II SA/Wa 253/25

II SA/Wa 253/25 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-08-29
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-02-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Ewa Radziszewska-Krupa /sprawozdawca/
Iwona Maciejuk /przewodniczący/
Sławomir Antoniuk
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi I. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2024 r. nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz I. O. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
I. Stan sprawy przedstawia się następująco:
1. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej "Prezesem ZUS") decyzją z [...] grudnia 2024r. - po rozpatrzeniu wniosku I.O. (zwana dalej "Skarżącą") z [...] listopada 2024r. o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku – utrzymał w mocy, zgodnie z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024r., poz. 572, zwany dalej "k.p.a.") własną decyzję z [...] września 2024r. (znak: [...]). W podstawie prawnej powołano też art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023r., poz. 1251 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS").
Prezes ZUS w uzasadnieniu wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 u.e.r.FUS świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Warunki te muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.
Prezes ZUS wyjaśnił ponadto, że po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których Skarżąca nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca nie wykazała też, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała wpływu. Z akt sprawy wynika, że Skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 35 lat i udokumentowała jedynie 4 lata, 7 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe ograniczono do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS brany jest pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania (por. wyrok WSA w Warszawie z 16 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 79/12 - dostępny http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok NSA z 14 maja 2001 r. sygn. akt II SA 249/01). Ponadto w okresach od [...] kwietnia 2009r. do [...] stycznia 2011r. i od [...] sierpnia 2015r. do [...] sierpnia 2019r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez Skarżącą pracy podlegającej opłacaniu składek ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ww. okresach wobec Skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała [...] marca 2024r.). Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia Skarżącej. Nie zostały też udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli Skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.
Wprawdzie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, to przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok WSA w Warszawie z 21 października 2009r. sygn. akt II SA/Wa 714/09, dostępny http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, że chorowała już od 2022r., ale mimo wezwania nie przedłożyła dokumentacji to potwierdzającej. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z [...] maja 2023r. ustalił, że w związku z rokowaniem odzyskania zdolności do pracy, istnieją okoliczności uzasadniające ustalenie uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego na okres 12 miesięcy, licząc od daty wyczerpania zasiłku chorobowego. Skarżąca nie wniosła od tego orzeczenia sprzeciwu do komisji lekarskiej ZUS, a na zasiłku rehabilitacyjny przebywała od [...] maja 2023r. do [...] maja 2024r. Skarżąca ponadto podnosi, że przerwy w ubezpieczeniu spowodowane były opieką nad dziećmi.
Prezes ZUS w związku z tym wyjaśnił, że zgodnie z art. 7 pkt 5 lit. a i b u.e.r.FUS okresem nieskładkowym jest okres niewykonywania pracy z powodu opieki nad dzieckiem w wieku do 4 lat - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie - bez względu na liczbę dzieci - do 6 lat. Dodatkowo w granicach 3 lat na każde dziecko w przypadku, gdy ze względu na stan fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny dziecku przysługuje zasiłek pielęgnacyjny. W tych więc tylko granicach uznaje się za uzasadnione wliczanie okresów sprawowania opieki nad dzieckiem do okresów, od których zależy prawo do renty. Skarżąca nie udowodniła, że dzieciom przysługiwał zasiłek pielęgnacyjny w związku z tym okres sprawowania opieki nad dziećmi został uwzględniony w maksymalnym wymiarze 6 lat.
Prezes ZUS podniósł też, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad chorym dzieckiem, nie jest w świetle orzecznictwa okolicznością szczególną, gdyż nie jest niezależne od woli ubezpieczonego, lecz jest jego wyborem, dokonując którego powinien się on liczyć z jego konsekwencjami (por. wyrok NSA z 12 marca 2002r. II SA 2955/01; wyrok WSA z dnia 10 grudnia 2007 r. II SA/Wa 1635/07). Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądów administracyjnych poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy (por. wyrok NSA z 2 marca 2007r. sygn. akt I OSK 1689/06; wyrok WSA z 21 lipca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 882/06).
Prezes ZUS wskazał też, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią więc wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
W związku z tym Prezes ZUS nie przyznał Skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.
