II SA/Wa 160/17

II SA/Wa 160/17 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2018-02-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2017-01-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Janusz Walawski /przewodniczący/
Piotr Borowiecki
Stanisław Marek Pietras /sprawozdawca/
Symbol z opisem
647  Sprawy związane z ochroną danych osobowych
Hasła tematyczne
Ochrona danych osobowych
Sygn. powiązane
I OSK 2347/18 - Postanowienie NSA z 2020-10-15
III OSK 131/21 - Wyrok NSA z 2022-05-25
III OSK 131/22 - Wyrok NSA z 2023-04-25
I OZ 1590/17 - Postanowienie NSA z 2017-11-15
II SAB/Ke 108/21 - Wyrok WSA w Kielcach z 2021-09-08
Skarżony organ
Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 922
art. 22, art. 43 ust. 2
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych - tekst jedn.
Dz.U. 2016 poz 718
art. 151, art. 132
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Janusz Walawski Sędzia WSA – Piotr Borowiecki Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Protokolant – specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2018 r. sprawy ze skargi T. N. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie przetwarzania danych osobowych – oddala skargę –
Uzasadnienie
Skarżący T. N. w piśmie dnia [...] maja 2012 r. skierowanym do Proboszcza Parafii Rzymskokatolickiej p.w. [...] w M. oświadczył, że "na podstawie art. 60 Kodeksu Cywilnego, korzystając ze swoich praw zawartych w art. 2 pkt 2a Ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. 2005 r. nr 231 poz. 1965), z dniem dzisiejszym występuję z Kościoła Katolickiego, tj. wycofuję zgodę na podleganie jego doktrynie (Katechizm Kościoła Katolickiego) i prawu (Kodeks Prawa Kanonicznej). Oświadczam, że w oparciu o art. 2 pkt 5 w/w ustawy nie zamierzam tej decyzji uzasadniać poza tym, że nie chcę do Kościoła należeć. Ponadto nie wyrażam zgody na przekazywanie informacji o tej decyzji osobom trzecim. Na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 6 Ustawy o ochronie danych osobowych (...) proszę Księdza, jako administratora moich danych osobowych, o ich uaktualnienie w Księdze Chrztów, przez naniesienie adnotacji o treści: «Dnia [...] maja 2012 r. formalnym aktem wystąpił z Kościoła Katolickiego» oraz o przesłanie, jako potwierdzenia, odpisu aktu chrztu z powyższym sprostowaniem".
W odpowiedzi na powyższe, Proboszcz pismem z dnia [...] czerwca 2012 r. wyjaśnił skarżącemu, że "zasady postępowania przy woli wystąpienia ze wspólnoty Kościoła katolickiego. (...) Adres Skarżącego wskazuje na to, że mieszka On poza terytorium mojej Parafii. Nie posiadam żadnej wiedzy nt. czy została wszczęta lub zakończona czy może prowadzona jest przez Skarżącego procedura wystąpienia z Kościoła". Ponadto nadmienił, że "jako proboszcz miejsca odpowiadam za życie religijno – liturgiczne w powierzonej mi wspólnocie Kościoła lokalnego. (...) W sprawie, o której mowa w korespondencji, postępuję zgodnie z wytycznymi Kościoła Katolickiego w Polsce".
Następnie pismem z dnia [...] czerwca 2012 r. skierowanym do Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, skarżący wystąpił ze skargą na Proboszcza Parafii Rzymskokatolickiej p.w. [...] w M. w związku z odmową sprostowania jego danych osobowych.
Po wystąpieniu przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych do Proboszcza Parafii, Proboszcza pismem z dnia [...] listopada 2012 r. stwierdził, że "nie mam obowiązku wskazywać czy ktoś jest czy może nie jest wpisany do ksiąg parafialnych", dodając jednocześnie, że "możliwym sposobem rozwiązania powstałej trudności, jest zwrócenie się z prośbą do Archiwum Kurii Biskupiej w [...], które dysponuje wszelkimi zasobami diecezjalnymi".
W związku z powyższym Generalny Inspektor pismem z dnia [...] grudnia 2012 r. wystąpił do Kurii Diecezjalnej z siedzibą w [...] z prośbą o pomoc w ustaleniu stanu faktycznego w niniejszej sprawie.
