wpisał jako nazwisko noszone po zawarciu związku małżeńskiego przez zainteresowaną - "L.". Wywiedziono, że przywołany przepis stanowi, iż nazwiska obywateli polskich zakończone na -ski, -cki, -dzki wpisuje się do aktów stanu cywilnego z zachowaniem rodzaju żeńskiego lub męskiego w
sygn.akt 3 II SA/Wr 1040/02
3
zależności od tego czy nazwisko to dotyczy kobiety lub mężczyzny. Zdaniem organu odwoławczego zasada ta obowiązuje także przy sporządzaniu aktu małżeństwa obywatela polskiego, który zawarł związek małżeński za granicą a w konsekwencji rozciągnięcia tej zasady na akty małżeństwa sporządzone zarówno w kraju jak i za granicą stanowi potwierdzenie tego, iż obywatelka polska przyjmuje żeńską końcówkę nazwiska, niezależnie od tego gdzie zamieszkuje i gdzie zawiera związek małżeński.
Organ odwoławczy wywodził, iż ustawodawca ustalając zasadę przyjmowania końcówek rodzajowych przez ten typ nazwisk miał na względzie zachowanie tradycji kulturowej polskiego narodu, która winna być stosowania w stosunku do obywateli polskich niezależnie od miejsca ich zamieszkania. Sam bowiem fakt zamieszkiwania obywatela polskiego w innym państwie i posiadanie innych, obcych dokumentów sporządzonych zgodnie z prawem miejsca ich wystawienia nie może stanowić podstawy do sprowadzenia nazwiska jedynie do jego funkcji ewidencyjnej i modyfikowania jego brzmienia czy pisowni w oderwaniu od więzi narodowych, polskiej kultury i tradycji, jak i jego zmiany sprzecznej z obowiązującym prawem.
Nie godząc się z tym rozstrzygnięciem W. L. wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę, domagając się w niej uchylenia decyzji Wojewody D. i zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi W. L. zarzuciła, że skarżona decyzja nie znajduje oparcia w §4 ust.3 rozporządzenia Ministra Sprawa Wewnętrznych i Administracji, bowiem zgodnie z jego treścią "nazwisko w postaci przymiotnika wpisuje się do aktu stanu cywilnego z zachowaniem rodzaju żeńskiego lub męskiego w zależności od tego, czy nazwisko dotyczy kobiety czy mężczyzny, z tym, że osoby w oświadczeniu o nazwisku (nazwiskach) składanym bezpośrednio po zwarciu małżeństwa albo przed sporządzeniem przez kierownika urzędu stanu cywilnego zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa mogą wskazać pisownię nazwiska bez uwzględniania formy właściwej dla rodzaju żeńskiego lub męskiego. Zdaniem skarżącej zatem cytowany przepis ustala jako wiążącą zasadę pisowni nazwiska rodzaju męskiego lub żeńskiego ograniczając ja jednak tylko do nazwisk zakończonych końcówkami -ski, -cki, -dzki. Dalsze brzmienie przepisu stanowi wprawdzie w części pierwszej, że nazwisko w postaci przymiotnika wpisuje się do aktu stanu cywilnego z zachowaniem rodzaju męskiego lub żeńskiego w zależności od tego czy nazwisko to dotyczy kobiety czy mężczyzny, w drugiej części jednakże dopuszcza się możliwość wskazania przez osoby zawierające małżeństwo nazwisko, które mogą nosić bez uwzględnienia formy właściwej dla rodzaju żeńskiego i męskiego.
