II SA/Wa 1773/24

II SA/Wa 1773/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-02-04
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-11-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Góraj
Danuta Kania /sprawozdawca/
Izabela Głowacka-Klimas /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 lutego 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej N. T. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") z dnia [...] września 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania małoletniej N. T. (dalej: "Skarżąca") renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia [...] maja 2024 r. przedstawicielka ustawowa małoletniej N. T. – J. T., zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie dla małoletniej renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wniosku przedstawicielka ustawowa wskazała, że w dniu [...] kwietnia 2024 r. zmarł jej mąż – D. T.. Zmarły był uzależniony od alkoholu, w latach 2015 - 2021 kilkakrotnie podejmował leczenie w [...] Centrum [...] w [...] (podejmował terapię, uczęszczał na mityngi AA). W związku z chorobą alkoholową zmarły nie mógł znaleźć legalnego zatrudnienia.
Wskazała również, że obecnie samotnie wychowuje córkę oraz opiekuje się 85-letnią, niepełnosprawną babcią.
Prezes ZUS decyzją z dnia [...] września 2024 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.
W uzasadnieniu powołał treść ww. przepisu. Wskazał, że przyznanie renty jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.
Powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych organ stwierdził, że udokumentowano jedynie 7 lat, 10 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka. W 10-leciu przypadającym przed dniem całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 3 lata, 7 miesięcy i 14 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2008-2011, 2011-2015, 2016-2018, 2021-2024 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.
Uwzględniając powyższe organ stwierdził, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem we wskazanych przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przy czym przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.
Organ zaznaczył, że ojciec dziecka wykonywał prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego w kraju i za granicą. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy powinna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Końcowo organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
W skardze na powyższą decyzję Prezesa ZUS małoletnia, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, zarzuciła naruszenie:
- art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez uznanie, że nie spełniono warunków do przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej, podczas gdy spełnione zostały wszystkie warunki, o których mowa w ww. przepisie,
- błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, że nie istnieją szczególne okoliczności do przyznania renty rodzinnej po zmarłym ojcu, podczas gdy sytuacja majątkowa rodziny jest dramatyczna, dziecko żyje w ubóstwie, a tym samym występują szczególne okoliczności do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
- naruszenie art. 7, art. 12, i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), dalej: "k.p.a.", poprzez zaniechanie wyjaśnienia całokształtu okoliczności faktycznych zaistniałych w niniejszej sprawie, bez wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a także bez odniesienia się do argumentacji Skarżącej zawartej we wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania według norm przepisanych.
W motywach skargi podniesiono, że prowadząc przedmiotowe postępowanie Prezes ZUS nie poddał analizie dokumentacji medycznej dotyczącej zmarłego ojca. Nie rozważył, czy zmarły podejmował leczenie choroby alkoholowej i psychicznej. Powołując się na poglądy orzecznictwa wskazano, że jakkolwiek alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Choroba alkoholowa, jak wiele innych chorób, stanowi dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli.
Wskazano również, iż objawy choroby psychicznej nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza "normalne" jego zatrudnienie. Biorąc zatem pod uwagę skutki zdrowotne w kontekście możliwości zatrudnienia takiej osoby organ powinien rozważyć, czy brak legitymowania się odpowiednio długim stażem ubezpieczeniowym przez zmarłego ojca jest usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami w rozumieniu ww. przepisu.
Podkreślono, iż organ nie podważył twierdzeń o występowaniu u zmarłego ojca zaburzeń psychicznych, na jakie powoływała się Skarżąca, a jednocześnie nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia miał stan jego zdrowia.
W dalszej części skargi przedstawiono sytuację materialną rodziny Skarżącej. Podkreślono, że matka małoletniej N. nie posiada żadnych dochodów. J. T. opiekuje się swoją mamą A. W., u której stwierdzono w lipcu 2024 r. nowotwór trzustki, oraz niepełnosprawną (leżącą) babcią, którą uprzednio opiekowała się jej mama J. K.. Całość dochodów A. W. w kwocie około 3000 zł netto miesięcznie (wynagrodzenie chorobowe) pokrywa drogie leczenie w [...] (wizyty medyczne i podawanie chemii odbywa się 4 razy w miesiącu, koszt jednej wizyty to 300 zł). A. W. spłaca pożyczkę w kwocie 10000 zł. Rata pożyczki wynosi 416 zł miesięcznie. J. K. posiada dochód w kwocie około 2000 zł netto miesięcznie co pozwala na pokrycie jej podstawowych potrzeb. Matka małoletniej jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna.