2. Skarżąca, reprezentowana przez r. pr. G.R., w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła o uchylenie ww. decyzji Prezesa ZUS i zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania sądowego z kosztami zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, zarzucając naruszenie:
- art. 7 k.p.a. w związku z art. 80 i art. 77 § 1 k.p.a. - przez rażące naruszenie zasady prawdy obiektywnej przez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego i dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego sprawy, co spowodowało odmowę przyznania Skarżącej żądanego świadczenia w sposób nieuzasadniony,
- art. 8 § 1 k.p.a. - przez wydanie krzywdzącej decyzji opartej na niewłaściwych założeniach podczas rozpatrywania materiału dowodowego sprawy, w szczególności brak wszechstronnego wyjaśnienia wszelkich istotnych okoliczności dotyczących analizowanej sprawy, w kontekście art. 83 u.e.r.FUS,
- art. 10 k.p.a. - przez uniemożliwienie Skarżącej wypowiedzenia się przed wydaniem zaskarżonej decyzji, co jest o tyle istotne, że Skarżąca wystąpiła do placówki medycznej - [...] - o przesłanie dokumentacji medycznej potwierdzającej okres leczenia córki w tej placówce, z powodu stwierdzonej podczas narodzin wady wrodzonej serca - na okoliczność wykazania przyczyn nie podjęcia przez Skarżąca zatrudnienia, a dokumentację medyczną doręczono Skarżącej w dniu wydania zaskarżonej decyzji, a zatem niemożliwe było jej przedłożenie, także ze względu na brak zakomunikowania zakończenia postępowania,
- art. 107 § 3 k.p.a. - przez brak prawno-relewantnej argumentacji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w konsekwencji nie wyjaśnienie, dlaczego przyznanie żądanego świadczenia uzależniono od posiadania okresów składkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, gdy art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS warunku tego nie formułuje, wskazując jedynie, że warunkiem przyznania ww. świadczenia jest posiadanie statusu osoby ubezpieczonej, w rozumieniu przepisów u.e.r.FUS lub posiadanie statusu członka rodziny po ubezpieczonym,
- art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - przez jego niezastosowanie i uzależnienie przyznania świadczenia w drodze wyjątku od posiadania okresów składkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, gdy przepis ten wskazuje, że warunkiem przyznania świadczenia jest posiadanie statusu osoby ubezpieczonej w rozumieniu przepisów u.e.r.FUS lub posiadanie statusu członka rodziny po ubezpieczonym.
Skarżąca w związku z tym wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów uzupełniających z:
- dokumentacji medycznej z leczenia córki Skarżącej – W. z [...] - na okoliczność okresu leczenia i konieczności opieki na chorym dzieckiem oraz przyczyn nie podjęcia zatrudnienia przez Skarżącą. Dokumentacji tej Skarżąca nie mogła przedłożyć, z uwagi na naruszenie przez organ art. 10 k.p.a.;
- opisu wyniku rezonansu magnetycznego z 18.11.2024r. – świadczącego o pogorszeniu stanu zdrowia Skarżącej i rokowań odzyskania zdolności do pracy w przyszłości, w związku z nowotworem złośliwym mózgu. Pełnomocnik na etapie skargi uzyskała informację od Skarżącej, że miała przeprowadzane ww. badanie;
- dokumentacji z leczenia Skarżącej od 2022r. do 2023r., przedłożonej z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy (wskazując, że Skarżąca czeka na wynik kolejnego rezonansu magnetycznego z [...] stycznia 2025r.)
Skarżąca w uzasadnieniu skargi wskazała, że w sprawie zaszły ustawowe przesłanki opisane w art. 83 u.e.r.FUS. do przyznania Jej renty w drodze wyjątku oraz podtrzymała argumentację prezentowaną we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Wskazała też, że w maju 2022r. zaczęła uskarżać się na silne bóle głowy, nawracające. W efekcie konsultacji, badań, hospitalizacji zdiagnozowano u Niej pod koniec 2022r. nowotwór złośliwy w postaci guza mózgu - prawego płata skroniowego, z zaleceniem szybkiej operacji, w celu jego wycięcia. Operacja odbyła się [...] stycznia 2023r. i od tego czasu Skarżąca podlega regularnym kontrolom i badaniom (rezonans magnetyczny, tomografia głowy). W ostatnim badaniu z [...] listopada 2024r. wykazało wznowę choroby (nacieki i zmiany). W grudniu 2024r. zebrało się konsylium lekarskie w [...], które podjęło decyzję o dalszym leczeniu w formie radioterapii i naświetleń zamiast kolejnej operacji mózgu. Skarżąca [...].01.2025r. miała kolejny rezonans magnetyczny i tomografię - czeka na ich wynik, w celu odbycia cyklu radioterapii i naświetleń w warunkach szpitalnych. Skarżąca od [...] sierpnia 2019r. i w okresie zdiagnozowania nowotworu złośliwego, była zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku kasjer sprzedawca, na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. Zatrudnienie podjęła w wieku 30 lat. Choroba i związany z nią okres niezdolności do pracy spowodował rozwiązanie umowy [...] sierpnia 2023r., na podstawie art. 53 § 1 pkt 1 lit. b K.p. Skarżąca - po wyczerpaniu okresu pobierania zasiłku chorobowego, na podstawie orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z [...].05.2023r. - otrzymała świadczenie rehabilitacyjne na 12 miesięcy. Skarżącą, orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...].05.2024r. uznano za całkowicie niezdolną do pracy od [...].03.2024r. Niezdolność orzeczono do [...].05.2027r.
