II SA/Wa 649/22

II SA/Wa 649/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-11-18
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-04-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Danuta Kania
Ewa Kwiecińska /przewodniczący/
Michał Sułkowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 276/23 - Wyrok NSA z 2024-01-11
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 291
art. 82 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Danuta Kania, Asesor WSA Michał Sułkowski (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 listopada 2022 r. sprawy ze skargi S.W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2022 r. znak:[...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] grudnia 2021 r. znak: [...]
Uzasadnienie
S.W. w piśmie z 27 października 2021 r. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W dołączonym do wniosku oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej podał m.in., że: (1) pozostaje w gospodarstwie domowym z żoną (H.W.); (2) H.W. osiąga dochód ze stosunku pracy w wysokości 2.900 zł brutto (2.132,19 zł netto), natomiast S.W. uzyskuje dochód z wynajmu w wysokości 715 zł brutto oraz świadczenia z miejskiego ośrodka pomocy społecznej w wysokości 215,84 zł; (3) przerwy w jego zatrudnieniu były spowodowane chorobą (miał trzy udary), natomiast "wcześniejsze przerwy" spowodowane były pracą "na czarno".
Prezes ZUS decyzją z [...] grudnia 2021 r. znak: [...] odmówił S.W. przyznania renty rodzinnej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji, odwoławszy się do art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ustawa zaopatrzeniowa"), stwierdził, że wszystkie przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku przewidziane w tym przepisie, muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia.
Następnie organ administracji zauważył, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że w ciągu 58 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, S.W. udokumentował tylko 18 lat, 10 miesięcy i 9 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował natomiast 3 lata, 7 miesięcy i 13 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prezes ZUS stwierdził, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1994-1999, 1999-2001, 2003-2007, 2007-2008, 2009-2014 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez S.W. zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Mając powyższe na uwadze, Prezes ZUS uznał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od [...] sierpnia 2019 r. W ocenie Prezesa ZUS nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Organ administracji nadmienił również, że wykonywanie przez S.W. prac bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego nie jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto nie wykazał on innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu.
Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku Prezes ZUS uwzględnił również sytuację materialną skarżącego. Stwierdził, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby S.W. pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania.
W związku z powyższym organ administracji nie znalazł podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy zaopatrzeniowej.
S.W. zwrócił się do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z [...] grudnia 2021 r.
Prezes ZUS decyzją z [...] lutego 2022 r. znak: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ administracji stwierdził, że po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których S.W. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Prezes ZUS podniósł, że z akt sprawy wynika, iż do powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 58 lat S.W. udowodnił 18 lat, 10 miesięcy, 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Organ administracji wskazał, że dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku skarżącego, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.
Ponadto, jak zauważył Prezes ZUS, w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym – S.W. udokumentował 3 lata, 4 miesiące, 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Mając to na uwadze, organ administracji wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami.
Następnie Prezes ZUS wskazał, że z posiadanej dokumentacji wynika, iż: od 13 października 1994 r. do 7 kwietnia 1999 r., od 20 lipca 1999 r. do 3 lipca 2001 r., od 15 lutego 2003 r. do 31 maja 2007 r., od 1 lutego 2009 r. do 11 maja 2014 r., od 11 października 2017 r. do [...] sierpnia 2019 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, S. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ administracji ponownie zauważył, że we wskazanym okresie nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Została ona ustalona orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS dopiero od [...] sierpnia 2019 r. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli S.W., którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Jak skonstatował Prezes ZUS, samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia.
Prezes ZUS, podobnie jak w uzasadnieniu decyzji z [...] grudnia 2021 r., zauważył, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Organ administracji, podobnie jak w uzasadnieniu decyzji z [...] grudnia 2021 r., wziął również pod uwagę dochód dwuosobowej rodziny, stwierdzając, że wynosi on 3.615,00 zł miesięcznie (wynagrodzenie żony S.W. w wysokości 2.900,00 zł brutto oraz dochód z wynajmu mieszkania 715,00 zł miesięcznie). Mając to na względzie, Prezes ZUS stwierdził, że dochód przypadający na jednego członka rodziny w wysokości 1807,50 zł brutto nie pozwala uznać, iż S.W. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ administracji podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie zaopatrzeniowej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2021 r. wynosi 1250,88 zł brutto. Jak zauważył Prezes ZUS, art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna.