Do skargi załączona została dokumentacja medyczna dotycząca matki i babci przedstawicielki ustawowej Skarżącej oraz ojca Skarżącej - mająca potwierdzać przedstawione powyżej argumenty.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.
Podniósł, że organ dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz dostatecznie wyjaśnił stan faktyczny sprawy. Materiał dowodowy został zebrany w sposób wyczerpujący. Nie jest zadaniem organu administracji, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, samodzielne poszukiwanie materiału dowodowego. To strona powinna przekazać dowody dotyczące ewentualnych okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych.
W piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2024 r. przedstawicielka ustawowa Skarżącej podtrzymała zarzuty i wnioski skargi. Podniosła, że dostarczyła do organu wszystkie dokumenty medyczne zmarłego ojca dziecka jakie posiadała. Dokumenty medyczne poprzednio załączone, jak i nowe dokumenty dotyczące stanu zdrowia mamy i babci, załączyła do skargi.
Podkreśliła, że do wymaganego stażu pracy ojcu dziecka zabrakło 1-go roku, 3 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Zmarły, pomimo choroby, starał się podejmować zatrudnienie. Po jednej z terapii nie spożywał alkoholu aż 3 lata, był na stażu, a następnie został zatrudniony na umowę o pracę. W 2021 r. ponownie przegrał walkę z nałogiem. Podjął terapię we wrześniu 2021 r., jednak w styczniu lub w lutym 2022 r. powrócił do nałogu.
Podniosła, że prowadząc postępowanie organ zignorował dokumentację medyczną zmarłego ojca dziecka, nie wziął pod uwagę tego, że podejmował on leczenie choroby psychicznej i alkoholowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2492 ze zm.), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.
W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2).
Rozpatrując skargę wedle powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że zasługuje ona na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018, poz. 1270 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia.
Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy.
W tym celu organ powinien respektować podstawowe zasady postępowania administracyjnego, tj. zasadę zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.), zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a w związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego ustalenia i rozważenia okoliczności faktycznych, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
W sprawie bezspornym jest, że małoletnia N. T. jest dzieckiem zmarłego D. T., który podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Jest więc pozostałym po nim członkiem rodziny i ze względu na wiek nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Małoletnia nie posiada również niezbędnych środków utrzymania, bowiem na jedną osobę w rodzinie przypada miesięcznie kwota 860,27 zł brutto, a więc niższa od wysokości najniższej emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, której wysokość w dacie orzekania przez organ wynosiła wynosi 1780,96 zł brutto (zgodnie z Komunikatem Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2024 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty (...); M.P. poz. 133).
Zatem ustalenia i oceny organu wymagało to, czy powodem, dla którego zmarły ojciec nie nabył świadczenia w zwykłym trybie nie były "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Na potrzeby stosowania ww. przepisu za "szczególną okoliczność" uznaje się zdarzenie bądź trwały stan, które ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli danej osoby. Co istotne, pojęcie "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z dnia 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22; CBOSA).
Jak wynika z akt sprawy ojciec Skarżącej zmarł w wieku 39 lat, mając udokumentowane łącznie 7 lat, 10 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed datą powstania niezdolności do pracy (datą zgonu), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował 3 lata, 7 miesięcy i 14 dni tych okresów. W latach 2008-2011, 2011-2015, 2016-2018, 2021-2024 zmarły ojciec nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W okresach tych nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, którą to okoliczność akcentował organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Przy czym, jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne (por. wyrok NSA z dnia 4 grudnia 2024 r., sygn. akt III OSK 1909/24; CBOiS).
W tym samym wyroku, którego pogląd podziela Sąd orzekający w niniejszej sprawie, NSA wskazał, że w sprawach o świadczenie w drodze wyjątku trudno przyjąć pełne związanie organu datą powstania niezdolności do pracy. W sprawach tych data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych (por. NSA w wyroku z dnia 17 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 2701/12; CBOSA).
W tym kontekście istotna pozostaje okoliczność, czy ojciec Skarżącej cierpiał na zaburzenia osobowości wpływające na jego psychikę, które to zaburzenia może wywoływać choroba alkoholowa. Kwestię choroby alkoholowej ojca Skarżącej podnosiła jej przedstawicielka ustawowa we wniosku z dnia [...] maja 2024 r. wskazując, że "nikt nie chciał go zatrudnić" właśnie ze względu na uzależnienie od alkoholu. Co istotne, przedstawicielka ustawowa podkreślała, że ojciec Skarżącej podjął leczenie uzależnienia w [...] Centrum [...] w [...] w 2015 r., 2017 r. i 2021 r. Po powrocie ze szpitala w 2021 r. uczęszczał na mityngi AA w [...]. Został przyjęty na staż pracowniczy, a następnie zatrudniony na umowę o pracę. Nawrót choroby alkoholowej nastąpił w 2021 r. Z powodu stanu zdrowia ojciec Skarżącej podejmował pracę "na czarno", pracował również za granicą.
