II SA/Wa 2888/21

II SA/Wa 2888/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-10-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-08-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Wieczorek
Izabela Głowacka-Klimas
Joanna Kruszewska-Grońska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 60/22 - Wyrok NSA z 2023-01-18
II OSK 60/22 - Wyrok NSA z 2024-10-23
II SA/Łd 718/20 - Wyrok WSA w Łodzi z 2021-07-16
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 291
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, , Protokolant specjalista Elwira Sipak, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2021 r. sprawy ze skargi Z. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę
Uzasadnienie
Decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku Z. J. (dalej: "skarżąca") o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z [...] listopada 2019 r. nr [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku w oparciu o art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji drugoinstancyjnej organ wyjaśnił, że zgodnie z ww. przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w omawianym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia.
Prezes ZUS stwierdził, iż wnioskowane świadczenie nie może być przyznane skarżącej, ponieważ nie spełniła dwóch przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. nie wykazała szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a także braku niezbędnych środków utrzymania.
W toku postępowania organ ustalił, że skarżąca na przestrzeni 45 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowała jedynie 4 lata, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, jak również w dziesięcioleciu przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy, skarżąca nie udokumentowała żadnego okresu ubezpieczenia. Od 30 sierpnia 1998 r. do 18 marca 2018 r. trwała przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Prezes ZUS zaznaczył, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od danego okresu ubezpieczenia lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty muszą być takie, iż możliwe jest potraktowanie ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych.
Z ustaleń poczynionych przez organ nie wynika, aby w wykazanym okresie skarżąca nie mogła podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z [...] października 2018 r. ustalił u skarżącej całkowitą niezdolność do pracy dopiero od 18 marca 2018 r. do 31 października 2020 r. i nie znalazł podstaw do orzeczenia niezdolności do pracy w dniu 17 maja 1997 r.
Jednocześnie Prezes ZUS wyjaśnił, że w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia.
Prezes ZUS wskazał także, iż sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem, nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ponadto rezygnacja z pracy zawodowej z uwagi na sprawowanie opieki nad członkiem rodziny jest dobrowolnym wyborem każdej osoby i nie może być traktowana jako przesłanka przyznania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Ponadto organ podał, że średni miesięczny dochód dwuosobowej rodziny skarżącej stanowi wynagrodzenie jej męża z tytułu zatrudnienia w Nadleśnictwie L. w kwocie 5.670,75 zł brutto. W konsekwencji na jednego członka dwuosobowej rodziny skarżącej przypada dochód w wysokości 2.835,38 zł brutto, co przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, która od 1 marca 2019 r. wynosi 1.100 zł brutto, a zatem skarżąca nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
Prezes ZUS stwierdził, iż przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jednocześnie organ wyjaśnił, że choć sytuacja materialna skarżącej jest trudna, to świadczenie określone w powołanym wyżej przepisie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione.
Powołaną na wstępie decyzję Prezesa ZUS z [...] stycznia 2020 r. skarżąca uczyniła przedmiotem skargi do tut. Sądu. Uznając ww. rozstrzygnięcie za krzywdzące, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, jak również art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprawidłowe zebranie i zbadanie materiału dowodowego oraz błędne ustalenie stanu faktycznego.
W ocenie skarżącej, spełnia ona wszystkie przesłanki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tzn. jest ubezpieczona, nie spełnia warunków do otrzymania świadczeń w trybie zwykłym, nie ma środków utrzymania i jest całkowicie niezdolna do pracy.
Skarżąca wyjaśniła, że do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy sprawowała opiekę nad teściem (od [...] marca 2006 r. do jego śmierci, tj. do [...] marca 2012 r.), który był inwalidą wojennym, częściowo niezdolnym do pracy w związku z działaniami wojennymi oraz trwale niezdolnym do samodzielnej egzystencji. Ponadto od [...] maja 2016 r. do [...] marca 2018 r. opiekowała się też teściową, której niepełnosprawność została zakwalifikowana jako znaczna, z koniecznością stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji - do czasu kiedy sama była do tego zdolna.