W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, Prezes ZUS nie znalazł podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
S.W., reprezentowany przez pełnomocnika (F.W. – brata), wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z [...] lutego 2022 r. W uzasadnieniu podniósł, że w życiu skarżącego zaszły dramatyczne zmiany, bowiem żona rozwiodła się z nim i pozostawiła bez środków do życia. Do skargi dołączono kopię odpisu wyroku Sądu Okręgowego w [...] z [...] stycznia 2022 r. sygn. akt [...], wydanego po rozpoznaniu sprawy z powództwa H.W., rozwiązującego małżeństwo powódki ze S.W. przez rozwód bez orzekania o winie. Na odpisie wyroku znajduje się klauzula z [...] lutego 2022 r. stwierdzająca jego prawomocność i wykonalność.
Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując w odpowiedzi na skargę argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W dniu 6 października 2022 r. do akt sprawy złożono odpis wyroku, którego kopię dołączono do skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na posiedzeniu w dniu 18 listopada 2022 r., na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przeprowadził z urzędu dowód uzupełniający z tego dokumentu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej powoływana jako P.p.s.a.), sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Stosownie natomiast do treści art. 120 P.p.s.a., w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a skarżący zobowiązany w piśmie z 9 maja 2022 r. do ustosunkowania się do tego wniosku, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
W związku z powyższym Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Skarga podlegała uwzględnieniu.
I.
Materialnoprawną podstawę decyzji Prezesa ZUS z [...] grudnia 2021 r. i z [...] lutego 2022 r. stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 ze zm.
– stan prawny na dzień wydania zaskarżonej decyzji; dalej powoływana jako "ustawa zaopatrzeniowa"). Zgodnie z nim, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice przyznanego Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Jak trafnie stwierdził Prezes ZUS, z treści art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej wynika również, że wymienione wyżej przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie, zatem niespełnienie nawet jednej z nich skutkuje odmową przyznania świadczenia. Jak przy tym wynika z uzasadnień obu wydanych sprawie decyzji, organ administracji ustalił na podstawie akt sprawy, po pierwsze, że niespełnienie wymagań dających S.W. prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, że dochody uzyskiwane przez skarżącego i jego żonę (H.W.) nie pozwalają na przyjęcie, że S.W. nie ma niezbędnych środków utrzymania.
II.1.
Stosownie do treści art. 124 ustawy zaopatrzeniowej, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej. W postępowaniu w sprawie przyznania emerytury lub renty w drodze wyjątku, Prezes ZUS musi zatem kierować się określonymi w K.p.a., ogólnymi zasadami postępowania. Stosownie do treści art. 7 K.p.a., w toku postępowania jego obowiązkiem jest stanie na straży praworządności i podejmowanie z urzędu lub na wniosek storn wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przepis art. 77 § 1 K.p.a. obliguje zaś do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Zebrane przez organ administracji dowody podlegają ocenie zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, która nakazuje jako dowód dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 zd. 1 K.p.a.) oraz ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). Z kolei art. 107 § 3 K.p.a. wskazuje na konieczność należytego uzasadnienia podjętej decyzji z podaniem m.in. dowodów, na podstawie których określone fakty organ administracji uznał za udowodnione, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.
II.2.
W ocenie Sądu Prezes ZUS, dochodząc do wniosku, że niespełnienie wymagań dających S.W. prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, niewyczerpująco i niewystarczająco wnikliwie rozpatrzył znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy. Konstatację tę organ oparł, po pierwsze na stwierdzeniu, że całkowita niezdolność do pracy została ustalona dopiero od [...] sierpnia 2019 r., a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Zaznaczył przy tym, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy, a subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Po drugie, w uzasadnieniach obu wydanych w sprawie decyzji Prezes ZUS podkreślił, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłaszania do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
II.3.