W skardze podniesiono też, że art. l ustawy z dnia 29,09.1986r. Prawo o aktach stanu cywilnego określa katalog zdarzeń podlegających urzędowej rejestracji. Zdarzenia te, m.in. zawarcie małżeństwa, ujawnione wpisem w księdze małżeństw przybierają postać aktów stanu cywilnego, a te zgodnie z
sygn.akt 3 II SA/Wr 1040/02
4
art.3 w/w ustawy służą określeniu stanu cywilnego osoby w takim rozumieniu, że identyfikują ją co do wieku, płci, sytuacji rodzinnej itd. W każdy przypadku powstania obowiązku sporządzenia aktu stanu cywilnego - jak wywodziła skarżąca - podstawowym jego składnikiem jest nazwisko, które z uwzględnieniem cech indywidualizujących osobę fizyczną w środowisku, miejscu pobytu czy zamieszkania spełnia głównie funkcję ewidencyjną. Ustawa nie przewiduje natomiast, wbrew temu, co podniósł organ II instancji, ustalenia brzmienia treści nazwiska z uwzględnieniem tradycji kulturowych. W ocenie skarżącej używane przez nią od 10 lat nazwisko "L." obok imienia jest istotnym elementem indywidualizującym ją jako osobę fizyczną w miejscu zamieszkania, o czym świadczy fakt, iż po uzyskaniu nowego paszportu i zmianie nazwiska na "L." traktowana jest jak inna osoba. Skarżąca podniosła też, że nazwisko z uwzględnieniem cech indywidualizujących osobę fizyczną stanowi podlegające ochronie prawa dobro osobiste człowieka wymienione w art.23 k.c i niewątpliwie mieści się ono także w konstytucyjnym pojęciu niezbywalnej godności człowieka, stanowiącej źródło wolności i praw obywatela, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.
W odpowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o jej oddalenie -podtrzymując zaprezentowane wcześniej stanowisko.
Dodatkowo Wojewoda D. podniósł, że wskazany w skardze przepis §4 ust.3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji dotyczy wyłącznie nazwisk występujących w formie przymiotnika jak np. Ch., W. czy też S. - a stanowisko takie wyraził NSA w powoływanych przez stronę wyroku w sprawie o sygn. akt II SA/Wr 982/96. Niniejsza sprawa dotyczy zaś grupy nazwisk zakończonych na -ski, -cki, -dzki, odrębnie uregulowanej, w której to grupie ustawodawca nie przewidział swobody wyboru końcówki tych nazwisk dla kobiet.
Odnosząc się do dalszych zarzutów skargi organ odwoławczy stwierdził, że zmiana końcówki nazwiska nie stanowi naruszenia prawa, lecz jest jedynie sprostowaniem powstałej rozbieżności, co do pisowni końcówki nazwiska strony. Zwrócono uwagę, że przyczyną powstałej różnicy jest to, że W. L. zamieszkując za granicą wystąpiła do konsula o wydanie polskiego paszportu, przedkładając niemiecki akt małżeństwa a więc dokument sporządzony niezgodnie z prawem polskim, lecz z prawem miejsca jego wystawienia. Natomiast transkrypcja aktu małżeństwa skarżącej tj. sporządzenie zagranicznego aktu stanu zgodnie z polskimi zasadami i przepisami prawnymi i wpisanie jego do polskich ksiąg stanu cywilnego nastąpiło w terminie późniejszym i w dokumencie tym Kierownik USC zastosował do transkrybowanego aktu zasadę przyjmowania kocówki nazwiska dla kobiety. Podniesiono też, że z uwagi na charakter art.10 ustawy o zmianie nazwisk i imion organ zobowiązany jest do ustalenia w razie istnienia wątpliwości, co do pisowni i brzmienia nazwiska, dlatego też przedmiotowa sprawa została
sygn.akt 3 II SA/Wr 1040/02
5
rozpatrzona zarówno w oparciu o przepisy dotyczące sporządzania aktu stanu cywilnego jak i co do zmiany imion i nazwisk.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Wobec przeprowadzonej reformy sądownictwa administracyjnego przedmiotowa skarga, choć wniesiona do Naczelnego Sądu Administracyjnego, na mocy art. 97 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm) podlegała rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, jako właściwy (rzeczowo i miejscowo) z zastosowaniem przepisów ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).