Ponad wyżej sprawowaną opieką nad teściami, podkreśliła, iż w latach 1990-2018 kończyła szkołę średnią, mieszkała na wsi, wyszła za mąż i zajęła się wychowaniem dzieci. Od początku pełnoletniego życia, tj. od początku lat 90-tych, wobec zmian gospodarczych i politycznych, młodym osobom (zwłaszcza kobietom), bez wykształcenia, pochodzącym ze wsi, zdecydowanie trudniej było odnaleźć się zawodowo w nowej rzeczywistości. Zaznaczyła, że w miarę możliwości, jakie panowały na rynku pracy, podejmowała próby znalezienia zatrudnienia, poszukiwała aktywnie pracy na lokalnym rynku, była także zarejestrowana w powiatowym urzędzie pracy. Nigdy nie odrzuciła żadnej oferty pracy, jednak nie dostała jej z uwagi na fakt, że jest kobietą, ma małe dzieci lub utrudniony dojazd do pracodawcy z jej wsi.
Wbrew twierdzeniu organu, w niniejszej sprawie zaszły szczególne okoliczności, niezależne od jej woli, niezawinione, wynikające ze splotu obiektywnych okoliczności, niekiedy powiązanych z subiektywnymi, ale niedominującymi i usprawiedliwionymi, niedające się usunąć nawet przy dołożeniu maksimum sił i staranności o kontynuowanie czy podjęcie na nowo zatrudnienia, przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ją z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu.
Skarżąca zaznaczyła, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem. Obecnie jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, niepełnosprawną, wymagającą całodobowej opieki i specjalistycznej diety (pozajelitowe żywienie przez kroplówkę). Wskazaną w zaświadczeniu o zarobkach wysokość wynagrodzenia jej męża uznała za nieadekwatną, bowiem uwzględniono w nim - oprócz zasadniczego wynagrodzenia, które wynosi 3.020 zł netto miesięcznie - także nagrodę, premię i nadgodziny. Tymczasem po odliczeniu kosztów związanych z wizytami lekarskimi i kontrolnymi oraz dietą, do dyspozycji pozostaje kwota 1.700 zł, która przeznaczana jest na żywność, środki higieny osobistej i domowej, leki, a także utrzymanie samochodu niezbędnego do dojazdów do pracy męża, lekarza i szpitala. Skarżąca oświadczyła też, że obecnie nie ma żadnych oszczędności.
Według skarżącej, dostarczyła ona organowi pełną dokumentację potwierdzającą powstanie trudnych do przezwyciężenia przeszkód i stanów dotyczących jej zdrowia, na które nie miała wpływu i które uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, mimo że nie miała wówczas orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto udowodniła, że istniały obiektywne przeszkody uniemożliwiające jej podjęcie i kontynuowanie zatrudnienia, a tym samym opłacanie składek na ubezpieczenie, ponieważ nie było dla niej miejsc pracy ani ofert.
Wyrokiem z 29 września 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 566/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.
W uzasadnieniu ww. orzeczenia Sąd wskazał, iż analizując zgromadzony w rozpoznawanej sprawie materiał dowodowy należy podzielić stanowisko organu, że w sprawie nie występuje przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje skarżącą z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm.). Wskazał, że Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA", "Sąd kasacyjny") w dotychczasowym orzecznictwie przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (vide wyroki NSA z: 7 sierpnia 2000 r., sygn. akt II SA 815/00; 27 września 2006 r., sygn. akt I OSK 1112/06; 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14 oraz 15 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 56/15 – orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, że skarżąca dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. Dochód na jednego członka dwuosobowej rodziny skarżącej, na który składa się wynagrodzenie jej męża z tytułu zatrudnienia w Nadleśnictwie L., przekracza kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 1.100,00 zł brutto. Z zaświadczenia pracodawcy B. J. (małżonka skarżącej) z [...] sierpnia 2019 r. nr [...] wynika, że średnie wynagrodzenie brutto wymienionego z ostatnich 3 miesięcy, stanowiące podstawę emerytalno-rentową, wynosiło 4.759,08 zł, co daje kwotę 2.379,54 zł brutto na osobę. Skarżąca nie neguje, że dysponuje wskazaną kwotą, lecz uznaje ją za niewystarczającą w zestawieniu z wydatkami ponoszonymi na leczenie. Oznacza to, że dysponuje ona niezbędnymi środkami utrzymania w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Jednocześnie tut. Sąd zauważył, iż sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (przykładowo wyroki NSA z: 30 maja 2008 r., sygn. akt I OSK 137/08; 16 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 1721/09). Ma to jedynie na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Ustalając niezbędne minimum dochodowe bierze się pod uwagę zwiększone wydatki osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji, która z tego tytułu otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne. Podkreśla się także, iż "oceniając, czy w danej sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń, nie można też abstrahować od tego, że świadczenie określone w tym przepisie organ może przyznać tylko >>w drodze wyjątku<<, a więc w sytuacjach zupełnie szczególnych. Chodzi przede wszystkim o przypadki, gdy dana osoba znajduje się w sytuacji faktycznej i prawnej, która uniemożliwia jej zdobycie ani ubieganie się o podstawowe środki utrzymania" (vide wyrok NSA z 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 150/10).
