II SA/Wa 3578/21

II SA/Wa 3578/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-07-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-10-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Ewa Radziszewska-Krupa /sprawozdawca/
Iwona Maciejuk /przewodniczący/
Joanna Kube
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 2230/22 - Wyrok NSA z 2024-01-11
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, , Protokolant st. sekr. sądowy Maryla Wiśniewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lipca 2022r. sprawy ze skargi S. P. oraz małoletniej L. P. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2021r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę
Uzasadnienie
I. Stan sprawy przedstawia się następująco:
1. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: "Prezesem ZUS") decyzją z (...) sierpnia 2021r. nr (...), wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 16 listopada 2020r., sygn. akt II SA/Wa 752/20 decyzji Prezesa ZUS z (...) lutego 2020r. i po rozpatrzeniu wniosku z 28 maja 2019r., odmówił przyznania małoletnim dzieciom S.i L. P. (zwanym dalej: "Skarżącymi"), reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego A. P. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W podstawie prawnej podano art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021r., poz. 291 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS").
Prezes ZUS w uzasadnieniu podał, że zgodnie z ww. przepisem świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane, jeśli wnioskodawca spełni łącznie warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Niespełnienie choćby jednego z ww. warunków wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega uprawnienie do świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej.
Prezes ZUS po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli osoby ubezpieczonej stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Przedstawiciel ustawowy małoletnich nie wykazał, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane okolicznościami, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Dokumentację medyczną przedstawioną przez przedstawiciela ustawowego małoletnich przekazano lekarzowi orzecznikowi, który orzeczeniami z: [...] maja i [...] lipca 2021r. ustalił, że ojciec dzieci zmarły [...] lutego 2019r. był całkowicie niezdolny do pracy przed [...] października 2018r., a od [...] lipca 2016r. istniała częściowa niezdolność do pracy.
Udokumentowano jedynie 6 lat, 4 miesiące i 15 dni okresów składkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 46 lat. Pozostały uwzględniony okres: 12 lat i 9 miesięcy jest okresem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności. W 10-leciu przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy u ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 6 miesięcy i 21 dni okresów składkowych.
Prezes ZUS, powołując się na wyrok WSA w Warszawie z 6 listopada 2007r. sygn. akt II SA/Wa 1056/07, wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z akt sprawy wynika, że ojciec dzieci nie opłacał składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresach: od 28 lutego do 31 marca 2006r., od 1 marca do 31 lipca 2008r., od 31 stycznia do 28 lutego, od 1 do 30 kwietnia, od 31 maja do 30 listopada 2009r., od 9 stycznia 2011r. do 31 stycznia 2013r., od 14 marca 2013r. do 31 sierpnia 2016r., od 1 września 2017r. do 11 lutego 2019r. Ojciec dzieci [...] lutego 2017r. zawarł z ZUS umowę dotyczącą rozłożenia na raty należności z tytułu nieopłaconych składek, ale zerwał ją [...]listopada 2017r. Do stażu pracy uwzględniono okresy prowadzenia działalności gospodarczej, za które opłacono składki. Zdaniem Prezesa ZUS świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenia nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Jest to bowiem wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek, która winna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (wyrok NSA z 24 lipca 2001r. sygn. akt II SA 444/01, Lex nr 53781).
Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała też sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
2. Skarżące, reprezentowane przez przedstawicielkę ustawową w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosły o odmienne orzeczenie co do istoty i zmianę ww. decyzji Prezesa ZUS przez przyznanie Skarżącym uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich zmarłym ojcu, ewentualnie o uchylenie ww. decyzji Prezesa ZUS i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z uwagi na naruszenie:
a) art.83 ust. 1 u.e.r.FUS – przez nieprawidłową jego wykładnię i przyjęcie w okolicznościach faktycznych sprawy, że:
- nie zachodziły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu [...] stycznia 2019r. ojcu przezwyciężenie przeszkód w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne i uzyskanie świadczeń w trybie zwykłym oraz
- zasadna jest odmowa przyznania uprawnień do renty rodzinnej, mimo że prawidłowa wykładnia ww. przepisu daje pełne podstawy do uznania, że Skarżące spełniają wszystkie warunki określone w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, do przyznania im uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku, po zmarłym ich ojcu;
- ubezpieczony nie spełniał warunków do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu przezwyciężenie przeszkód w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne, gdy Skarżące z uwagi na wiek i kontynuowanie nauki, nie mają niezbędnych środków utrzymania i nie mogą podjąć pracy;
b) niewłaściwą ocenę sytuacji materialnej małoletnich i ich przedstawicielki ustawowej, co doprowadziło do niesłusznej odmowy przyznania Skarżącym uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku mimo, że nie są one w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych.
