II SA/WA 990/24

II SA/Wa 990/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-01-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Joanna Kruszewska-Grońska
Joanna Kube
Łukasz Krzycki /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 1165/25 - Wyrok NSA z 2025-11-05
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr), Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę
Uzasadnienie
Zaskarżonym aktem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS") - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775, ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", - utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] października 2023 r., o odmowie przyznania p. I. P., zwanej dalej "Wnioskodawcą", renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu (dalej także jako "świadczenie"). W sprawie orzekano w myśl art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną".
W uzasadnieniu decyzji przywołano następujące okoliczności faktyczne i prawne uwarunkowania sprawy:
- przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki:
- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania,
- dla przyznania świadczenia przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie; brak wystąpienia nawet jednej z nich wyklucza możliwość jego uzyskania,
- powołany przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko w sytuacjach wyjątkowych, gdy - mimo dołożenia wszelkiej staranności - zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych,
- renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej; w pierwszej kolejności bada się więc uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej,
- w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej podstawę do przyznania świadczenia mogą stanowić tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek; przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów, koniecznych do uzyskania ich w trybie zwykłym; niezbędne jest więc zbadanie, czy braku tych uprawnień nie spowodowały szczególne okoliczności - w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu,
- na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej za szczególną okoliczność uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków; okolicznością szczególną może być przy tym jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby,
- po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których mąż wnioskującej - p. M.P. , zwany dalej "Ubezpieczonym" - nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; Wnioskodawca nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które Ubezpieczony nie miał wpływu,
- z akt sprawy wynika, że Ubezpieczony stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 26 lat; na przestrzeni 45 lat życia - zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 10 miesięcy i 5 dni tych okresów,
- przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależniono od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek; przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący czas; niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń - niewiele różniących się, co do wysokości – osobom, powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia; w ostatecznym rachunku naruszałoby to interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (tak: wyrok NSA o sygn. akt II SA 249/01 – opubl. w LEX nr 55035),
- w okresach:
- [...] kwietnia 1995 r. (od ukończenia 18 roku życia) – 8 stycznia .2001 r.
- 31 stycznia 2001 r. – 31 lipca 2003 r.
Ubezpieczony nie wykonywał pracy ani innej działalności, potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe,
- w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależniono wprawdzie przyznania świadczenia od określonego czasu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia; przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być jednak takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (tak: wyrok WSA o sygn. akt II SA/Wa 714/09, dostępny na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query - w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwanej dalej "CBOSA"),
- analiza akt sprawy nie wskazuje, aby - w wykazanych przerwach - Ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, spowodowanych stanem zdrowia; całkowitą niezdolność do pracy - uniemożliwiająca kontynuowanie przez Ubezpieczonego zatrudnienia - ustalono dopiero od [...] października 2003 r.,
- w wymienionych okresach nie była wobec Ubezpieczonego orzeczona całkowita niezdolność do pracy; przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia; Wnioskodawca nie udokumentował również innych zdarzeń zewnętrznych - niezależnych od woli Ubezpieczonego - których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec,
- we wniosku o rozpatrzenie sprawy podnoszono, że przerwy w wykonywaniu przez Ubezpieczonego zatrudnienia spowodowały jego choroby,
- samo istnienie choroby nie zawsze jest jednak równoznaczne z niezdolnością do pracy; subiektywne odczucia, co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie, nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia (tak wyrok WSA o sygn. akt II SA/Wa 1317/07, dostępny w CBOSA),
- rozpatrując wniosek o świadczenie w drodze wyjątku należy zbadać przyczynę braku uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych oraz mieć na uwadze warunki, jakie trzeba spełnić, aby takie świadczenie uzyskać; nie jest możliwe rozpoznawanie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku w całkowitym oderwaniu od przepisów, regulujących przyznanie świadczenia w zwykłym trybie,
- w przypadku świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, należy mieć też na uwadze, czy pozostały po zmarłym ubezpieczonym członek rodziny nie miał możliwości zgłoszenia się do własnego ubezpieczenia,
- z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na sutek których Wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych; za szczególną okoliczność - na potrzeby stosowania art. 83 ustawy emerytalnej - uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków; okolicznością szczególną może być zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby,
- w związku z przedłożoną przez Wnioskodawcę dokumentacją medyczną sprawę przekazano do lekarza orzecznika ZUS; orzeczeniem z [...] marca 2024 r. ustalił on u Wnioskodawcy całkowitą niezdolność do pracy od [...] października 2023 r.,
- do [...] października 2023 r., nie wykazano szczególnych okoliczności, uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu przez Wnioskodawcę zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych; do tego dnia bowiem nie orzeczono wobec Wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy,
- obecna niemożność podjęcia pracy przez Wnioskodawcę ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność, nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku,
- przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku podlegała ocenie również sytuacja materialna; nie stanowi ona jednak jedynego kryterium, przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku; podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do uzyskania świadczenia; nie ma ono charakteru socjalnego – nie jest przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione.