Po myśli art.l §1 i §2 ustawy z 25.07.2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.Nr 153,poz.1269) - sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej (§1) a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Nadto zgodnie z art.3§l powołanej wyżej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - sądy te sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone ustawą. Wyżej powiedziane oznacza, że skarga może zostać uwzględniona, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy (art. 145-150 ustawy).
W ocenie Sądu kontrolowana decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji uchybiają prawu w stopniu uzasadniającym ich wyeliminowanie z obrotu.
Odnosząc się do zarzutów rozpatrywanej skargi na wstępie podnieść należy, że dla oceny czy organy celne właściwie zastosowały prawo materialne konieczne jest w pierwszej kolejności zbadanie czy organy administracji publicznej do uchybiły przepisom regulującym postępowanie administracyjne.
Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego organy administracji publicznej zobligowane są do działania zgodnie z zasadami ogólnymi (zawartymi w rozdziale 2 ustawy) w tym zgodnie z zasadą udzielania informacji. Po myśli przepisu art.9 kpa "Organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek".
Obowiązek ten obejmuje cały tok postępowania, także w fazie wszczęcia postępowania. Brak bowiem znajomości przez stronę przepisów prawa
sygn.akt 3 II SA/Wr 1040/02
6
powodować może bowiem np. nieudolne określenie żądania, co w sposób oczywisty rzutować może na zaspokojenie interesów strony.
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie powyższemu obowiązkowi uchybiono.
Z akt sprawy wynika, że skarżąca w złożonym 28.12.2001r. wniosku domagała się zmiany nazwiska z "L." na "L.". Tymczasem z uzasadnienia decyzji wydanych w sprawie wynika, że organy przyjęły, iż strona domagała się ustalenia pisowni i brzmienia nazwiska.
Wskazać należy, iż zgodnie z przepisem art.63 ust. l kpa strona zobowiązana jest do jednoznacznego określenia żądania a w razie wątpliwości, co do tego, czego strona domaga się organy winny wezwać stronę do uzupełnienia braku w tym zakresie - na mocy art.64 kpa - czego w niniejszej sprawie nie uczyniono.
Świadczy to w sposób oczywisty o wadliwości rozpatrzenia sprawy wszczętej z wniosku skarżącej.
Zwrócenia uwagi wymaga bowiem, że dla prawidłowego rozpoznania sprawy kluczowe znaczenie ma należyte ustalenie stanu faktycznego, tylko bowiem w takim przypadku możliwe jest ustalenie zakresu praw i obowiązków strony takiego postępowania; konieczne w sprawie ustalenia dotyczyć muszą przy tym faktów prawotwórczych, a więc mających wpływ na załatwienie sprawy, a zatem chodzi o ustalenia dotyczące stanu faktycznego wyrażonego w normie prawnej.
Kwestię zmiany nazwiska reguluje ustawa z dnia 15 listopada 1956 r.. o zmianie imion i nazwisk (Dz.U. z 1963 r. Nr 59, poz. 328 ze zm). Zgodnie z przepisem art. 2 powołanej ustawy "Wniosek o zmianą nazwiska podlega uwzględnieniu, jeżeli jest uzasadniony ważnymi względami" (ust. l). Zgodnie z ust.2 art.2 ustawy ważne względy zachodzą w szczególności (jest to więc wyliczenie przykładowe) gdy wnioskodawca nosi nazwisko:
1) ośmieszające albo nie licujące z godnością człowieka,
2) o brzmieniu niepolskim,
3) posiadające formę imienia,
a także, jeżeli wnioskodawca pragnie zmienić swoje nazwisko na nazwisko, którego od wielu lat używa".
W świetle cytowanego przepisu w przypadku żądania zmiany nazwiska ustalenia zatem wymaga czy zachodzą ważne względy uzasadniające żądanie. Ustaleń w tym zakresie nie poczyniono. Organy nie odniosły się do twierdzeń o używaniu nazwiska "L." przez okres 10 lat, nie poddano też ocenie innych wskazywanych przez stronę względów.