Mając powyższe na względzie, należy zaznaczyć, że w oświadczeniu z 27 października 2021 r. o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej, S.W., owszem stwierdził, że "wcześniejsze przerwy" w zatrudnieniu spowodowane były pracą "na czarno", jednak jako podstawową przyczynę niepodejmowania zatrudnienia wskazał chorobę, nadmieniając, że przeszedł trzy udary. W aktach sprawy znajdują się natomiast m.in.: (1) decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w [...] (dalej "ZUS w [...]") z [...] grudnia 2017 r. znak: [...], którą w związku z wnioskiem z 25 października 2017 r., na podstawie art. 18 i art. 19 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2017 r. poz. 1368 ze zm. – stan prawny na dzień wydania powołanej decyzji; dalej powoływana jako "ustawa o świadczeniach"), przyznano S.W. prawo do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 4 grudnia 2017 r. do 3 marca 2018 r. w wysokości 90% podstawy wymiaru, od 1 czerwca 2018 r. w wysokości 75% podstawy wymiaru; (2) decyzja ZUS w [...] z [...] lipca 2018 r. znak: [...], którą w związku z wnioskiem z 28 maja 2018 r., na podstawie art. 18 i art. 19 ustawy o świadczeniach, przyznano S.W. prawo do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 2 czerwca 2018 r. do [...] listopada 2018 r. w wysokości 75% podstawy wymiaru; a ponadto – poza orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z [...] lipca 2021 r. nr [...], które stanowiło podstawę ustaleń zawartych w uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji
- (3) orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2017 r. nr [...] ustalające, że S.W. jest niezdolny do pracy, a w związku z rokowaniem odzyskania zdolności do pracy, istnieją okoliczności uzasadniające ustalenie uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego na okres sześciu miesięcy; (4) orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] czerwca 2018 r. nr [...] ustalające, że S.W. jest niezdolny do pracy, a w związku z rokowaniem odzyskania zdolności do pracy, istnieją okoliczności uzasadniające ustalenie uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego na okres sześciu miesięcy; (5) orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2019 r. nr [...] ustalające, że S.W. jest częściowo niezdolny do pracy "od daty ukończenia świadczenia rehabilitacyjnego".
II.4.
Prezes ZUS zasadnie stwierdził w uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej uznaje się wyłącznie zdarzenie, bądź trwały stan wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Ustawodawca, posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", dał jednak właściwemu organowi pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co podkreśla cel omawianej regulacji. Nie chodzi tu jednak o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy zaopatrzeniowej, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Podkreślić przy tym należy, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców.
Przepis art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nie może być zatem interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie (co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie), natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (zob. też np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 2536/16, z 24 marca 2003 r. sygn. akt II SA 3594/02 – niepublikowane; dostępne: https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
II.5.
Biorąc powyższe pod uwagę, trzeba wskazać, że zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy o świadczeniach, powołanym w decyzjach ZUS w [...] z [...] grudnia 2017 r. i z [...] lipca 20218 r., świadczenie rehabilitacyjne przysługuje ubezpieczonemu, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy. W będącym podstawą wydania pierwszej z wymienionych decyzji orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2017 r. nr [...] stwierdzono natomiast m.in. "56 letni mężczyzna z zawodu murarz – ostatnio pracownik budowalny ok. 25 lat – od 5.06.2017 na ZLA". W orzeczeniu wskazano też, że S.W. jest "nadal niezdolny do pracy", podano, że od kilku lat jest leczony z powodu nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2, oraz że wymaga pogłębionej diagnostyki z powodu nawracającej duszności po niewielkich wysiłkach. Przy orzekaniu uwzględniono m.in. karty informacyjne leczenia szpitalnego z lat 2012 i 2017. Z kolei w orzeczeniu lekarza orzecznika z [...] czerwca 2018 r. nr [...], które stanowiło podstawę wydania drugiej z wymienionych decyzji ZUS w [...], wskazano m.in. na chorobę niedokrwienną serca po przebytym w styczniu 2017 r. ostrym zespole wieńcowym.
W świetle powyższego, zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji konstatację, że skoro całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero [...] sierpnia 2019 r., to przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia, należało uznać za przedwczesną, nieopartą – stosownie do wymogów płynących w powołanych wyżej przepisów K.p.a. – na wyczerpującej ocenie całokształtu materiału dowodowego.
Przypominając, że Prezes ZUS ustalił, iż w dziesięcioleciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do nabycia renty w trybie zwykłym – skarżący udokumentował 3 lata, 4 miesiące i 20 dni, należy zaznaczyć, że przed [...] sierpnia 2019 r. (data powstania całkowitej niezdolności do pracy), skarżący najpierw od 5 czerwca 2017 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim, a potem – wobec stwierdzenia przez lekarza orzecznika ZUS, że jest nadal niezdolny do pracy – od 4 grudnia 2017 r. przez dwanaście miesięcy otrzymywał świadczenie rehabilitacyjne. Następnie natomiast, od daty ustania prawa do świadczenia rehabilitacyjnego został uznany za częściowo niezdolnego do pracy do 28 lutego 2020 r., z kolei orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z [...] lipca 2021 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] sierpnia 2019 r.