W skardze Wnioskodawca wskazywał na swoją trudną sytuację materialną oraz problemy zdrowotne - własne oraz wychowywanych dzieci. Podnosił, że Ubezpieczony miał trudności ze znalezieniem pracy. Gdy pracodawcy dowiadywali się, że ma schizofrenię, dyskwalifikowali go. Wnioskodawca nie podejmował zatrudnienia gdyż opiekował się Ubezpieczonym i dziećmi.
W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
W dodatkowym piśmie procesowym (k 54-55) pełnomocnik Wnioskodawcy poparł skargę. Zarzucił wydanie skarżonego aktu z naruszeniem:
- art. 7 i 77 w zw. z art. 80 K.p.a. poprzez:
- brak dokładnej analizy stanu faktycznego w sprawie, gdy Wnioskodawca przedstawił szereg dokumentów, z których wynika jego trudna sytuacja materialna;
- błędne ustalenie, że sytuacja Wnioskodawcy nie jest trudna, gdy nie ma on możliwości podjęcia, zatrudnienia; przez ostatnie lata zajmował się wychowaniem małoletnich dzieci oraz opieką nad Ubezpieczonym do jego śmierci,
- art. 8 K.p.a., poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zaufanie strony do władzy publicznej,
- art. 15 K.p.a., poprzez naruszenie zasady dwuinstancyjności wobec braku dwukrotnego merytorycznego rozpoznania sprawy; ograniczono się jedynie do rozpoznania prawidłowości rozstrzygnięcia wcześniejszej decyzji – bez odniesienia się do zarzutów, podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy,
- art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej, poprzez niewłaściwe zastosowanie, gdy z akt sprawy wynikały szczególne okoliczności, które istnieją niezależnie od Wnioskodawcy; tym samym istniała możliwość przyznania mu świadczenia.
W uzasadnieniu podniesiono m.in.:
- Ubezpieczony przeszedł w wieku 15 lat zapalenie opon mózgowych; wpłynęło to na jego całe dalsze życie; stwierdzono u niego schizofrenię; ze względu na stan chorobowy, Ubezpieczony nie był w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej; zgodnie z zawartymi w aktach sprawy informacjami przed śmiercią wymagał ciągłej opieki; Wnioskodawca - matka małoletnich - nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia; uniemożliwia to zapewnienie dzieciom utrzymania,
- z uzasadnienia decyzji uznaniowej powinno wynikać, że ustalono, rozważono i oceniono wszystkie istotne dla sprawy okoliczności, zaś ostateczne rozstrzygnięcie jest tego logiczną konsekwencją; nie jest tym samym dopuszczalne uchylanie się przez organ od oceny i wyczerpującego odniesienia się do wszystkich istotnych, podnoszonych przez stronę zarzutów; w przypadku rozstrzygnięcia negatywnego dla strony, organ powinien wykazać, że nie mógł inaczej orzec - z uwagi na konkretne, występujące w danej sprawie, okoliczności prawne lub faktyczne; w rozpatrywanej sprawie organ nie wywiązał się należycie z tych obowiązków,
- w sprawie zaistniały przesłanki, aby przyznać Wnioskodawcy świadczenie; wykazano to stosownymi dokumentami,
- pojęcia "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. nie zdefiniowano na gruncie tego aktu; Wnioskodawca wykazał, że zmarły Ubezpieczony nie mógł podjąć zatrudnienia ze względów zdrowotnych, zaś on sam nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia,
- Wnioskodawcę pozbawiono prawa, aby jego sprawę dwukrotnie rozpatrzono merytorycznie; w zaskarżonym rozstrzygnięciu powtórzono bowiem treści z wcześniejszej decyzji,
- organ II. instancji naruszył zasadę dwuinstancyjności, ponieważ tylko pobieżnie zbadał stan faktyczny w sprawie, pomijając istotne kwestie – w szczególności sytuację faktyczną Wnioskodawcy.
