II SA/Wa 370/06

II SA/Wa 370/06 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2006-05-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-03-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Kołodziej
Anna Mierzejewska /przewodniczący/
Eugeniusz Wasilewski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA - Anna Mierzejewska Sędzia WSA - Andrzej Kołodziej Sędzia WSA - Eugeniusz Wasilewski (spr.) Protokolant: - Magda Magdoń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2006 r. sprawy ze skargi M. G. przedstawicielki ustawowej Mi. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2005 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.
Uzasadnienie
W związku z upływem terminu na jaki Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznał Mi. G. rentę rodzinną w drodze wyjątku, M. G. - przedstawiciel ustawowy małoletniego, wnioskiem z dnia 25 października 2005 r. ponownie zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie wymienionego świadczenia. W uzasadnieniu wskazała, iż syn kontynuuje naukę w Zespole Szkół [...] w O. i powołała się na trudną sytuację materialną rodziny. Podała, że na jej utrzymaniu poza synem Mi., pozostaje syn P., który jest osobą bezrobotną oraz ucząca się i niepracująca córka S.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2005 r. nr [...] odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Wyjaśnił, że aby można było przyznać rentę w drodze wyjątku muszą zostać łącznie spełnione wszystkie warunki określone w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej również ustawą o emeryturach i rentach. Mi. G. warunków tych nie spełnia, gdyż jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę i z tego tytułu objęty jest ubezpieczeniem społecznym, a zatem nie zachodzi jedna z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia. Organ wziął pod uwagę sytuację materialną, jednakże, nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy matka małoletniego kolejny raz wskazała na trudną sytuację finansową rodziny oraz fakt, że syn uczy się w szkole zawodowej,
a umowa o pracę zawarta została w celu przygotowania zawodowego.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r.
nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. Podał, że Mi. G. jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę z tytułu praktycznej nauki zawodu i uzyskuje wynagrodzenie. Świadczenia w drodze wyjątku są zaś przyznawane pod warunkiem nieosiągania przychodu z tytułu wykonywania pracy zarobkowej lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Dla ustalenia prawa do świadczenia nie ma przy tym znaczenia wysokość osiąganych przychodów.
Powołana decyzja stała się przedmiotem skargi M. G., przedstawicielki ustawowej małoletniego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Podała, że syn jest uczniem pierwszej klasy Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Zespole Szkół [...], a umowa o pracę zawarta w celu przygotowania zawodowego była warunkiem kształcenia w tej placówce. Zdaniem skarżącej przez pojęcie wiek, o którym mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy rozumieć wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Nie można przyjąć, że osoba mająca 16 lat, bez wyuczonego zawodu, otrzymująca tytułem wynagrodzenia 65 złotych miesięcznie posiada niezbędne środki utrzymania. Zdaniem M. G. w przepisie art. 83 powołanej ustawy nie ma mowy o braku jakichkolwiek środków utrzymania, lecz o braku niezbędnych środków utrzymania. Skarżąca powołała się we wskazanym zakresie na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz zasady współżycia społecznego.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wskazał, że małoletni Mi. G. objęty jest ubezpieczeniem społecznym z tytułu umowy o pracę, a zatem nie została spełniona przesłanka braku możności podjęcia działalności objętej ubezpieczeniem. Podał,
że spełnienie wymienionej przesłanki nie jest uzależnione od wysokości uzyskiwanego wynagrodzenia. Brak niezbędnych środków utrzymania stanowi bowiem odrębną przesłankę warunkującą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy
z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz decyzja ją poprzedzająca, wydane zostały bowiem z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę zawarcie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego przez osobę, która ukończyła 16 lat, a nie przekroczyła 18 lat, nie stanowi podstawy do odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Wykładnia art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku dla osoby małoletniej, z którą zawarto umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego, nie może być dokonywana
w oderwaniu od postanowień ustawy o systemie oświaty oraz przepisów Kodeksu pracy. Interpretacja powołanego przepisu powinna również uwzględniać cel jego ustanowienia. Zdaniem Sądu, organ - poprzez nieuwzględnienie zawartych w nich regulacji - dokonał błędnej wykładni art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, przyjmując, że Mi. G. nie spełnia przesłanki braku możności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek.