Od powyższego wyroku skarżąca (reprezentowana przez adwokata ustanowionego z urzędu) wywiodła skargę kasacyjną do NSA, zaskarżając opisane orzeczenie w całości.
Po rozpoznaniu skargi kasacyjnej skarżącej, NSA wyrokiem z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 3898/21, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu orzeczenia Sąd kasacyjny nie podzielił stanowiska tut. Sądu w kwestii wysokości minimalnego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym jako obiektywnego miernika przesłanki ustawowej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – braku niezbędnych środków utrzymania. W ocenie NSA, nie można wyprowadzić generalnej tezy, że orzecznictwo sądowoadministracyjne traktuje minimalną emeryturę czy rentę przyznawaną w trybie zwykłym jako bezwzględny wskaźnik, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W tych sprawach, przy interpretacji pojęcia braku "niezbędnych środków utrzymania", świadczenie minimalne ma znaczenie jedynie jako swoiste kryterium odniesienia, które spełnia wyłącznie funkcję pomocniczą.
W okolicznościach faktycznych tej konkretnej sprawy brak jest zatem podstawy do tego, aby odmówić skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku tylko z tego powodu, że dochód na jedną osobę w jej rodzinie przekraczał kwotę minimalnego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, bez uwzględnienia faktu ponoszenia przez nią – w związku z jej stanem zdrowia – zwiększonych wydatków. Ubóstwo jest zjawiskiem społecznym polegającym na braku dostatecznych środków materialnych do zaspokajania potrzeb życiowych jednostki lub rodziny i jest zależne od wielu czynników. W związku z tym kwota minimalnego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym nie może stanowić uniwersalnego odniesienia do każdego, indywidualnego przypadku dotyczącego świadczenia w drodze wyjątku.
W konsekwencji Sąd kasacyjny stwierdził, że w przedmiotowej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, badając przesłankę nieposiadania przez skarżącą niezbędnych kosztów utrzymania, nie uwzględnił faktu, że jest ona osobą całkowicie niezdolną do pracy, z orzeczeniem niepełnosprawności w stopniu znacznym, wymagającą konieczności pomocy w samodzielnej egzystencji, wymagającą całodobowej opieki i specjalistycznej diety (pozajelitowe żywienie przez kroplówkę przez ok. 20 godzin dziennie, co wymaga obecności osoby, która w razie komplikacji mogłaby zareagować). Koszt zatrudnienia opiekunki (płaca i składki ZUS) wynosi prawie połowę pensji męża skarżącej. Niezbędne jest także ponoszenie przez nią kosztów specjalnej diety i stałych wizyt lekarskich poza miejscem zamieszkania. Skarżąca podała, że po odliczeniu kosztów związanych z wizytami lekarskimi i kontrolnymi oraz dietą, do dyspozycji pozostaje kwota 1.700 zł, która jest przeznaczana na żywność, środki higieny osobistej i domowej, leki, a także utrzymanie samochodu niezbędnego do dojazdów do pracy męża, lekarza i szpitala. Nie posiada także żadnych oszczędności.