Skarżąca podniosła też, że gdy miała 18 lat ([...].02.2006r.) urodziła córkę, u której po urodzeniu zdiagnozowano wrodzoną wadę serca. Córka przeszła [...] lutego 2006r. operację i przez 10 lat podlegała regularnym kontrolom w Instytucie. Dziecko wymagało stałej opieki i kontroli rodzicielskiej, aby mogło dojść do pełnej sprawności zdrowotnej, z uwagi na szereg zaleceń i ograniczeń, których należało przestrzegać. Córka jako 10 letnia dziewczynka przeszła ostre zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, była hospitalizowana [...] - [...].09.2016r., [...].09- [...].10.2016r., a następnie przebywała w szpitalu [...] - [...].01.2017r. Skarżąca przebywała na zwolnieniu lekarskim, a córka podlegała indywidualnemu nauczaniu szkolnemu, co potwierdza zaświadczenie lekarskie z [...].10.2016r. Skarżąca [...].01.2011r. urodziła syna, który też jest chory (stłuszczenie wątroby i podwyższony cholesterol, stale przyjmuje leki i powinien być na niskokalorycznej diecie białkowej, co potwierdza zaświadczenie lekarskie z [...].10.2024r.). Skarżąca w związku z tym nie zgodziła się z twierdzeniem Prezesa ZUS, że opieka nad chorym dzieckiem była jej wyborem i nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Twierdzenie to w stanie faktycznym sprawy jest dowolne, nieuzasadnione i wykracza poza zasadę swobodnej oceny dowodów, a ponadto jest krzywdzące i niesprawiedliwe dla Skarżącej. Stan faktyczny wynikał z dokumentacji ubezpieczeniowej Skarżącej, będącej w posiadaniu organu i z akt sprawy.
Sądy administracyjne za "szczególną okoliczność" w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS uznają: śmierć, kalectwo, chorobę, która zdarza się ubezpieczonemu w stosunkowo młodym wieku, uniemożliwiając kontynuację zatrudnienia i wypracowanie okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Skarżąca zachorowała w maju 2022r. w wieku 33 lat i wbrew temu, co wskazano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, do wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy załączyła dokumentację medyczną potwierdzającą, że już w maju 2022r. pojawiły się pierwsze symptomy guza mózgu - nawracający, silny ból szczytu głowy. Skarżąca od czerwca 2022r. podjęła konsultacje lekarskie, zakończone diagnozą z listopada 2022r. - nowotwór złośliwy prawego płata skroniowego mózgu. Skarżąca w celu zaprzeczenia twierdzeniom Prezesa ZUS, że "nie wykazała, że chorowała już od 2022 r." załączyła do skargi dokumentacje medyczną, którą przedłożyła przy wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Skarżąca wskazała, że świadczy to o nierzetelnym przeprowadzeniu postępowania dowodowego, bo organ ma dostęp do dokumentacji ubezpieczeniowej i winien przeprowadzić dowód z urzędu. Skoro materiał dowodowy nie został w pełni, rozpatrzony, trafne są zarzuty skargi w zakresie postępowania dowodowego. Dołączony do skargi wynik rezonansu magnetycznego Skarżącej z [...].11.2024r. wskazuje na pogorszenie stanu zdrowia i wznowę nowotworu złośliwego. Kolejne badanie w tym zakresie Skarżąca miała przeprowadzone [...].01.2025r., ale jego wynikiem nie dysponuje.