Mi. G. jest wprawdzie pracownikiem w rozumieniu art. 22 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) i podlega
w związku z tym ubezpieczeniu społecznemu, na warunkach określonych w ustawie z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz.
887 ze zm.), jednakże trzeba mieć na uwadze, że pracownik młodociany nieposiadający kwalifikacji zawodowych może być zatrudniony tylko w celu przygotowania zawodowego (art. 190 § 2 Kodeksu pracy). Kodeks pracy nie przewiduje w takim przypadku możliwości zatrudnienia młodocianego w żadnym innym celu. Analiza przepisów ustawy z dnia
7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.), oraz aktów wykonawczych do tej ustawy, w tym rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej
i Sportu z dnia 1 lipca 2002 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (Dz. U. Nr 113, poz. 988 ze zm.) prowadzi do stwierdzenia, że tego rodzaju umowa o pracę stanowi realizację obowiązku szkolnego. Wynika to jednoznacznie z powołanych przepisów. Zgodnie bowiem
z art. 64 ustawy o systemie oświaty, podstawową formą działalności dydaktyczno-wychowawczej w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe, do jakiej uczęszcza Mi. G., jest praktyczna nauka zawodu. Praktyczna nauka zawodu może odbywać się m.in. u pracodawców (art. 70 ust. 1 powołanej ustawy). Przepis ten stosuje się odpowiednio
do młodocianych pracowników odbywających praktyczną naukę zawodu w ramach prowadzonego przygotowania zawodowego (art. 70 ust. 5). W przypadku młodocianego pracownika umowę zawiera pracodawca, który zatrudnia tego młodocianego. Zgodnie zaś
z § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania (Dz. U. Nr 60, poz. 278 ze zm.), nauka zawodu ma na celu przygotowanie młodocianego do pracy w charakterze wykwalifikowanego robotnika lub czeladnika i obejmuje praktyczną naukę zawodu organizowaną u pracodawcy na zasadach ustalonych w odrębnych przepisach oraz dokształcanie teoretyczne.
Z akt postępowania administracyjnego wynika, że umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego zawarta została z Mi. G. w celu nauki zawodu: stolarz i stanowi realizację obowiązku dokształcania ucznia w tej formie.
Zauważyć należy przy tym, że obowiązek zawarcia umowy w celu przygotowania zawodowego jednoznacznie wynika z przepisów prawa. Zgodnie bowiem z § 3 powołanego wyżej rozporządzenia, pracodawca jest obowiązany zawrzeć z młodocianym na piśmie umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego, stosownie do przepisów art. 195 § 1 Kodeksu pracy.
Uzasadnienia obu decyzji Prezesa ZUS wskazują, że organ ten uznaje umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego za równoważną z umową o pracę, o której mowa
w art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Tymczasem poza podobieństwem w nazwie oraz statusem podmiotów, które zawierają tego rodzaju umowy, inny jest zarówno sposób zawarcia umowy, jak i treść stosunków prawnych nią regulowanych. Nie ulega wątpliwości, że nawiązanie stosunku pracy na podstawie umowy o pracę oraz ustalenie warunków pracy i płacy wymaga zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika. W przypadku pracowników młodocianych, zasady i warunki odbywania przygotowania zawodowego oraz zasady wynagradzania młodocianych w tym okresie, nie zostały w pełni pozostawione woli stron, gdyż określają je przepisy rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania.
Praca, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach powinna być rozumiana, jako praca stanowiąca źródło utrzymania. Przepis art. 13 Kodeksu pracy stanowi, że pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę. Wynagrodzenie takie powinno zaspokajać przynajmniej podstawowe potrzeby człowieka. Wynagrodzenie otrzymywane przez Mi. G. z tytułu umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego nie stanowi wynagrodzenia, o którym mowa w art. 13 Kodeksu pracy.