Skargę rozpoznano w trybie uproszczonym, wobec treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.).
Sąd zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Trafnie organ skonstatował brak wystąpienia w sprawie przesłanek dla przyznania świadczenia. W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie istotne uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy. Z uwagi na uprzednie, szczegółowe zreferowanie stanowiska organu, ponowne przytaczanie jego argumentacji byłoby bezzasadne. Sąd przyjmuje ją za własną.
Odnosząc się do stanowiska Wnioskodawcy należy jedynie dodać, co następuje:
Chybione są zarzuty, jakoby sprawy nie rozpatrzono w jej istotnych aspektach - w kontekście zgromadzonego materiału dowodowego. Poza sporem pozostają kwestie czasu zatrudnienia Ubezpieczonego (odprowadzania z tego tytułu składek) - jest to wyłącznie okres 10 miesięcy i 5 dni wobec wymaganych minimalnie 4 lat - dla uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Organ nie kwestionował także stanu zdrowia Ubezpieczonego. Wskazał jednak trafnie, że - w świetle zgromadzonych dokumentów - nie stanowił on przeszkody dla podjęcie zatrudnienia. Mógł więc jedynie utrudniać znalezienie pracy. Organ w tym względzie wiązały oceny lekarzy orzeczników. Wprawdzie - decyzją z [...] marca 1994 r. (k. 14 akt adm.) - Komisja Lekarska zaliczyła Ubezpieczonego czasowo (do marca 1997 roku) do drugiej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, stwierdzając w uzasadnieniu: "schorzenie czyni badanego niezdolnym do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia w normalnych warunkach". Jednocześnie jednak w pkt 7 tego orzeczenia zakwalifikowano go generalnie, jako zdolnego do pracy - formułując zalecenie "praca w warunkach specjalnych". Ocenę tą musiał mieć na uwadze orzekający obecnie w sprawie organ. Potwierdza to treść zawartej w aktach administracyjnych karty pn. "stan sprawy", gdzie odnotowano orzeczenie z 1994 roku (k. 109). Okoliczność tę musiał też uwzględnić organ konstatując, że nie ujawniono przesłanek, wykluczających zatrudnienie. Organ ubezpieczeniowy nie może zaś ocenić stanu zdrowia - w kontekście występowania przeszkód dla zatrudnienia - odmiennie niż wyspecjalizowana komisja lekarska.