Na rozprawie przez tut. Sądem (ponownie rozpoznającym przedmiotową sprawę) w dniu 11 października 2021 r., która odbyła się przy użyciu urządzenia technicznego umożliwiającego przeprowadzenie rozprawy na odległość z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku, pełnomocnik Prezesa ZUS zwrócił uwagę, że NSA w swoim wyroku z 30 lipca 2021 r., sygn. III OSK 3898/21, skupił się tylko na jednej przesłance odmowy przyznania świadczenia, a mianowicie na przesłance braku niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy w zaskarżonej decyzji wskazano również na brak zaistnienia szczególnych okoliczności, na skutek których skarżąca nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Natomiast pełnomocnik z urzędu skarżącej oświadczyła, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazała na szczególne okoliczności takie jak bezrobocie, konieczność sprawowania opieki nad chorymi członkami rodziny oraz sytuację finansową skarżącej w aspekcie jej choroby. Według wiedzy pełnomocnika, stan zdrowia skarżącej nie uległ poprawie, ale nie wiadomo czy zostało wydane kolejne orzeczenie przez lekarza orzecznika ZUS.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – po ponownym rozpoznaniu sprawy - zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania właśnie takiej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego, ciążący zarówno na organie, jak i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Związanie samego sądu administracyjnego oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem - lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego: po pierwsze - niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie - ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie - osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W świetle rozważań zawartych w wyroku Sądu kasacyjnego z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 3898/21, tut. Sąd stwierdza, że w sprawie skarżącej została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Jak wskazał NSA, przy uwzględnieniu kosztów specjalnej diety i stałych wizyt lekarskich poza miejscem zamieszkania, skarżącej i jej małżonkowi pozostaje do dyspozycji pozostaje kwota 1.700 zł, która jest przeznaczana na żywność, środki higieny osobistej i domowej, leki, a także utrzymanie samochodu niezbędnego do dojazdów do pracy męża, lekarza i szpitala. Jednocześnie skarżąca nie posiada żadnych oszczędności.
Jednakże dostrzec wypada, że tut. Sąd w uzasadnieniu wyroku z 29 września 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 566/20, skoncentrował się wyłącznie na przesłance braku niezbędnych środków utrzymania, aprobując w tym zakresie stanowisko Prezesa ZUS, podczas gdy (jak podano w zaskarżonej decyzji) podstawą odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku było - oprócz ww. przesłanki - niewykazanie przez nią szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
W zaskarżonej decyzji z [...] stycznia 2020 r. organ, powołując się na zgromadzoną dokumentację, wskazał, że w wieku 45 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca udokumentowała tylko 4 lata, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składowych. Natomiast w dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, jak również w dziesięcioleciu przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy skarżąca nie udokumentowała żadnego okresu ubezpieczenia. Dopiero orzeczeniem z [...] października 2018 r. (nr akt [...]) lekarz orzecznik ZUS ustalił u skarżącej całkowitą niezdolność do pracy od 18 marca 2018 r. do 31 października 2020 r., jednocześnie nie znajdując podstaw do orzeczenia niezdolności do pracy w dniu 17 maja 1997 r. (vide karta nr 26 akt administracyjnych sprawy). Z akt administracyjnych sprawy wynika, iż do 45 roku życia skarżąca nie legitymowała się żadnym stopniem niezdolności do pracy, a wykazała w tym czasie łącznie 4 lata i 8 miesięcy ubezpieczenia, w tym trzy lata i pół roku to okresy składkowe, z tego 2 lata i pół roku stanowiło zatrudnienie (od 1 września 1987 r. do 27 lutego 1990 r.), zaś pozostałe okresy ubezpieczenia to pobieranie zasiłku dla bezrobotnych (od 19 listopada 1994 r. do 19 listopada 1995 r.).
W toku postępowania administracyjnego przed organem, a także w skardze do tut. Sądu skarżąca – w aspekcie przesłanki szczególnych okoliczności uniemożliwiających wypracowanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym – podnosiła takie okoliczności jak: zajmowanie się schorowanymi teściami, bezrobocie (zwłaszcza w regionach wiejskich), urodzenie i wychowanie dzieci czy tradycyjną (kulturową) rolę kobiety jako tego członka rodziny, który nie pracuje zarobkowo.
Zdaniem Sądu ponownie rozpoznającego skargę skarżącej, wszystkie te argumenty nie stanowią szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Wprawdzie żaden przepis ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", ale w orzecznictwie przyjmuje się jako okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 tej ustawy, zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi uniemożliwiać ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (vide wyroki NSA z: 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00; z 22 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 1293/17; z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1815/21).