Ostatni z wykazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji okresów przerw w zatrudnieniu (od 11 października 2017 r. do [...] sierpnia 2019 r., tj. 1 rok i 10 miesięcy) obejmował zatem czas, w którym skarżący – z powodu niezdolności do pracy – pobierał najpierw zasiłek chorobowy, potem (przez pełen dwunastomiesięczny okres) świadczenie rehabilitacyjne, następnie natomiast został uznany za częściowo niezdolnego do pracy, a ostatecznie za całkowicie niezdolnego do pracy. Co więcej, wedle uzasadnienia powołanego wyżej orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2017 r. nr [...], które stanowiło podstawę wydania pierwszej decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, niezdolność do pracy istniała od 5 czerwca 2017 r. (podczas zatrudniania trwającego od 11 października 2016 r.). W znajdujących się w aktach sprawy orzeczeniach lekarzy orzeczników ZUS wskazywano zaś na liczne i poważne schorzenia układu oddechowego, układu krążenia, a także analizowano dokumentację leczenia ambulatoryjnego i szpitalnego, w tym karty leczenia szpitalnego nie tylko z lat 2017 - 2019, ale także wcześniejsze z 2012 r. (zob. uzasadnienie orzeczenia z [...] listopada 2017 r.). Także z opinii lekarskiej z 30 lipca 2021 r. sporządzonej w ramach postępowania orzeczniczego przed komisją lekarską ZUS wynika, że jakkolwiek datę powstania całkowitej niezdolności do pracy powiązano ze stanem po przebytym - [...] sierpnia 2019 r. - udarze niedokrwiennym mózgu, to już w 2017 r. skarżący został poddany implementacji stentu. Wedle uzasadnienia orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] czerwca 2018 r. nr [...] miało to miejsce po przebytym w styczniu 2017 r. ostrym zespole wieńcowym.
II.6.
Mając powyższe na uwadze, należy podkreślić, że w świetle powołanych wyżej przepisów K.p.a., każda osoba ubiegająca się o świadczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, także o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu administracji wszechstronnego, wnikliwego, a tym samym rzetelnego rozpatrzenia jej sprawy. Jakkolwiek przy tym w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony, zasadniczo to na niej spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi określone skutki prawne, to, jeżeli twierdzenia strony są ogólnikowe, bądź niepełne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i doprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero wówczas, gdy strona nie wskaże konkretnych okoliczności, zaś organ nie jest w stanie uzupełnić materiału dowodowego, można z niego wywieść wnioski negatywne dla strony.
W okolicznościach przedmiotowej sprawy, jako podstawowy powód niepodejmowania zatrudnienia skarżący podał chorobę, zaznaczając, że przeszedł trzy udary. Ze zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji orzeczniczej wynikało natomiast, że (1) już przed datą stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy (tj. [...] sierpnia 2019 r.) skarżący (z zawodu murarz – zob. uzasadnienie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2017 r. nr [...]; podejmujący w okresie aktywności zawodowej wyłącznie prace fizyczne: pracownik budowlany, pracownik produkcji zwierzęcej, palacz c.o. – zob. uzasadnienie opinii lekarskiej z 30 lipca 2021 r.) cierpiał na liczne i poważne schorzenia układu oddechowego (jak przewlekła obturacyjna choroba płuc), układu krążenia (jak choroba niedokrwienna serca), cukrzycę typu II, (2) już w 2012 r. roku poddawany był leczeniu szpitalnemu, a (3) przynajmniej od czerwca 2017 r. nie wykonywał pracy z powodu choroby.
W tych okolicznościach powiązane z datą powstania całkowitej niezdolności do pracy stanowisko Prezesa ZUS, że niespełnienie wymagań dających S.W. prawo do renty w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, w szczególności jego stanem zdrowia, nie mogło zostać zaakceptowane, bowiem nie jest oparte na wyczerpującej i wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Twierdzenie strony zawarte we wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku – jako nazbyt ogólne - nie pozwalało z pewnością na potwierdzenie, że względy zdrowotne powodowały, iż S.W. nie był w stanie podjąć zatrudnienia. Twierdzenie to, w zestawieniu ze znajdującą się w aktach sprawy dokumentacją orzeczniczą, nie pozwalało jednak także poprzestać na konstatacji, że skoro całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero [...] sierpnia 2019 r., to stan zdrowia nie mógł być przyczyną niepodejmowania zatrudnienia. Informacje zawarte w dokumentacji orzeczniczej, odzwierciedlające całość obrazu chorobowego skarżącego i okoliczność podejmowania leczenia szpitalnego w 2012 r., w 2017 r., w 2018 r. i w 2019 r., powinny skutkować bardziej wnikliwą analizą możliwości podjęcia przez skarżącego zatrudnienia w kontekście stanu jego zdrowia, a w razie potrzeby zobowiązaniem go do przedstawienia dodatkowych dokumentów niezbędnych do wyjaśnienia wątpliwości w tym zakresie.
