II SA/Wa 995/24

II SA/Wa 995/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-12-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Ewa Marcinkowska
Iwona Maciejuk /przewodniczący/
Joanna Kube /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 824/25 - Wyrok NSA z 2025-10-01
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi S. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...]
Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: Prezes ZUS lub organ, decyzją z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm.), dalej: k.p.a., utrzymał w mocy decyzję
z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku S. A., dalej: wnioskodawczyni lub skarżąca, z wniosku z dnia [...] marca 2024 r.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy
z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm., dalej: ustawa) i wskazał, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Prezes ZUS wyjaśnił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan
o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.
Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 24 lat. Na przestrzeni 34 lat życia - zamiast 3 lat okresów składkowych
i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowała jedynie 1 miesiąc i 10 dni tych okresów.
Organ zauważył, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co
w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 14 maja 2001 r., sygn. akt II SA 249/01, dostępny w LEX nr 55035).
W okresie od [...] października 2012 r. do [...] lutego 2014 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, wnioskodawczyni nie wykonywała pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne
i rentowe.
Zdaniem Prezesa ZUS, z analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanym okresie wnioskodawczyni nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. W tym czasie nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała od [...] lutego 2014 r.), zatem przyczyną braku uprawnień do renty
w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jej woli, których nie można było przewidzieć
i którym nie można było zapobiec.
Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy
w drodze wyjątku, ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia
w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
W związku z powyższym, organ przyjął, że w świetle przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy nie może przyznać renty z tytułu niezdolności do pracy
w drodze wyjątku.
S. A. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2024 r. o odmowie przyznania jej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Kwestionując zaskarżoną decyzję wskazała, że w jej sprawie zachodzi szczególna okoliczność. Podała, że będąc osobą bezrobotną nie chciała dłużej trwać w tym stanie, chciała to zmienić, wykazać aktywność. Podjęła szkolenie
"W poszukiwaniu pracy" oraz pracę w sklepie spożywczym. Okazało się jednak, że była nieatrakcyjna dla pracodawcy, ponieważ za mało się śmiała i rozmawiała
z klientami. Obecnie jest całkowicie niezdolna do pracy i nie ma środków utrzymania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest zasadna.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku:
• po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami;
• po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;
• po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Należy zauważyć, że żaden przepis ustawy emerytalnej nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., sygn. akt II SA 954/00, LEX nr 53788). Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców.
Z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 24 lat życia, tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca udokumentowała zamiast 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – jedynie 1 miesiąc i 10 dni tych okresów.
Ustalono, że w dniu [...] września 2012 r. skarżąca ukończyła studia I stopnia
i do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. [...] lutego 2014 r., nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
W ocenie Sądu, przedwczesne jest stanowisko organu, że analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w ww. okresie skarżąca nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności.
Wskazać trzeba, iż wobec skarżącej orzeczona została - Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2014 r. – całkowita niezdolność do pracy. Przy czym w orzeczeniu tym stwierdzono, że daty powstania całkowitej niezdolności do pracy nie można ustalić. Przy ocenie niezdolności do pracy uwzględniono: badana 25 letnia ubezpieczona, po licencjacie z matematyki w [...] Uniwersytet [...], nie pracuje. W poradni PZP leczy się od [...] października 2013 r. Około miesiąc wcześniej była konsultowana w Izbie przyjęć Szpitala w [...], wówczas już ponoć od kilku miesięcy były objawy, wg oceny lekarza leczącego, psychotyczne. Zachowanie badanej uległo wówczas zmianie, ograniczała jedzenie i picie. Wydawało jej się, że słyszy głosy. Leczenie w PZP przyniosło poprawę. Objawy psychotyczne ustąpiły, ale - w ocenie lekarza leczącego - utrzymują się negatywne objawy schizofrenii.
Organ rozstrzygając sprawę poprzestał na przyjęciu, że skoro
w okresie przerwy w wykonywaniu zatrudnienia od [...] października 2012 r. do [...] lutego 2014 r. nie była wobec skarżącej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był jej stan zdrowia. Organ przyjął też, że nie zostały również udokumentowane w sprawie inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącej, których nie można było przewidzieć
i którym nie można było zapobiec i doszedł do przekonania o braku zasadności przyznania wnioskowanego świadczenia.
Tymczasem, przy orzekaniu przez Prezesa ZUS w przedmiocie świadczeń
w drodze wyjątku, kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w normalnym trybie.
W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie istotne jest ustalenie, czy brak uprawnień do świadczenia ustawowego nie został spowodowany szczególnymi okolicznościami.
Jeszcze raz należy przypomnieć, że za szczególną okoliczność,
w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy, przyjmuje się, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 stycznia 2023 r., sygn. akt III OSK 348/22). Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym
z brakiem uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, musi być obiektywna oraz niezależna od wnioskodawcy, który pomimo dołożenia należytej staranności nie był
w stanie zapobiec jej skutkom.
Z Orzeczenia lekarza orzecznika z dnia [...] lutego 2014 r. wynika, iż skarżąca już przed [...] lutego 2014 r. miała problemy ze zdrowiem psychicznym i podejmowała leczenie.
Opisane przez lekarza orzecznika okoliczności świadczą - w ocenie Sądu - iż istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że mamy do czynienia ze zdarzeniami, które na gruncie ustawy ograniczały, utrudniały, czy wręcz udaremniały możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Organ tych kwestii w ogóle nie rozważył, nie ustalił istotnych dla sprawy okoliczności, nie ocenił ich, poprzestając jedynie na ustaleniu daty powstania u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy.
Zdaniem Sądu, okoliczności te powinny być rozpatrzone przez Prezesa ZUS
w kontekście istnienia "szczególnych okoliczności" z art. 83 ustawy. W ocenie Sądu, mogły mieć one bowiem istotny wpływ na niewypracowanie przez skarżącą świadczenia w trybie zwykłym.
Powyższe wymagało wszechstronnego rozpatrzenia i oceny organu administracyjnego. Prezes ZUS, z uwagi także na zasadę zaufania do organów administracyjnych, o której mowa w art. 8 § 1 k.p.a., powinien w szczególności rozważyć, czy osoba z takim schorzeniem jak skarżąca, mogła mieć znaczne trudności z wypracowaniem świadczenia w trybie zwykłym, a tym samym, czy to nie stan zdrowia skarżącej stanowił jednak w tym przypadku szczególną okoliczność,
o której mowa w art. 83 ustawy.
Sąd, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela stanowisko zaprezentowane w wyroku z dnia 5 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11, w którym Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem
o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową.
W kontekście powołanych faktów trzeba wyeksponować, że w sprawie
o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy.
Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć, co oczywiste, różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. W sprawach takich jak rozpatrywana, rzeczą organu jest zatem poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia ad casum oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne.
W ocenie Sądu, Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji naruszył przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skoro bowiem, zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS, powyższe oznacza, że organ nie jest zwolniony od stosowania zasad ogólnych zawartych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Prezes ZUS, podejmując decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach, jest związany rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego
i orzekania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie
z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.
Prezes ZUS ponownie rozpatrując sprawę uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i wskazania Sądu, co do konieczności dokonania pełnych ustaleń stanu faktycznego i jego należytego i wszechstronnego rozważenia. Uzasadnienie decyzji powinno spełniać wymogi art. 107 § 3 k.p.a. i powinno z niego jednoznacznie wynikać, jakie okoliczności organ wziął pod uwagę przy rozstrzyganiu, na jakich dowodach się oparł. Uzasadnienie powinno wskazywać przyczyny, z powodu których innym dowodom organ odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.