W odpowiedzi pismem z dnia [...] lutego 2013 r. Kuria wskazała, iż "zgodnie z art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych, w odniesieniu do zbioru danych dotyczących osób należących do Kościoła katolickiego i przetwarzanych na potrzeby tego Kościoła, Generalnemu Inspektorowi Ochrony Danych Osobowych nie przysługują uprawnienia z art. 12 tej ustawy, w tym także dotyczących kontroli zgodności przetwarzania danych z przepisami ustawy oraz wydawania decyzji administracyjnych i rozpatrywania skarg w sprawach wykonywania przepisów o ochronie danych osobowych (pkt 1 i 2). Pisemne wyjaśnienie proboszcza Parafii p.w. [...] w M. z dnia [...] czerwca 2012 r., skierowane do Skarżącego, jest zgodne z przepisami kościelnymi i do niego winien się on zastosować celem podjęcia procedury formalnego wystąpienia z Kościoła katolickiego. W Kościele Katolickim podstawowym źródłem prawa wewnętrznego Kościoła jest Kodeks Prawa Kanonicznego oraz dokumenty Stolicy Apostolskiej wiążące wiernych Kościoła Katolickiego. Natomiast kwestię wystąpienia ze Wspólnoty Kościoła reguluje Obwieszczenie Papieskiej Rady ds. Tekstów Prawnych "Actus formalis defectionis ab Ecclesia catholica" z dnia 13 marca 2006 r. (Prot. N. 10279/2006), zatwierdzone przez papieża Benedykta XVI. Przepisy wykonawcze o charakterze duszpasterskim, stanowiące pomoc w poprawnym realizowaniu postanowień nadrzędnego aktu prawnego, wprowadziła Konferencja Episkopatu Polski dokumentem "Zasady postępowania w sprawie formalnego aktu wystąpienia z Kościoła" z dnia [...] września 2008 r. W diecezji [...] (w okręgu, której znajduje się Parafia Rzymskokatolicka p.w. [...] z siedzibą w M.) normy te zostały przekazane do realizacji wszystkim duszpasterzom dokumentem biskupa diecezjalnego S. R. w dniu [...] października 2008 r. (kopia pisma Kurii Diecezjalnej z siedzibą w [...] oraz kopia zarządzenia z [...] października 2008 r. znajdują się w aktach sprawy).
Wobec powyższego Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...], umorzył postępowanie.
W wyniku wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...], uchylił decyzję z dnia [...] października 2013 r. i nakazał Proboszczowi Parafii Rzymskokatolickiej pw. [...] w M., przywrócenie stanu zgodnego z prawem poprzez uaktualnienie danych osobowych skarżącego T. N., polegające na naniesieniu w księdze chrztów adnotacji o treści zgodnej z żądaniem Pana T. N. zawartym w jego "Oświadczeniu woli" z dnia [...] maja 2012 r.
W wyniku skargi Proboszcza, Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Warszawie wyrokiem z dnia 19 listopada 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 727/14, uchylił zaskarżoną decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] lutego 2014 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2013 r.
Następnie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 9 lutego 2016 r. sygn. akt I OSK 579/15, oddalił skargę kasacyjną Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych od powyższego wyroku. W powołanych wyrokach wskazano, że Kościół Katolicki (podobnie jak i inne kościoły i związki wyznaniowe), ma prawo do samoorganizacji i samorządności. Może więc m. in. stanowić normy obowiązujące w ramach własnych struktur organizacyjnych, a w ich stanowieniu i stosowaniu jest wolny od ingerencji władz państwowych. Wobec powyższego Państwo w żaden sposób nie może ingerować w sferę przynależności do Kościoła lub związku wyznaniowego, bowiem naruszałoby to chronioną konstytucyjnie autonomię Kościoła Katolickiego oraz wkraczałoby w sferę wolności religii i wyznania. W ocenie Sądu o przynależności do Kościoła Katolickiego lub innego związku wyznaniowego nie może rozstrzygać organ administracji publicznej, na podstawie przepisów powszechnie obowiązującego prawa. Zdaniem Sądu w sytuacji, gdy zagadnienie wystąpienia z Kościoła Katolickiego jest jedną z przesłanek wykonywania kompetencji przez organ administracji publicznej, to organ ten ustala przynależność do Kościoła wyłącznie w oparciu o dowody przedstawione przez stronę kościelną, w tym przede wszystkim na podstawie aktu chrztu z dokonaną adnotacją o wystąpieniu z Kościoła. Ustalanie tego faktu z powołaniem się na inne dowody jest niedopuszczalne. Nie jest przy tym wystarczające odwołanie się do oświadczenia o woli wystąpienia z Kościoła. Sprawy sporne w tym zakresie powinny być rozstrzygane na zasadach i w trybie określonych przez prawo kościelne.