Skarżące w uzasadnieniu skargi wyjaśniły, że ich ojciec prowadził działalność gospodarczą od 1998r. i z tego tytułu opłacał składki w KRUS (zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami o ubezpieczeniu społecznym), a od 2004r. do śmierci ojca składki opłacano w ZUS (zmiana przepisów o ubezpieczeniu społecznym). Prezes ZUS decyzją z (...) lutego 2020r. odmówił Skarżącym przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. WSA w Warszawie wyrokiem z 16 lutego 2020r. sygn. akt II SA/Wa 752/20 uchylił tę decyzję. Skarżące w toku ponownego rozpoznania wniosku złożyły do organu posiadaną dokumentację medyczną ojca oraz druk ERP-15, dotyczący trudnej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Matka Skarżących od 18 lutego 2019r. podjęła działalność gospodarczą, prowadząc zakład fryzjerski, ale jej dochody (za sierpień 2021r. wyniosły netto 351,91 zł) nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych rodziny. Matka Skarżących z powodu długów (wyłącznie zaległych składek na rzecz ZUS) odrzuciła spadek po zmarłym, w imieniu własnym i Skarżących. Ojciec Skarżących podejmował liczne działania w celu uregulowania tych zaległości i na mocy ugody z ZUS z 1 lutego 2017r. spłacił 11 z 12 rat, ale Jego stan zdrowia uniemożliwił mu spłatę pozostałych zaległości. Decyzja Prezesa ZUS pozbawia Skarżące nie tylko możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, ale i szansy na uzyskanie wyższego wykształcenia przez starszą córkę i ukończenia szkoły średniej przez młodszą córkę, jak również możliwości rozwijania zainteresowań intelektualnych. Tylko dzięki pomocy i wsparciu ludzi dobrej woli oraz programowi 500+ Skarżące zaspokajają na minimalnym poziomie podstawowe potrzeby, a dom, w którym mieszkają obciąża hipoteka na rzecz ZUS. Skarżące podniosły, że egzekwowanie przez ZUS składek powoduje, że Skarżące nie mają perspektywy na przyszłość i będą pozbawione możliwości zaspokajania potrzeb mieszkaniowych. Dodatkowo wskazały, że skoro ZUS w nieodległej przyszłości wyegzekwuje w całości ww. zaległości z tytułu nieopłaconych przez ojca Skarżących składek na ZUS, to powinien przyznać rentę rodzinną w drodze wyjątku. Inaczej Skarżące zostaną dwukrotnie pokrzywdzone, raz z powodu braku świadczeń, drugi raz z powodu przejęcia przez ZUS majątku ich ojca i pozbawienia ich możliwości zaspokajania swoich potrzeb mieszkaniowych. Skarżące podkreśliły, że są w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, jak również wskazały, że ich ojciec nie płacił składek na ZUS z powodu szczególnych okoliczności.
3. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
4. Ustanowiony na rzecz Skarżących pełnomocnik z urzędu w piśmie z 18 lutego 2022r. podtrzymał stanowisko i zarzuty zawarte w skardze oraz wniósł o przyznanie na swoją rzecz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, oświadczając, że nie została ona zapłacona ani w całości ani w części.