W wyroku z 18 kwietnia 2021 r., sygn. akt III OSK 883/21, Sąd kasacyjny podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, wedle którego za okoliczności szczególne, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym, nie może być uznane wychowywanie dzieci, prowadzenie domu i pełnienie roli żony męża, który jest jedynym żywicielem rodziny. We współczesnych społeczeństwach łączenie obowiązków zawodowych i rodzinnych przez każdego z małżonków jest zasadą. Nowe role kobiet i mężczyzn w małżeństwach są obecne w Polsce od około połowy XX wieku. Aktywizacja zawodowa kobiet była i jest także obecnie formą wzmocnienia jej pozycji w rodzinie i społeczeństwie. Rozwiązania prawne (głównie w kodeksie pracy i ustawach ubezpieczeniowych), jak również stworzenie zespołu instytucji publicznych (np. żłobków, przedszkoli, szkół) pozwalających na przejęcie części obowiązków z zakresu opieki i wychowania nad dziećmi pozwalają od dziesięcioleci na podejmowanie przez kobiety zatrudnienia. Wiąże się to oczywiście z dodatkowym wysiłkiem i nowymi trudnościami organizacyjnymi, w szczególności w początkowym okresie życia dziecka. W późniejszym okresie życia, dzieci z zasady nie powinny wymagać już tak intensywnej opieki ze strony rodziców, a nakładanie na nie pewnych obowiązków i usamodzielnianie ich jest nawet zjawiskiem pożądanym ze względu na ich rozwój psychofizyczny. Zespół rozwiązań prawnych i instytucjonalnych pozwala tym samym na pełną aktywizację zawodową kobiety. Zależy ona tylko od chęci podjęcia przez kobietę zatrudnienia. Ograniczeniem w zakresie aktywności zawodowej kobiety nie może być np. wola męża, któremu nie przysługują żadne formalne uprawnienia pozwalające na pozbawienie wolności kobiety w związku małżeńskim.
Podobnie NSA wypowiedział się w wyroku z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20, wskazując, iż argumentacja przyczyny braku aktywności zawodowej wyprowadzanej z konieczności sprawowania opieki nad dwoma schorowanymi członkami rodziny nie pozwala na przyjęcie, że przywołane okoliczności mogły być uznane za mogące usprawiedliwić brak podjęcia pracy, a tym samym nabycia uprawnień do świadczenia emerytalnego w trybie zwykłym. Powołał się przy tym na wyrok Sądu kasacyjnego z 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 290/19, w którym stwierdzono, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Również stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany sytuacji nie może być traktowany jako szczególna okoliczność w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jak podniósł NSA w wyroku z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1208/20, sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem, nie stanowi okoliczności szczególnej. W przeciwnym wypadku świadczenia przyznawane w tym trybie mogłyby stać się regułą. Aby okres pozostawania bez pracy można było uznać za szczególną okoliczność, należy udowodnić, że w celu znalezienia pracy wykazano się wyjątkową (ponadprzeciętną) aktywnością (vide wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 września 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 871/19). Dostrzec przy tym wypada, iż skarżąca przez stosunkowo krótki, bo niespełna pięcioletni, okres zgłaszała gotowość podjęcia pracy, będąc zarejestrowana się w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. od 18 listopada 1994 r. do 28 lutego 1996 r. oraz od 16 stycznia 2013 r. do 6 czerwca 2016 r. (vide zaświadczenia z ww. urzędu z 8 sierpnia 2018 r. - karty nr 11 i nr 12 akt administracyjnych sprawy).
Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości.
Podsumowując, w niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się szczególnych okoliczności usprawiedliwiających krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej (4 lata, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych) na przestrzeni 45 lat życia, kiedy to nie była wobec niej orzeczona niezdolność do pracy tak całkowita, jak i częściowa.
Zaakcentować należy, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku – choć niewątpliwie skarżąca znalazła się w takiej właśnie sytuacji życiowej. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, zaś tego rodzaju zdarzeń tut. Sąd nie dopatrzył się w sprawie skarżącej.
Mając na uwadze powyższe , Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.