W tej sytuacji Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych decyzją z dnia [...] września 2016 r. nr [...], działając na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., art. 43 ust. 2 w zw. z art. 22 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 922), umorzył postępowanie. W uzasadnieniu stwierdził m.in., że z przytoczonego powyżej art. 43 ust. 2 ustawy wynika brak kompetencji GIODO do wydawania decyzji związanych z rozpatrywaniem skarg w zakresie danych osobowych przetwarzanych w zbiorach, o których mowa w pkt 3 ust. 1 tego artykułu.
We wniosku z dnia [...] września 2016 r. do Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący stwierdził, że decyzja umarzająca postępowanie w tej sprawie, jak i wyroki sądów administracyjnych, które wymusiły decyzję w takiej formie, naruszają jego prawa podstawowe zawarte w artykule 8 i 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu – wskazując na opisany powyżej stan faktyczny – podał, że organ prowadzi postępowanie w oparciu o przepisy prawa powszechnie obowiązującego i to właśnie one, jako podstawa prawna, wyznaczają organowi granice, w zakresie których może on orzekać. Podstawowym aktem prawnym jest ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych, gdzie w art. 12 pkt 2 wskazuje się, że jednym z zadań Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych jest wydawanie decyzji administracyjnych i rozpatrywanie skarg w sprawach wykonania przepisów o ochronie danych osobowych. Zgodnie z treścią przepisu art. 43 ust. 2 ustawy, w odniesieniu do zbiorów, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 3 oraz zbiorów, o których mowa w ust. 1 pkt 1a, przetwarzanych przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencję Wywiadu, Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, Służbę Wywiadu Wojskowego oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne, Generalnemu Inspektorowi nie przysługują uprawnienia określone w art. 12 pkt 2, art. 14 pkt 1 i 3 – 5 oraz art. 15 – 18. W myśl zaś art. 43 ust. 1 pkt 3 ustawy, z obowiązku rejestracji zbioru danych zwolnieni są administratorzy danych dotyczących osób należących do kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej, przetwarzanych na potrzeby tego kościoła lub związku wyznaniowego. Podkreślono, że Kościół Rzymskokatolicki jest instytucją o uregulowanej sytuacji prawnej, unormowanej m. in. w Konstytucji RP, w umowie międzynarodowej, jaką jest Konkordat oraz w ustawach. Dalej wskazano na przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która w art. 25 stanowi, iż Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione (art. 25 ust. 1). Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym (art. 25 ust 2). Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego (art. 25 ust. 3). Stosunki między Rzeczpospolitą Polską a Kościołem Katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy (art. 25 ust. 4). Stosunki między Rzeczpospolitą Polską a innymi kościołami oraz związkami wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi przedstawicielami (art. 25 ust. 5). Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.), Kościół rządzi się w swych sprawach własnym prawem, swobodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną oraz zarządza swoimi sprawami. Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 9 lutego 2016 r. w sprawach o sygn. akt I OSK 2691/15, I OSK 1509/15, I OSK 579/15, I OSK 2585/15,1 OSK 3179/15 oraz I OSK 1466/15 "(...) Fakt przynależności do kościoła lub związku wyznaniowego podlega regulacji prawa kościelnego kościoła lub związku wyznaniowego, którego dotyczy. Poza wszystkim zaś, kwestia ta nie ma i tak znaczenia dla ostatecznego rozstrzygnięcia o wniosku przez organ administracyjny lub sąd. Decyduje bowiem ustawowe wyłączenie GIODO (...) i przyznana Konstytucją RP (art. 25 ust. 3 i 4), ratyfikowaną umową międzynarodową (art. 1 i 5 Konkordatu) i ustawami (art. 2, art. 3 ust. 1 i 2 uspkk) autonomia prawna Kościoła Katolickiego polegająca na tym, że Kościół rządzi się w swych sprawach własnym prawem, swobodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną oraz zarządza swoimi sprawami". Dodatkowo ten sam Sąd w przywołanych wyżej wyrokach z dnia 9 lutego 2016 r., w sprawach o sygn. akt I OSK 2691/15, I OSK 1509/15, I OSK 579/15, I OSK 2585/15, I OSK 3179/15 oraz I OSK 1466/15 podniósł, że "całkowite porzucenie wiary lub wystąpienie z Kościoła – niezależnie