Stwierdzając, że niespełnienie wymagań dających S.W. prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, Prezes ZUS nie dopełnił zatem obowiązków spoczywających na nim mocą powołanych wyżej przepisów K.p.a. Nie ocenił należycie materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, a w konsekwencji nie ustalił prawidłowo stanu faktycznego sprawy. Tym samym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
III.1.
Jak powyżej zauważono, Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia, odwołując się także do sytuacji dochodowej gospodarstwa domowego prowadzonego przez S.W. wspólnie z żoną H.W.. W tym zakresie ustalenia organu administracji należało uznać za prawidłowe, znajdujące oparcie w złożonym przez skarżącego oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej.
Niemniej należy przypomnieć, że zaskarżoną decyzję wydano [...] lutego 2022 r., natomiast już 10 lutego 2022 r. prawomocny i wykonalny był wyrok Sądu Okręgowego w [...] z [...] stycznia 2022 r. sygn. akt [...], którym rozwiązano przez rozwód małżeństwo skarżącego z H.W.. Jakkolwiek okoliczność ta nie była znana Prezesowi ZUS w dniu wydania zaskarżonej decyzji, to nie budzi wątpliwości, że przyjęty w niej stan faktyczny, w zakresie w jakim stał się podstawą stwierdzenia, iż skarżący nie jest osobą, która nie ma niezbędnych środków utrzymania, nie odpowiadał stanowi rzeczywistemu istniejącemu co najmniej od 10 lutego 2022 r. W dniu [...] lutego 2022 r. środków utrzymania skarżącego nie stanowił już bowiem dochód dwuosobowej rodziny w wysokości 3.615,00 zł miesięcznie, w tym wynagrodzenie H.W. w wysokości 2.900,00 zł brutto.
O ile w dniu wydania zaskarżonej decyzji skarżący nie posiadał innych źródeł utrzymania niż deklarowany dotychczas dochód z wynajmu mieszkania w wysokości 715,00 zł miesięcznie, to nie miał niezbędnych środków utrzymania.
III.2.
Uwzględniając powyższe, należało zgodzić się z poglądem wyrażanym w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym nie ma podstaw, by pojęcie "naruszenia prawa", w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit b P.p.s.a. ograniczać jedynie do części przesłanek wznowienia postępowania. Naruszenie prawa nie może bowiem być odnoszone tylko do sytuacji, gdy zachodzi prosta sprzeczność między treścią przepisu a sposobem jego zastosowania przez organ administracji. Każda zatem podstawa wznowienia postępowania administracyjnego jest tożsama z "naruszeniem prawa" i powinna być brana pod uwagę w toku sądowej kontroli decyzji (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 25 lutego 2020 r. sygn. akt II OSK 145/20, z 23 marca 2016 r. sygn. akt I OSK 2947/14, z 9 grudnia 2011 r. sygn. akt II OSK 807/11, z 13 marca 2019 r. sygn. akt II OSK 3632/18, z 5 kwietnia 2012 r. sygn. akt II OSK 815/11 – niepublikowane; poza dwoma ostatnimi z wymienionych dostępne: https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Należy zatem wskazać, że zgodnie z art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a., w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Po wydaniu zaskarżonej decyzji wyszła natomiast na jaw istotna dla rozstrzygnięcia sprawy nowa okoliczność (rozwiązanie małżeństwa skarżącego z H.W.) istniejąca w dniu wydania tej decyzji, która nie była znana Prezesowi ZUS, co także – obok stwierdzenia naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. - skutkowało uchyleniem obu wydanych sprawie decyzji.
IV.
Ponownie rozpatrując wniosek S.W. z 27 października 2021 r. Prezes ZUS rozważy, czy chociaż całkowitą niezdolność do pracy S.W. stwierdzono dopiero od [...] sierpnia 2019 r., to odzwierciedlone w znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji orzeczniczej okoliczności dotyczące stanu zdrowia skarżącego przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy pozwalają przyjąć, że niespełnienie przez niego warunków do uzyskania renty w trybie zwykłym spowodowane było szczególnymi okolicznościami usprawiedliwionymi przyczynami zdrowotnymi. W razie potrzeby organ administracji wezwie skarżącego do złożenia dodatkowej dokumentacji potwierdzającej brak możliwości podjęcia zatrudnienia. Dokonane ustalenia znajdą odzwierciedlenie w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu nowo wydanej decyzji. Prezes ZUS uwzględni też sytuację rodzinną, a w konsekwencji dochodową S.W., wynikającą z prawomocnego orzeczenia sądu o rozwiązaniu małżeństwa skarżącego z H.W..
V.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b. i lit. c oraz art. 135 P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa ZUS z [...] grudnia 2021 r.