Po myśli zaś z art. 10 ustawy o zmianie imion i nazwisk "W razie wątpliwości, pisownię lub brzmienie imienia i nazwiska ustala starosta, na wniosek strony" (ust.l). "Przepis ust. I stosuje się odpowiednio w przypadkach dostosowania pisowni imion i nazwisk do zasad pisowni polskiej zgodnie z fonetycznym brzmieniem" (ust.2). " Ustalenie pisowni określone w ust. 2 może
sygn.akt 3 II SA/Wr 1040/02
7
nastąpić również z urzędu, jeżeli imię lub nazwisko ma brzmienie polskie" (ust. 3).
W ocenie Sądu powyższy przepis nie mógł być przyjęty za podstawę prawną rozpoznania wniosku strony. Pod pojęciem "pisowni" rozumie się bowiem ogół zasad i przepisów dotyczących pisowni wyrazów, czyli ortografię. Słowniki języka polskiego "brzmienie" tłumaczą zaś jako rzeczownik od czasownika "brzmieć", oznaczającego bycie słyszanym, posiadanie określonej postaci słownej. W świetle powyższego w okolicznościach mniejszej sprawy nie było oczywiste, że strona domagała się zgłoszonym wnioskiem jedynie wyjaśnienia wątpliwość co do brzmienia czy pisowni jej nazwiska.
Zwrócenia uwagi wymaga też, że organ odwoławczy - jak wynika to z uzasadnienia zaskarżonej decyzji - rozstrzygniecie oparł na ustaleniu, że zmiana nazwiska z "L." na "L." nastąpiła wskutek prawidłowej transkrypcji aktu małżeństwa. Tymczasem nie jest rzeczą organów administracji publicznej, właściwych w sprawach ustawy o zmianie imion i nazwisk, merytoryczna ocena prawidłowości aktów stanu cywilnego. Wyjaśnić w tym miejscu należy, iż przepis art.73 ust.l ustawy z dnia 29.09.1986r.Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. Nr 36,poz.l80 ze zm.)-zamieszczony w rozdziale 8 ("Szczególne wypadki rejestracji stanu cywilnego") stanowi: " Akt stanu cywilnego sporządzony za granicą może być wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu ".
Ustalona orzecznictwem Sądu Najwyższego wykładnia tego przepisu wskazuje, że charakter prawny przewidzianej w nim transkrypcji sprowadza się jedynie do rejestracji aktu krajowego, reprodukującego wpis aktu zagranicznego. W konsekwencji powyższego zasadna jest teza, iż przy wpisywaniu do polskich ksiąg stanu cywilnego aktu małżeństwa sporządzonego w Niemczech niedopuszczalne jest wpisanie nazwiska małżonków odmiennie od przyjętych w akcie (vide: postanowienia SN z dnia 8.08.2003r. sygn. akt V CK 6/02. W sprawach jednakże błędnego czy nieścisłego zredagowania aktu stanu cywilnego uprawnionym do orzekania jest - zgodnie z art.33 ustawy o aktach stanu cywilnego w sprawach - sąd w postępowaniu nieprocesowym.
Z uwagi na fakt, iż okoliczności sprawy zdają się wskazywać, że skarżąca nie zgadza się z redakcją jej nazwiska w akcie stanu cywilnego, zdaniem Sądu organ winien - w ramach wynikającego z cytowanego na wstępie art.9 kpa obowiązku udzielana informacji - pouczyć ją o możliwości wystąpienia do sądu powszechnego o sprostowanie aktu stanu cywilnego i wezwać ją do jednoznacznego sprecyzowania żądania.
Ponieważ stwierdzone uchybienia niewątpliwie miały wpływ na wynik sprawy - wydane w sprawie przez organy obu instancji decyzje podlegały uchyleniu.
sygn.akt 3 II SA/Wr 1040/02
8
Z tych względów, działając zgodnie z art. 145 § 1 ust.l pkt. 1 a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w pkt. I sentencji wyroku.
Postanowienia w przedmiocie kosztów postępowania znajduje oparcie w przepisie art. 200 powołanej ustawy.