Z tych już względów nie może być pojęcie pracy, czy działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, o których jest mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, utożsamiane z umową o pracę w celu przygotowania zawodowego. Umowa tego rodzaju zawierana jest w celu wypełnienia obowiązku szkolnego i pomimo wypłacania z jej tytułu wynagrodzenia, nie stanowi źródła dochodów. Tymczasem przesłanka, o której mowa wyżej, powinna być utożsamiana właśnie z możliwością osiągania dochodów, które stanowią źródło utrzymania. Praca zarobkowa wykonywana przez osobę pełnoletnią, mającą wyuczony zawód nie może być przyrównywana, jak czyni to organ, do pracy mającej na celu naukę zawodu w trakcie wypełniania obowiązku szkolnego. Nie było z pewnością intencją ustawodawcy, który określił, jako jedną z przesłanek przyznania świadczenia brak możności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem ze względu na wiek, pozbawienie osób małoletnich, uczących się, możliwości uzyskania świadczenia w drodze wyjątku.
Zdaniem Sądu nie budzi wątpliwości, że wskazując, jako przesłankę przyznania świadczenia, brak możności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem
ze względu na wiek, ustawodawca miał na myśli właśnie m.in. osoby, które nie ukończyły
18 lat. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 stycznia 2001 r. sygn. akt II SA 2840/00 wskazał, że "(...) każdy rodzaj świadczenia w drodze wyjątku może być przyznany tylko osobom niezdolnym do aktywności zawodowej z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy, (...). W przepisie tym wiek oznacza pełnoletność do osiągnięcia wieku emerytalnego, bez możliwości wyodrębnienia z tej grupy osób uczących się, w przeciwieństwie do renty rodzinnej przyznawanej w normalnym trybie na podstawie art. 68 tej ustawy. (...)". Sąd podziela prezentowany pogląd. Z tego też względu nieprawidłowe jest ustalenie organu, iż 16-letni, w chwili wydawania decyzji, Mi. G. nie spełniał przesłanki braku zdolności do podjęcia pracy, tj. do aktywności zawodowej lub działalności objętej ubezpieczeniem ze względu na wiek.
Nadmienić również należy, iż nie ma racji organ twierdząc, że świadczenia w drodze wyjątku są przyznawane pod warunkiem nieosiągania przychodu z tytułu wykonywania pracy zarobkowej lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. Przepis art. 83 ustawy
o emeryturach i rentach nie statuuje tego rodzaju przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Stwierdzić należy wobec powyższego, że Mi. G. spełnia przesłankę braku możności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek. Jest pracownikiem młodocianym, zatrudnionym na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego (art. 191 § 2 Kodeksu pracy), a tego rodzaju umowa, choć przewiduje określone wynagrodzenie, zawierana jest wyłącznie w celu nauki zawodu i nie stanowi źródła utrzymania ucznia. Interpretacja organu w tym zakresie nie może być mniej korzystna dla wnioskodawcy niż interpretacja przesłanek uprawniających do renty rodzinnej przyznawanej w trybie art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazać należy, że Sąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w uchwale z dnia 20 kwietnia 1979 r. sygn. akt III UZP 2/79 (OSNCP 1979/9 poz. 169), stwierdził, że młodociany odbywający rzemieślniczą naukę zawodu dokształcający się
w Ośrodku Dokształcania Zawodowego ma prawo do renty rodzinnej, niezależnie od sposobu i formy pobierania nauki w tym Ośrodku. Zauważyć należy przy tym, że przepisy szczególne zawarte w dziale dziewiątym Kodeksu pracy są wyrazem ochronnej funkcji prawa pracy w stosunku do młodocianego pracownika. Odmienna interpretacja art. 83 ustawy o emeryturach i rentach we wskazanym zakresie, od wykładni dokonanej wyżej, pogarszałaby sytuację młodocianych nieposiadających źródła utrzymania, uzyskujących jedynie symboliczne wynagrodzenie.
Organ ponownie rozpatrując sprawę powinien również dokonać oceny w zakresie spełnienia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Nadmienić jedynie należy,
że Sąd podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia
7 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA 815/00, zgodnie z którym, "(...) w art. 83 ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest mowa o braku jakichkolwiek środków utrzymania lecz środków niezbędnych. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokajania minimum egzystencji skarżących (...)".
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie,
na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.
O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie
art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sąd nie orzekł o kosztach postępowania sądowego, gdyż strona nie poniosła
ich w sprawie.