Do kwestii choroby alkoholowej ojca Skarżącej, podejmowanych prób leczenia choroby oraz trudności związanych z podjęciem pracy ze względu na stan zdrowia organ w ogóle nie odniósł się w zaskarżonej decyzji. I nawet jeśli Skarżąca nie przedstawiła przed wydaniem ww. decyzji dokumentacji medycznej mającej potwierdzać podniesioną we wniosku argumentację (dokumentacja taka została złożona w formie załączników do skargi - k. 11 - 18 akt sądowych.), organ powinien był ustalić, czy ojciec Skarżącej cierpiał na wskazane wyżej schorzenie. Obowiązek organu w tym względzie wynika z art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1 zd. 1 oraz art. 80 k.p.a. Organ powinien mieć na względzie, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej (art. 78, art. 79 i art. 10 § 1 i art. 81 k.p.a.), nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy.
Tymczasem organ, nie kwestionując twierdzeń o występowaniu u ojca Skarżącej choroby alkoholowej i jej leczenia, nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak legitymowania się przez niego odpowiednim stażem ubezpieczeniowym miały podnoszone we wniosku okoliczności. Zamiast tego organ akcentował fakt podejmowania pracy przez ww. bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia. Pominął jednak przyczyny takiego stanu rzeczy, na które zwracano uwagę we wniosku, a mianowicie, że to właśnie stan zdrowia ojca Skarżącej zniechęcał potencjalnych pracodawców do zatrudnienia go w ramach systemu ubezpieczenia, a w konsekwencji uniemożliwił wypracowanie adekwatnego stażu pracy.
Jak wskazał NSA w ww. wyroku z dnia 4 grudnia 2024 r. sygn. akt III OSK 1909/24 doświadczenie życiowe uczy, że objawy choroby psychicznej (a taką jest m.in. alkoholizm (...)) nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11, dostrzegając skutki zdrowotne w kontekście możliwości zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. NSA wskazał mianowicie, że "szczególne okoliczności" to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością" będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego.
Organ zatem powinien ustalić okoliczności dotyczące choroby alkoholowej ojca Skarżącej, w szczególności czy podejmował on próby leczenia zgodnie z argumentacją podniesioną we wniosku. Wynik tych ustaleń organ powinien poddać analizie w kontekście "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaniechanie organu w tym względzie czyni zaskarżoną decyzję przedwczesną, wydaną z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1 oraz art. 80 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przez możliwość istotnego wpływu na wynik sprawy w rozumieniu ww. przepisu należy rozumieć uprawdopodobnienie oddziaływania naruszeń prawa procesowego na treść rozstrzygnięcia. Sąd bowiem nigdy nie może mieć absolutnej pewności, jaki wpływ na wydanie rozstrzygnięcia o określonej treści miało naruszenie określonych przepisów proceduralnych, np. o postępowaniu dowodowym. W tej kategorii podstawy uchylenia mieści się brak należytej staranności wykazywany przez organ administracyjny w prowadzeniu sprawy, a wyrażający się w rozstrzyganiu bez pełnej znajomości jej stanu faktycznego (por. T. Woś [w:] T. Woś (red.), Postępowanie przed sądami administracyjnymi (2010), s. 272; wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2006 r., sygn. akt II GSK 332/05, publ. LEX nr 193380; wyrok NSA z dnia 28 sierpnia 2014 r., sygn. akt I OSK 160/13, publ. LEX nr 1569474).
Rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS uwzględni dokonaną ocenę prawną. W razie potrzeby uzupełni zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a następnie podda go analizie i ocenie. W szczególności rozważy okoliczność leczenia uzależnienia przez zmarłego ojca Skarżącej oraz wpływ tej okoliczności na ewentualne wypełnienie przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z powodu których nie wypracował on wymaganego ustawowo stażu ubezpieczeniowego. Organ zważy przy tym, że choroba alkoholowa ojca nie może być traktowana automatycznie jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dziecko z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 733/08, publ. LEX nr 516015). Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok NSA z dnia 25 lipca 2015r. sygn. akt I OSK 878/12, wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2126/11, publ. CBOSA).
Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.