W uzasadnieniu uzupełnionej skargi pełnomocnik wskazał, że Prezes ZUS dokonał błędnej i zawężającej wykładni art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, który nie zawiera wymogu "braku niewielkiego okresu do wymaganego okresu ubezpieczenia" i nie odnosi się do wymaganego okresu ubezpieczenia. Wykładnia art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS wypracowana przez orzecznictwo nie zawęża możliwości zastosowania tego przepisu wyłącznie do sytuacji, kiedy brak jest niewielkiego okresu do wymaganego okresu ubezpieczenia, ale wskazuje, że przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku okres ubezpieczenia w ogóle nie powinien być brany pod uwagę, ewentualnie należy uwzględnić znaczący lub łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Organ udokumentował 6 lat, 4 miesiące i 15 dni okresów składkowych ojca Skarżących i 12 lat i 9 miesięcy okresów składkowych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników. Wobec tego powinien uznać, że jeżeli ojciec Skarżących przepracował znaczną część swojego życia i wypracował co najmniej 19 lat, miesiąc i 15 dni okresów składkowych, to nie może to przemawiać za odmową przyznania świadczenia na drodze wyjątku. Potwierdza to wyrok NSA z 13 grudnia 2000r. sygn. akt II SA 1935/00. Z uzasadnienia wyroku NSA z 1 sierpnia 2018r. sygn. akt I OSK 842/18 (LEX nr 2581475) wynika, że zatrudnienie, które powinno być brane pod uwagę przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku powinno obejmować znaczący okres aktywności zawodowej strony. W wyrokach NSA z 10 listopada 2016r. sygn. akt I OSK 929/16 i z 3 września 2014r. sygn. akt I OSK 1396/14 wskazano, że organ przy ustalaniu prawa do świadczenia na drodze wyjątku powinien brać pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Pełnomocnik Skarżących wskazał też, że poglądy NSA ewoluowały także w kierunku przeciwnym, wskazując, że zatrudnienie, które powinno być brane pod uwagę przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS powinno obejmować znaczący okres aktywności zawodowej strony (wyroki NSA z: 28 marca 2001r. sygn. akt II SA 3028/00, niepubl; 24 kwietnia 2001r. sygn. akt II SA 3276/00, Lex nr 81648; 14 maja 2001r. sygn. akt II SA 249/01, Lex nr 55035; 3 września 2014r. sygn. akt I OSK 1396/14; 10 listopada 2016r. sygn. akt I OSK 929/16 – dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). NSA w wyroku z 10 listopada 2016r. sygn. akt I OSK 929/16 (LEX nr 2299951) wskazuje, że organ przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku powinien brać pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika, który to okres powinien być adekwatny do jego wieku. Podobne stanowisko wyrażono w wyrokach NSA z: 3 września 2014r. sygn. akt 1 OSK 1396/14 (LEX nr 1569468); 7 marca 2008r. sygn. akt I OSK 1907/07; 18 grudnia 2009r. sygn. akt I OSK 1132/09; 28 lutego 2013r. sygn. akt I OSK 2908/12).
Zdaniem pełnomocnika Skarżących Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji nie ustosunkował się do wszystkich okoliczności podnoszonych przez Skarżące w toku postępowania administracyjnego. Skarżące podnosiły, że przeszkodą do spełnienia przez ojca Skarżących minimalnego okresu składkowego, przewidzianego do uzyskania prawa do renty były niesprzyjające uwarunkowania ekonomiczne, występujące na rynku usług budowlanych i nierzetelności w płatnościach wynagrodzenia przez zleceniodawców za prace wykonane przez ojca Skarżących, co doprowadziło go do zapaści finansowej i spirali zadłużenia. Brak odniesienia do wszystkich podnoszonych przez stronę okoliczności jest sprzeczny z art. 8 § 1, art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. (por. wyrok WSA w Gliwicach z 9 stycznia 2018r. sygn. akt IV SA/Gl 561/17). Brak ustosunkowania się przez organ do wszystkich wniosków i okoliczności podnoszonych przez stronę, nie pozwala stronie na podjęcie polemiki z organem.
II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
1. Skarga nie ma uzasadnionych podstaw.
2. Sąd na wstępie wyjaśnia, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021r., poz. 137) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022r. poz. 329, zwana dalej "P.p.s.a.") sprawowana jest przez Sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a)-c) i § 2 P.p.s.a.).
Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia więc zaskarżoną decyzję z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności.
3. Zdaniem Sądu, analizowana pod tym kątem zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie narusza ani przepisów prawa procesowego ani przepisów prawa materialnego, także tych wskazanych w skardze, w stopniu, który mógłby mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd stwierdza, że w świetle akt sprawy nie można uznać, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie doszło do zebrania oraz że nie rozpatrzono w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes ZUS, wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze, uzupełnionej w piśmie procesowym z 18 lutego 2022r., indywidualnie rozpatrzył sprawę, biorąc pod uwagę przesłanki wynikające z prawidłowo wskazanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Zdaniem Sądu, wbrew twierdzeniom skargi Prezes ZUS wyjaśnił również wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktyczne, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji.
Ww. przepis - art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - stanowi, że ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
U.e.r.FUS uzależnia więc przyznanie ww. świadczenia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. W tej sytuacji, brak choćby jednej z ww. przesłanek wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.
Należy jednocześnie podkreślić, na co prawidłowo zwrócił uwagę Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 u.e.r.FUS. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.
Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.
U.e.r.FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", których istnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Dokonując jednak wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie u.e.r.FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.
Należy zauważyć, że z art. 12 ust. 2 u.e.r.FUS wynika, że całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.
Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.e.r.FUS, oceny niezdolności do pracy oraz m.in. jej stopnia dokonuje lekarz orzecznik ZUS.
Z art. 14 ust. 2a u.e.r.FUS wynika, że od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia.
Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w u.e.r.FUS, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (art. 14 ust. 3 u.e.r.FUS).
Prezes ZUS, w świetle art. 4 pkt 6 u.e.r.FUS w związku z art. 66 ust. 5 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017r., poz. 1778 ze zm.), jest organem rentowym.
Prezes ZUS w związku z tym, rozstrzygając wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, zobowiązany był do oceny, czy zmarły w wieku 46 lat ojciec Skarżących spełniał ustawowy warunek całkowitej niezdolności do pracy. Powyższego ustalenia organ zobowiązany był dokonać na podstawie orzeczeń lekarza orzecznika ZUS z [...] maja i [...] lipca 2021r. W orzeczeniach tych ustalono, że ojciec dzieci, zmarły [...] lutego 2019r., był całkowicie niezdolny do pracy przed 13 października 2018r., a od 28 lipca 2016r. istniała częściowa niezdolność do pracy. Lekarz orzecznik przyjął, że choć całkowita niezdolność ojca Skarżących do pracy istniała przed 13 października 2018r., to nie można ustalić dokładnej daty jej powstania. Zdaniem orzecznika ZUS od 28 lipca 2016r. Skarżący (44 lata) był jedynie częściowo niezdolny do pracy.
Pełnomocnik Skarżących wskazuje, że Prezes ZUS, odmawiając przyznania Skarżącym renty rodzinnej po zmarłym ojcu, dokonał błędnej i zawężającej wykładni art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Jakkolwiek Sąd zgadza się z pełnomocnikiem Skarżących, że ww. przepis nie zawiera wymogu "braku niewielkiego okresu do wymaganego okresu ubezpieczenia", jak też i nie odnosi się do wymaganego okresu ubezpieczenia, tym niemniej sam pełnomocnik Skarżących wskazuje, że w orzecznictwie Sądów administracyjnych przeważa pogląd, że organ przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku powinien brać pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika, który to okres powinien być adekwatny do jego wieku (por. wyroki NSA z: 10 listopada 2016r. sygn. akt I OSK 929/16 - LEX nr 2299951; 3 września 2014r. sygn. akt 1 OSK 1396/14 - LEX nr 1569468; 7 marca 2008r. sygn. akt I OSK 1907/07; 18 grudnia 2009r. sygn. akt I OSK 1132/09; 28 lutego 2013r. sygn. akt I OSK 2908/12 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd wskazuje ponadto, że zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie podkreśla się wyraźnie, że wprawdzie przepisy u.e.r.FUS nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest nadal świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 4 listopada 2010r. sygn. akt II SA/Wa 1196/10 – dostępny na www.nsa.gov.pl). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie, nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 13 października 2010r. sygn. akt II SA/WA 1046/10 - dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Ł. P. /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dra hab. K. Ś., wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z 12 marca 2009r. sygn. akt I OSK 1023/08).
Sąd, rozpoznający sprawę, poglądy te uznaje za własne i stwierdza, że zarówno uzasadnienie zaskarżonej decyzji, jak również akta administracyjne sprawy wskazują, że organ przyjął, że łącznie udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe, wynoszące 19 lat miesiąc i 15 dni nie są adekwatne do wieku ojca Skarżących. Stanowiska tego zakwestionować nie sposób, gdyż nawet, gdyby uznać, że ojciec Skarżących w wieku 44 lat był niezdolny do pracy całkowicie, gdyż z ww. orzeczeń lekarza orzecznika ZUS (z [...] maja i [...] lipca 2021r.) wynika, że niemożliwe jest dokładne ustalenie całkowitej niezdolności do pracy ojca Skarżących, to należałoby uznać, że ojciec Skarżących przez ok 7 lat nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Tym samym już z tego powodu, mając także na względzie stanowisko pełnomocnika Skarżących, opierające się na poglądach wyrażanych w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można przyjąć, że organ dokonał oceny materiału dowodowego w sposób sprzeczny z zasadą swobodnej oceny dowodów.