Co powszechnie wiadomo, niektóre schorzenia powodują znaczne trudności w znalezieniu zatrudnienia na rynku pracy. W istocie więc ograniczają możliwość uczestniczenia w systemie ubezpieczeń społecznych, opartym na odprowadzaniu składek (tu podnoszona kwestia przebytego zapalenia opon mózgowych oraz zdiagnozowanej schizofrenii). Jednakże utrudnienia z tego tytułu - o ile nie orzeczono w stosownym trybie o niezdolności do pracy - mogą uzasadniać jedynie pewne braki, co do wykazania okresów, niezbędnych dla uzyskania świadczeń rentowych czy emerytalnych na zasadach ogólnych. W danym przypadku bezspornie nie miało to miejsca, skoro proporcje wymaganego okresu odprowadzania składek do faktycznego są tak nieproporcjonalne. Gdy w stosownym trybie nie ustalono braku zdolności do pracy, przyjęcie odmiennej koncepcji podważałoby bowiem system ubezpieczeń - oparty na odprowadzaniu składek oraz możliwości korzystania z jego dobrodziejstw wyłącznie przez osoby niezdolne do pracy (z tytułu wieku lub chorób).. Zakres pomocy, przewidzianej z kolei dla osób, które - pomimo zdolności do pracy - nie mogą jej uzyskać, determinują stosowne regulacje, dotyczące aktywizacji i wsparcia bezrobotnych. Odrębny kompleks przepisów dotyczy zaś wsparcia osób, które napotykają trudności na rynku pracy z tytułu określonych niepełnosprawności. Samo więc ustalenie występowania u ubezpieczonego określonej ułomności, obiektywnie utrudniającej znalezienie zatrudnienia, nie może stanowić przesłanki zastosowania regulacji szczególnej - przewidzianej w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Nie może mieć istotnego znaczenia podkreślona przez stronę skarżącą okoliczność pozostawania Wnioskodawcy w trudnej sytuacji materialnej oraz braku możliwości podjęcia aktualnie zatrudnienia. Przedmiotem rozważań w sprawie było bowiem generalnie wystąpienie podstaw uzyskania świadczenia, jako uzależnionego od sytuacji faktycznej, związanej z wykonaniem zatrudnienia przez samego Ubezpieczonego. Trudna sytuacja materialna Wnioskodawcy – jako dodatkowy warunek uzyskania świadczenia - nie była natomiast kwestionowana. Nie może ona stanowić jednak wystarczającej przesłanki dla jego przyznania.
W końcu - w kontekście wywodów pełnomocnika Wnioskodawcy - trzeba też wskazać, że organ nie kwestionował braku możliwości podjęcia aktualnie przez Wnioskodawcę zatrudnienia. Wskazał jedynie na wystąpienie trwałej przeszkody dopiero od dnia [...] października 2023 r. (tak orzeczenie z [...] marca 2024 r. – k. 107 akt adm.). Nie wykluczało to pozostawania w zatrudnieniu uprzednio. Decyzja samego Wnioskodawcy o rezygnacji z form wykonywania pracy, związanych z odprowadzaniem składek, a więc objęcia systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego – choćby całkowicie racjonalna i zasadna, w kontekście sytuacji życiowej (opieka nad osobami najbliższymi) - skutkuje jednak brakiem możliwości skorzystania ze świadczeń, przysługujących osobom uczestniczącym w tym systemie. Co trafnie odnotował organ, instytucja przewidziana art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej - świadczenie w drodze wyjątku - nie może znajdować zastosowania zamiennie ze stosownymi instrumentami, wynikającymi z przepisów dotyczących pomocy społecznej - skierowanej do wymagających wsparcia osób, niezależnie od - popartej odprowadzaniem składek - uprzedniej aktywności zawodowej.
Wbrew zarzutom pełnomocnika Wnioskodawcy nie uchybiono powinności właściwego wyjaśnienia sprawy oraz uzasadnienia orzeczenia. Organ odniósł się bowiem w uzasadnieniu do wszelkich istotnych okoliczności sprawy – także w kontekście zachowania reguły dwuinstancyjności postępowania w razie złożenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W uzasadnieniu aktu omówiono wyczerpująco wszelkie istotne okoliczności sprawy - jej uwarunkowania formalne i prawne. Wypowiedziano się też w stosownym zakresie do argumentacji, sformułowanej we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy.
W tym świetle orzekając w sprawie nie naruszono przepisów prawa materialnego, zakreślających przesłanki przyznania świadczenia, jak i postępowania - w zakresie powinności właściwego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy bądź przywołania kluczowych ustaleń organu w uzasadnieniu decyzji. Nie uchybiono więc także regule prowadzenia postępowania w sposób budujący zaufanie strony do władzy publicznej.
Sąd nie spostrzegł więc - wobec argumentacji strony skarżącej ani też z urzędu - wad w zaskarżonym akcie, które przemawiałyby za jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Musiał więc oddalić skargę.
Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 151. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.