Skarżąca podniosła, że choć w momencie zachorowania i po stwierdzonej całkowitej niezdolności do pracy, nie miała dostatecznego okresu składkowego uprawniającego do otrzymania renty z tytułu niezdolności do pracy, to gdyby nie zachorowała, prawo to niebawem by nabyła - za 5 miesięcy, będąc zatrudnioną na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Jej sytuacja zawodowa była stabilna. Gdyby nie ciężka choroba, na którą Skarżąca nie miała wpływu, miałaby możliwość uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, co uzasadnia przyznanie świadczenia w trybie wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. NSA w wyroku z 21.06.2024r. sygn. akt III OSK 351/24 stwierdził, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia przez ubezpieczonego warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (LEX nr 3740324).
Skarżąca podkreśliła, że Prezes ZUS rozważał posiadany przez Skarżąca okres wymagany do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, ale nie okoliczności, z powodu których Skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia w trybie wyjątku. Ponadto argumentacja organu była sprzeczna z art. 83 u.e.r.FUS, który nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od posiadania okresów składkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Przez to ustalanie przyczyn, z powodu których ubezpieczony nie "wypracował" okresu składkowego, wymaganego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, jest działanie sprzecznym z ww. przepisem i zaprzecza jego celowi. Art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS określa warunki do nabycia świadczenia w drodze wyjątku, czyli gdy ubezpieczony wobec zaistnienia "szczególnej okoliczności", niezależnej od niego, nie spełnia wymogów do nabycia świadczenia w trybie zwykłym.
3. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
1. Skarga zasługuje na uwzględnienie.
2. Sąd zauważa na wstępie, że zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024r., poz. 935, zwanej dalej "P.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W sprawie Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a Skarżąca w odpowiedzi na wezwanie Sądu z 21 marca 2025r. przychyliła się do tego wniosku, nie żądając przeprowadzenia rozprawy.
Sąd wskazuje ponadto, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024r., poz. 1267), Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).
3. Zdaniem Sądu w sprawie naruszono zarówno przepisy prawa procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności przez brak należytego zagwarantowania Skarżącej uprawnienia w rozumieniu art. 10 § 1 k.p.a. oraz należytego rozpatrzenia i oceny zgromadzonego w aktach materiału dowodowego sprawy, a w związku z tym naruszono również przepis prawa materialnego - art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
W świetle ww. przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS, który podejmując decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającymi obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i rozstrzygania sprawy. Prezes ZUS zobowiązany jest więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia, zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.
W ocenie Sądu, w sprawie naruszono w szczególności art. 7, art. 8, art. 10, art. 77 § 1 w związku z art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów – art. 7 k.p.a. - w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Skoro ww. przepis nakazuje organom administracji podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy – statuując zasadę prawdy obiektywnej, to należy ją realizować przede wszystkim przez przepisy normujące postępowanie dowodowe, zwłaszcza przez art. 77 § 1 k.p.a. (nakazujący zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego) i art. 80 k.p.a. (nakazujący ocenę udowodnienia poszczególnych okoliczności na podstawie całego materiału dowodowego). W związku z zasadą prawdy obiektywnej pozostaje zasada czynnego udziału stron w postępowaniu, o której mowa w art. 10 k.p.a. Organ po ustaleniu stanu sprawy powinien, na mocy art. 107 § 1 i 3 k.p.a. wskazać w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji fakty, które uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś w uzasadnieniu prawnym wyjaśnić podstawę prawnej, z przytoczeniem przepisów prawa.
Prezes ZUS prowadząc postępowanie, mając na względzie ww. przepisy, a w szczególności zgodnie z art. 10 § 1 k.p.a., miał więc obowiązek zapewnić Skarżącej czynny udział w postępowaniu. W związku z tym był zobowiązany do poinformowania strony z odpowiednim wyprzedzeniem o dokonywanych czynnościach procesowych (zob. np. wyrok NSA z 12 września 2000r. sygn. akt III SA 1082/00, LEX nr 47981). Naruszenie zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu jest kwalifikowaną wadą procesową, mogącą stanowić podstawę do wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. Jednym z warunków uwzględnienia zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. jest wykazanie przez skarżącą, że strona została pozbawiona możliwości udowodnienia swoich twierdzeń, czy możliwości złożenia wyjaśnień i że uchybienie wskazanemu przepisowi mogło mieć wpływ na wynik sprawy (zob. np. wyroki NSA z: 24 stycznia 2019r. sygn. akt I OSK 1691/18; 12 marca 2019r. sygn. akt II OSK 1022/17, LEX nr 2642990). Dla skuteczności zarzutu naruszenia zasady czynnego udziału stron koniecznym jest wykazanie, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło stronie przeprowadzenie konkretnych czynności procesowych, a w następstwie realizację przysługujących jej praw i nie mogło być konwalidowane na późniejszych etapach tego postępowania, jak również, że naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy (wyrok WSA w Warszawie z 8 stycznia 2019r. sygn. akt VII SA/Wa 1099/18, LEX nr 2614259).
Z akt sprawy wynika, że Prezes ZUS nie zastosował wobec Skarżącej przepisu art. 10 § 1 k.p.a., pozbawiając Ją możliwości przedłożenia dowodów, które zostały załączone do skargi, a które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Pełnomocnik Skarżącej podkreśliła bowiem, że Skarżąca wystąpiła do placówki medycznej o przesłanie dokumentacji medycznej potwierdzającej okres leczenia córki w tej placówce, z powodu stwierdzonej podczas narodzin wady wrodzonej serca - na okoliczność wykazania przyczyn nie podjęcia przez Skarżąca zatrudnienia, a dokumentację medyczną doręczono Skarżącej w dniu, który zbiegł się z wydaniem zaskarżonej decyzji. Nie jest zatem wykluczone, że Skarżąca pouczona o treści art. 10 § 1 k.p.a., przedłożyłaby organowi dokumentację wskazującą, że opieka nad chorym dzieckiem nie była wyłącznie wyborem Skarżącej, lecz koniecznością rozumianą jako "szczególna okoliczność", o której mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Tym samym brak zakomunikowania Skarżącej przez Prezesa ZUS zakończenia postępowania oraz brak umożliwienia Skarżącej wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i przedstawienia dowodów, wskazuje po pierwsze na naruszenie przez organ art. 10 § 1 k.p.a., a po drugie wskazuje, że organ należycie nie rozpatrzył okoliczności sprawy, szczególnie w kontekście przyjęcia, że Skarżąca, która nie zamieszkiwała w aglomeracji miejskiej, rodząc w wieku 18 lat chore dziecko miała wybór, a nie konieczność sprawowania opieki nad takim dzieckiem.
Zdaniem Sądu, wskazuje to na naruszenie przez Prezesa ZUS art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem wyrażone przez organ oceny są schematyczne, nie uwzględniają wszystkich aspektów sprawy, a zatem noszą cechy dowolności. Wadliwość ta jest tym bardziej istotna, że organ przed wydaniem zaskarżonej decyzji dysponował przedłożoną przez Skarżącą dokumentacją medyczną wiążącą się z chorobą córki Skarżącej oraz wiedział, że drugie dziecko, które urodziło się [...] stycznia 2011r. również nie było zdrowe. Ww. okoliczności powinny podlegać ocenie w kontekście "szczególnych okoliczności", niezależnych od woli Skarżącej, które przyczyniły się w znacznym stopniu do nie podjęcia pracy zawodowej. W tym kontekście podniesione w skardze zarzuty zasługiwały na uwzględnienie, tym bardzie, że Prezes ZUS nie poczynił ustaleń, czy Skarżąca mogła powierzyć opiekę na chorym dzieckiem innym osobom (np. niepracującym członkom rodziny), a sama udać się do pracy. Organ nie rozważył też czy w miejscu zamieszkania Skarżącej istniały specjalistyczne placówki opiekuńcze, które podjęłyby się opieki nad chorym dzieckiem i w tym kontekście nie ocenił czy opieka Skarżącej nad chorym dzieckiem stanowiła jej świadomy wybór, powodujący rezygnację z zatrudnienia, czy też stanowiła konieczność, która spełnia przesłankę z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS.
Sąd w związku z tym przyjął, że Prezes ZUS w obu wydanych w sprawie decyzjach w sposób należyty nie rozważył przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Przedwczesne i wadliwe były ponadto oceny tego organu, że Skarżąca nie wykazała "szczególnych okoliczności" uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Powołany przez Prezesa ZUS wyrok WSA w Warszawie wydano w odmiennych okolicznościach sprawy, więc nie mógł być brany pod uwagę przez organ przy rozpatrywaniu sprawy Skarżącej.
Zdaniem Sądu niezłożenie przez Skarżącą wniosku o zasiłek pielęgnacyjny w odniesieniu do chorych dzieci, o czym mowa w zaskarżonej decyzji, nie zwalniało Prezesa ZUS z oceny wystąpienia w sprawie "szczególnych okoliczności" w przypadku urodzenia chorego dziecka przez Skarżącą w młodym wieku, nad którym konieczne jest sprawowanie osobistej opieki, jeśli Skarżąca w świetle złożonych dokumentów spełniałaby warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z przyjętym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 u.e.r.FUS przyjmuje się obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Sąd stwierdza ponadto, że Prezes ZUS nie odniósł się też do wszystkich twierdzeń i argumentacji Skarżącej podnoszonych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a w szczególności do młodego wieku Skarżącej, u której wystąpienie symptomów choroby już w 2022r. mogło przyczynić się do braku wypracowania okresu, pozwalającego na otrzymywanie świadczeń na zasadach ogólnych. Zgodnie natomiast z utrwalonym orzecznictwem Sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2000r. sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 kwietnia 2020r. sygn. akt I OSK 2987/19 wskazano, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 października 2000r. sygn. akt II SA 954/00, LEX nr 53788).
Sąd nie kwestionuje przy tym prawidłowego stanowiska Prezesa ZUS, że okres zatrudnienia powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania (por. wyrok WSA w Warszawie z 16 lutego 2012r. sygn. akt II SA/Wa 79/12 - dostępny http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zarzuty Skarżącej w tym aspekcie nie mogły więc być uznane za zasadne. Sąd stwierdza natomiast organ nie rozważył podnoszonej przez Skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy argumentacji w zakresie zachorowania przez Skarżącą w młodym wieku, co uniemożliwiło kontynuację zatrudnienia i wypracowanie okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, już po tym, jak Skarżąca przestała sprawować opiekę na chorymi dziećmi. Wadliwość z tego zakresu nie mogła być pominięta przez Sąd, który w tym zakresie uznał za zasadne podnoszone w skardze zarzuty.
Zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 u.e.r.FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 u.e.r.FUS, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu, lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Z ww. przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2015r. sygn. akt I OSK 1397/14, - dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok WSA w Warszawie z 9 października 2009r. sygn. akt II SA/Wa 1079/09, dostępny j.w. i wyrok NSA z 9 sierpnia 2001r. sygn. akt II SA 646/01, LEX nr 121924).
Powyższe nie zmienia jednakże niczego w obowiązkach organu związanych z należytym i wyczerpującym dokonaniem ustaleń faktycznych w sprawie prowadzonej w trybie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS oraz dokonania ocen wszelkich okoliczności powoływanych przez stronę, które jej zdaniem, mogły stanowić przyczynę niewypracowania świadczenia w trybie zwykłym. Jakkolwiek Prezes ZUS w wydanych w sprawie decyzjach odniósł się wielu aspektów sprawy, tym niemniej nie były to oceny wyczerpujące, w kontekście także podnoszonych przez Skarżącą argumentów we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz załączonej przez Nią dokumentacji. Oceny organu nie uwzględniały bowiem wszystkich aspektów sprawy, więc nie były pełne i naruszały powołane w skardze przepisy art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Takie stanowisko organu należało też uznać za naruszające zasadę zaufania do organu administracyjnego. W doktrynie przyjmuje się bowiem, że określenie "budzący zaufanie" odnosi się zatem nie tyle do odczuć i ocen strony postępowania, ale do sposobu procedowania przez organ administracji oraz do zasadności i prawidłowości rozstrzygnięcia. Budzenie zaufania jest rezultatem przestrzegania przepisów postępowania, a w szczególności zasady praworządności (por. P.M. Przybysz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2025). W sprawie Prezes ZUS przez brak wnikliwego procedowania i należytego rozważenia i ocen całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, a także brak zastosowania art. 10 § 1 k.p.a., spowodował naruszenie również art. 8 k.p.a., na co prawidłowo zwrócono uwagę w skardze. Zdaniem Sądu wadliwości te były tym bardziej istotne, gdyż Skarżąca w młodym wieku – 35 lat stała się osobą całkowicie niezdolną do pracy, z powodu choroby, na którą nie miała wpływu (nowotwór złośliwy w postaci guza mózgu - prawego płata skroniowego). Potwierdza to powołane przez organ orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z [...] maja 2024r., w którym orzeczono całkowitą niezdolność do [...] maja 2027r.
4. Prezes ZUS, z uwagi na art. 153 P.p.s.a., przy ponownym rozpatrywaniu sprawy uwzględni oceny prawne wyrażone w niniejszym wyroku.
5. Sąd z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i a) P.p.s.a. w związku z art. 135 P.p.s.a., orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.
Sąd postanowienie w zakresie kosztów (punkt drugi sentencji wyroku) wydał na mocy art. 200, art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023r., poz. 1935), strona skarżąca była reprezentowana przez radcę prawnego.