Prezes ZUS wskazał też prawidłowo w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że w toku postępowania udokumentowano jedynie 6 lat, 4 miesiące i 15 dni okresów składkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 46 lat. Pozostały uwzględniony okres: 12 lat i 9 miesięcy jest okresem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności. W 10-leciu przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy u ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 6 miesięcy i 21 dni okresów składkowych.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika ponadto, w jakich okresach Skarżący nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej: od 28 lutego do 31 marca 2006r. (ok. miesiąca), od 1 marca do 31 lipca 2008r. (5 miesięcy), od 31 stycznia do 28 lutego 2009r. (miesiąc), od 1 do 30 kwietnia 2009r. (miesiąc), od 31 maja do 30 listopada 2009r. (6 miesięcy), od 9 stycznia 2011r. do 31 stycznia 2013r. (ok. 2 lata i pół miesiąca), od 14 marca 2013r. do 31 sierpnia 2016r. (ok. 3 lata i 4,5 miesiąca), od 1 września 2017r. do 11 lutego 2019r. W aktach administracyjnych sprawy, na podstawie których orzeka Sąd administracyjny, stosownie do art. 133 § 1 P.p.s.a., potwierdzenie ma także stanowisko Prezesa ZUS wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że do stażu pracy ojca Skarżących uwzględniono okresy prowadzenia działalności gospodarczej, za które opłacono składki (k. 129 – 130 akt administracyjnych), mając na względzie prawomocny i wiążący w sprawie, na mocy art. 153 i art. 170 P.p.s.a., wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 listopada 2020r., sygn. akt II SA/Wa 752/20.
Sąd wskazuje ponadto, że z akt administracyjnych i okoliczności podnoszonych przez przedstawicielkę ustawową w toku postępowania administracyjnego, jak i w skardze wynika, że zarówno Skarżącym, jak i organowi znana jest okoliczność, że do spłaty z tytułu nieopłaconych składek ZUS pozostaje kwota ponad dwustu pięćdziesięciu tysięcy złotych. Stwierdzić też należy, że jakkolwiek pełnomocnik Skarżących wskazuje, że Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie ustosunkował się do stanowiska Skarżących, że należności te powstały w związku z okolicznościami niezależnymi od ojca Skarżących, Sąd stanowiska tego nie podziela. Po pierwsze dlatego, że organ, mając na względzie znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy, na wstępie zaskarżonej decyzji wyraźnie wskazuje, że nadal nie stwierdził istnienia szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec Skarżących nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wyjaśnia również, że przedstawicielka ustawowa Skarżących nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Prezes ZUS wskazał też, że świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. W tym zakresie organ odwołał się do poglądów prezentowanych w orzecznictwie.
Tym samym zarzuty z tego zakresu zawarte w skardze, zdaniem Sądu, nie mogły być uznane za zasadne. Warto wskazać, że rację ma Prezes ZUS, wskazując w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że w judykaturze podkreśla się, że podejmowanie zatrudnienia bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS (por. wyroki NSA z: 1 października 2010r. sygn. akt I OSK 295/09, publ. LEX nr 571013; 15 kwietnia 2002r. sygn. akt II SA 4189/01, publ. LEX nr 83733). Ponadto w orzecznictwie podnoszone było wielokrotnie, że instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia. Osoba, która nie uiszcza należnych składek ubezpieczeniowych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 20 stycznia 2016r. sygn. akt I OSK 2600/15, dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przenoszenie na Skarb Państwa negatywnych konsekwencji prowadzenia działalności gospodarczej, która jest działalnością na własny rachunek i ryzyko przedsiębiorcy, nie znajduje też uzasadnienia w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Tym samym okoliczność, że konsekwencje wyborów ojca ponoszą dzieci nie może stanowić wystarczającej przesłanki do zastosowania art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS.
4. Sąd, konkludując, stwierdza, że brak było podstaw do uwzględnienia skargi. Prezes ZUS nie naruszył art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Przesłanki określone w ww. przepisie nie zostały łącznie spełnione, zaś aktualna sytuacja materialna Skarżących, choć trudna, nie stanowi podstawy przyznania wnioskowanego świadczenia, które nie ma charakteru pomocy socjalnej. Nie sposób również dopatrzyć się naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego. Stosownie do art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. organ ustalił okoliczności faktyczne mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Podejmując rozstrzygnięcie odmowne organ uzasadnił je w sposób wystarczający - stosownie do wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a.
5. Sąd, z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę.