II SA/Wa 2126/24

II SA/Wa 2126/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-09-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-12-31
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Góraj
Dorota Kozub-Marciniak
Joanna Kruszewska-Grońska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, , Protokolant starszy referent Edyta Brzezicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 września 2025 r. sprawy ze skargi małoletniego B. C. reprezentowanego przez opiekuna M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę
Uzasadnienie
Wnioskiem z [...] grudnia 2023 r. M. S. (dalej: "opiekun") wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po ojcu dla swojego małoletniego wnuka B. C. (dalej: "skarżący"), dla którego została ustanowiona rodziną zastępczą. Podała, że ojciec skarżącego – G. C. zmarł [...] czerwca 2020 r., a skarżący znajduje się w wyjątkowo ciężkiej sytuacji rodzinnej i materialnej.
Jak wynika z uzasadnienia ww. wniosku, decyzją z [...] lipca 2020 r., skierowaną do matki skarżącego – A. P., skarżącemu odmówiono przyznania renty rodzinnej z powodu niespełnienia przez ojca skarżącego, który prowadził działalność gospodarczą, warunków do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy. Posiadał on bowiem zadłużenie z tytułu składek na ZUS w kwocie ok. 24.000 zł. Aktualnie organ domaga się od skarżącego spłaty tego zadłużenia, ponieważ jego ojciec pozostawił majątek w postaci samochodu marki Dacia i działki leśnej. Sprawa dotycząca umorzenia ww. długu została skierowana do tutejszego Sądu.
Dalej opiekun wyjaśnił, iż sprawował opiekę nad skarżącym wraz z jego ojcem, gdyż matka skarżącego jest osobą uzależnioną od alkoholu. Postanowieniem o sygn. akt [...] Sąd Rejonowy [...] w [...] ograniczył jej władzę rodzicielską i ustanowił dla skarżącego rodzinę zastępczą w osobie opiekuna. Jak wskazał opiekun, ma już 81 lat i nie wie jak długo będzie w stanie opiekować się skarżącym. Matka skarżącego nie interesuje się nim i nie łoży na jego utrzymanie, a jedynym świadczeniem, które opiekun otrzymuje na skarżącego, jest zasiłek w kwocie 970 zł, co nie pokrywa nawet minimum kosztów utrzymania chłopca w wieku 13 lat. Ponadto opiekun pobiera świadczenie 500+, co wraz z zasiłkiem wynosi 1.470 zł. Tymczasem koszty mieszkania przypadające na skarżącego to 400 zł miesięcznie. Do tego, w skali miesiąca, trzeba doliczyć: koszty związane ze szkołą - ok. 200 zł, opłatę za telefon i dostęp do Internetu - ok. 150 zł, koszty zakupu ubrań - ok. 150 zł, wydatki na środki czystości i leki - ok. 50 zł oraz wyżywienie - ok. 900 zł.
Emerytura opiekuna wynosi 2.539,33 zł netto, a na jego miesięczne koszty utrzymania składają się: koszty mieszkania - 400 zł, koszty zakupu leków - ok. 300 zł, opłata za telefon - 150 zł, koszty utrzymania samochodu - ok. 300 zł. Opiekun chciałby, żeby skarżący funkcjonował tak jak inne dzieci w jego wieku (13 lat) tzn. rozwijał się, chodził na zajęcia dodatkowe, wyjeżdżał na wakacje, ale w jego sytuacji materialnej jest to niemożliwe. Skarżący stracił głównego żywiciela (ojca) i ma matkę, która nie wywiązuje się z podstawowych obowiązków rodzicielskich, zaś ustanowiona opieka jest tymczasowa, gdyż zapewne nie będzie trwać do pełnoletności skarżącego.
Po rozpatrzeniu wniosku, Prezes ZUS decyzją z [...] października 2024 r. nr [...], na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 1631 ze zm.; dalej: "ustawa emerytalna"), odmówił skarżącemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.
W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ podniósł, że przesłanki wymienione w art. 83 ustawy emerytalnej muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, dlatego w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie tych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.
Według akt rentowych, na przestrzeni 54 lat życia ojca małoletniego skarżącego udokumentowano tylko 18 lat, 7 miesięcy i 21 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 1984-1988 oraz 1992-1998 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne.
W ocenie Prezesa ZUS, w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, ponieważ w ww. przerwach wobec ojca skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ojciec skarżącego m.in. w okresach: od [...] listopada 2017 r. do [...] grudnia 2017 r., od [...] marca 2018 r. do [...] czerwca 2018 r., od [...] września 2018 r. do [...] grudnia 2018 r., od [...] lutego 2019 r. do [...] lipca 2019 r., od [...] października 2019 r. do [...] grudnia 2019 r., od [...] lutego 2020 r. do [...] stycznia 2020 r. oraz od [...] lutego 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie zostały opłacone. Prowadzenie działalności gospodarczej i nieopłacanie z tego tytułu składek było świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. Trudno więc uznać, iż w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym.
Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku organ ocenił także sytuację materialną. Opiekun z tytułu umieszczenia małoletniego skarżącego w rodzinie zastępczej otrzymuje świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie. Ponadto miesięczny dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie skarżącego przekracza kwotę brutto najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1.780,96 zł. Nie można zatem przyjąć, że małoletni skarżący pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
Powyższą decyzję Prezesa ZUS - w imieniu małoletniego skarżącego - zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie opiekun (reprezentowany przez ustanowioną z wyboru adwokat A. O.), zarzucając naruszenie:
( przepisów postępowania, tj. art. 28 w związku z art. 30 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm.; dalej: "k.p.a."), ponieważ decyzja powinna być wydana na stronę, czyli małoletniego skarżącego, a nie na jego przedstawicielkę ustawową;
( przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez niewłaściwe zastosowanie do stanu faktycznego niniejszej sprawy.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty opiekun wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według nrom przepisanych.
W uzasadnieniu skargi opiekun stwierdził, iż zaskarżona decyzja "nie została wydana na stronę składająca wniosek o przyznanie prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, a na jego przedstawicielkę ustawową, co stanowi błąd formalny, powodujący konieczność uchylenia decyzji". Ponadto decyzja ta "jest błędna merytorycznie i została wydana z rażącym naruszeniem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach ZUS z dnia 17.12.1998 r. (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.), gdyż ZUS analizował spełnienie przesłanek do przyznania ww. renty przez jego zmarłego ojca G. C., a nie B., natomiast sytuację materialną M. S., a nie B.".
Opiekun przyznał, iż skarżący jest członkiem rodziny (synem) zmarłego ubezpieczonego. Decyzją z [...] lipca 2020 r. skarżącemu odmówiono prawa do renty rodzinnej z uwagi na brak wymaganych okresów ubezpieczenia jego ojca. Skarżący nie może podjąć pracy (ma 13 lat), a jeśli wybierze się na studia, to nie będzie mógł podjąć zatrudnienia przez najbliższe 12 lat. Jednocześnie skarżący nie posiada niezbędnych środków utrzymania, bo jedynym świadczeniem na jego utrzymanie jest zasiłek przyznawany przez Prezydenta [...] w wysokości 1.002 zł, zaś świadczenie 800+ otrzymuje każde dziecko w Polsce.
Zdaniem opiekuna, analizowanie drogi zawodowej ojca skarżącego i okresów jego ubezpieczenia jest bezprzedmiotowe w przypadku renty w drodze wyjątku, gdyż skarżący nie miał na to żadnego wpływu. Opiekun wskazał przy tym, że ojciec skarżącego "w latach 90-tych pracował w [...] (niestety na czarno, bo takie były czasy)". Podobnie nie ma podstaw, by organ uwzględniał emeryturę opiekuna - nie ma on obowiązku przeznaczać jej na utrzymanie wnuka; są to środki na jego utrzymanie. To państwo ma obowiązek utrzymywać skarżącego, a nie opiekun z niewielkiej emerytury. Nadto opiekun powielił argumentację przedstawioną we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ zaakcentował, iż decyzja została wydana prawidłowo, w tym jest prawidłowo zaadresowana, zaś materiał dowodowy zebrano w sposób wyczerpujący.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie należy odnieść się do zarzutu niewłaściwego skierowania zaskarżonej decyzji do opiekuna zamiast do skarżącego i podniesionego na jego tle naruszenia art. 28 w związku z art. 30 § 2 k.p.a. W myśl pierwszego z ww. przepisów, stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Stosownie do treści art. 30 § 2 k.p.a., osoby fizyczne nieposiadające zdolności do czynności prawnych działają przez swych ustawowych przedstawicieli.
Nad 13-letnim skarżącym opiekę sprawuje opiekun w osobie babki ojczystej (vide art. 149 § 2 i art. 115 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.). W razie braku rodziców lub gdy obojgu rodzicom odebrano prawa rodzicielskie, przedstawicielem ustawowym małoletniego jest opiekun (vide A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2025, art. 30). To opiekun podejmuje czynności prawne na rzecz małoletniego skarżącego; działa za niego. Tak też było w przedmiotowej sprawie zainicjowanej wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji rozstrzygnął o tym świadczeniu na rzecz skarżącego, ale prawidłowo zaadresował ją do opiekuna. Nie sposób wymagać od organu, by adresatem czy odbiorcą decyzji uczynił małoletniego.
Wedle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Cytowany wyżej przepis przewiduje trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które jednocześnie wyznaczają granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; a po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z przepisu tego wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony (tu: ojciec skarżącego), którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub stan wykluczające aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 4 lipca 2025 r., sygn. akt III OSK 692/25 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Za chybiony należy więc uznać argument skargi, iż bezprzedmiotowe jest rozważanie drogi zawodowej i okresów ubezpieczenia ojca skarżącego, skoro skarżący nie miał na to wpływu. Właśnie taką analizę trzeba przeprowadzić w świetle treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru socjalnego; nie jest zapomogą państwową, przyznawaną wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawców i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego (vide wyrok NSA z 24 kwietnia 2025 r., sygn. akt III OSK 115/25). Renta rodzinna zależy od okresu, przez który ubezpieczony odprowadzał składki w trakcie życia zawodowego, przez co istotne znaczenie ma kwesta adekwatności okresu ubezpieczenia do wieku ubezpieczonego.
W realiach rozpoznawanej sprawy okres ubezpieczenia ojca skarżącego wynosił 18 lat, 7 miesięcy i 21 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Tym samym nie jest on adekwatny względem jego wieku w dacie śmierci (54 lata). Poza przerwami w zatrudnieniu w latach 1984-1988 i 1992-1998, ojciec skarżącego nie opłacał też składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za następujące okresy: od [...] listopada 2017 r. do [...] grudnia 2017 r., od [...] marca 2018 r. do [...] czerwca 2018 r., od [...] września 2018 r. do [...] grudnia 2018 r., od [...] lutego 2019 r. do [...] lipca 2019 r., od [...] października 2019 r. do [...] grudnia 2019 r. oraz od [...] stycznia 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. Tymczasem ugruntowany jest pogląd sądów administracyjnych, iż usprawiedliwieniem dla okresów nieskładkowych nie może być fakt wykonywania pracy "na czarno", bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Działanie takie jest bowiem przejawem podjęcia świadomego życiowego wyboru co do sposobu i warunków pracy w kontekście braku wypracowania odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego z pełnymi konsekwencjami takich decyzji i strona nie może w takim przypadku powoływać się na zaistnienie okoliczności od siebie niezależnych. Dbałość pracownika o swoje prawa pracownicze oraz prawa jako ubezpieczonego nakazuje pracownikowi weryfikowanie okoliczności faktycznego objęcia przez pracodawcę stosownymi ubezpieczeniami i ewentualne egzekwowanie swoich praw pracowniczych. "Szczególne okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, należy łączyć m.in. ze zdarzeniami pozostającymi poza wolą lub zamiarami ubezpieczonego albo z taką sytuacją, która ze względu na skonkretyzowane okoliczności danej sprawy, odnoszące się do układu sytuacyjnego lub właściwości osoby ubiegającej się o świadczenie, jest niezwykle trudne spełnienie wszystkich przesłanek niezbędnych do uzyskania emerytury zwykłej. Tym bardziej świadomość świadczenia pracy bez objęcia pracownika systemem ubezpieczenia społecznego nie uzasadnia wystąpienia "szczególnych okoliczności" (vide wyrok NSA z dnia 3 lipca 2025 r., sygn. akt III OSK 633/25).
Trzecią z kolei przesłanką, wymienioną w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, jest "brak niezbędnych środków utrzymania", który Prezes ZUS zasadnie odniósł do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. To bowiem najniższe świadczenie przyznane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi tu o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu (vide wyrok NSA z 7 listopada 2024 r., sygn. akt III OSK 1361/24 i przywołane tam wyroki). Tutejszy Sąd podziela ocenę, że to odniesienie stanowi obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej. Niezrozumiały jest przy tym zarzut opiekuna, iż organ brał pod uwagę jego dochód w postaci świadczenia emerytalnego w sytuacji, gdy opiekun prowadzi wspólne gospodarstwo z małoletnim skarżącym. Oczywistym jest, że małoletni (z racji wieku) nie może pracować i w aspekcie omawianej przesłanki analizowana jest suma dochodów osób pozostających wraz z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z [...] marca 2024 r. opiekun wskazał, iż prowadzi gospodarstwo domowe z małżonkiem, który również pobiera emeryturę oraz skarżącym. W oparciu o te dane organ ustalił, że wysokość dochodu na jedną osobę w rodzinie skarżącego to 3.191,91 zł brutto, co znacznie przekracza kwotę najniżej emerytury wynoszącej 1.780,96 zł od 1 marca 2024 r.
Zaznaczyć trzeba, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku bądź sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (vide wyrok NSA z 13 czerwca 2025 r., sygn. akt III OSK 1597/22). Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.
Według Sądu, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie jest ani arbitralna ani dowolna. Organ właściwie zebrał materiał dowodowy i wydał rozstrzygnięcie mieszczące się w granicach uznania administracyjnego. Należycie wywiązał się z obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., bowiem ustalił i właściwie ocenił wszystkie niezbędne okoliczności faktyczne, a podjęte rozstrzygnięcie klarownie i wyczerpująco uzasadnił.
Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.