od oceny dopuszczalności tej ostatniej czynności w świetle prawa kościelnego – nie stanowi żadnego uzasadnienia dla zatarcia pewnych, w przeszłości zaszłych faktów. W związku z materią zagadnienia trudno o dobre porównanie z dziedziny podlegającej kognicji sądu administracyjnego lub powszechnego, tym niemniej – w ocenie NSA – również prawo powszechnie obowiązujące nie przewiduje obowiązku zatarcia informacji o uczestnictwie obywatela w działalności jakiejkolwiek organizacji (spółki, organizację taką porzuci lub z niej formalnie wystąpi i zażąda usunięcia danych o jego w niej uczestnictwie". Ponadto w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2015 r. sygn. akt II: SA/Wa 847/14) podkreślono, iż (...) w sytuacji, gdy zagadnienie wystąpienia z Kościoła Katolickiego jest jedną z przesłanek wykonywania kompetencji przez organ administracji publicznej, to organ ten ustala przynależność do Kościoła wyłącznie w oparciu o dowody przedstawione przez stronę kościelną, w tym przede wszystkim na podstawie aktu chrztu z dokonaną adnotacją o wystąpieniu z Kościoła. Ustalanie tego faktu z powołaniem się na inne dowody jest niedopuszczalne. Nie jest przy tym wystarczające odwołanie się do oświadczenia danej osoby o woli wystąpienia z Kościoła, a sprawy sporne na tym tle są sprawami kościelnymi, które winny być rozstrzygane na zasadach i w trybie określonych przez prawo kościelne". Dodatkowo ten sam Sąd w wyroku z dnia 24 listopada 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 324/15 podniósł, że do czasu wyczerpania procedur kościelnych w zakresie apostazji "prawo świeckie zdaniem Sądu doznaje «swoistego czasowego zawieszenia». Prawo kościelne w zakresie wystąpienia z Kościoła Katolickiego stanowi bowiem lex specialis i znajduje w tym przedmiocie pierwszeństwo w zastosowaniu". Analiza powyższych przepisów prawa, przy uwzględnieniu orzecznictwa sądów administracyjnych prowadzi do wniosku, że decydującym w niniejszym postępowaniu jest to, czy Generalny Inspektor ma uprawnienia do wydawania decyzji nakazujących aktualizację danych w Księgach Chrztu. Podkreślono raz jeszcze, że z art. 43 ust. 2 ustawy wynika brak kompetencji GIODO do wydawania decyzji związanych z rozpatrywaniem skarg w zakresie danych osobowych przetwarzanych w zbiorach, o których mowa w pkt 3 ust. 1 tego artykułu. Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych prowadząc postępowanie administracyjne, dokonał oceny całego zebranego materiału dowodowego. Wskazano dalej, iż skarżący w treści skargi podniósł, że jedynym działaniem jakie podjął w celu wystąpienia z wspólnoty było złożenie Proboszczowi Parafii pisemnego oświadczenia woli z dnia [...] maja 2012 r. Generalny Inspektor po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego stwierdził, iż w zaistniałej sytuacji nie mogą być zastosowane przepisy ustawy o ochronie danych osobowych. Zgodnie bowiem z art. 43 ust. 2 ustawy organowi nie przysługują uprawnienia do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia w ramach art. 18 ustawy w stosunku do osób należących do kościołów i związków wyznaniowych. W związku z brakiem możliwości zastosowania art. 18 ustawy w zaistniałym stanie faktycznym, należy umorzyć postępowanie. Generalny Inspektor nie ma podstaw do weryfikacji procedury występowania z Kościoła Katolickiego, ponieważ przepisy powszechnie obowiązujące nie dają mu tego rodzaju kompetencji, na co wskazuje przywołany powyżej art. 2 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, co też podkreślił NSA w wyrokach z dnia 9 lutego 2016 r., w sprawach o sygn. akt I OSK 2691/15, I OSK 1509/15, I OSK 579/15, I OSK 2585/15, I OSK 3179/15 oraz I OSK 1466/15, a mianowicie: "Generalny Inspektor Danych Osobowych, z mocy wyraźnego i niebudzącego wątpliwości interpretacyjnych art. 43 ust. 2 w zw. z ust. 1 pkt 3 uodo, który to przepis jest prawem powszechnie obowiązującym i organy administracji oraz sądy administracyjne są obowiązane do jego przestrzegania i stosowania, nie jest w odniesieniu do zbiorów danych osób należących do kościoła, w tym Kościoła Katolickiego, władny do wydawania decyzji administracyjnych i rozpatrywania skarg w sprawach wykonania powszechnie obowiązujących przepisów o ochronie danych osobowych (art. 12 pkt 2 uodo) (...)". Stosownie do postanowień art. 105 § 1 k.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. Przedmiot postępowania wiąże się ze stosowaniem przez organ publiczny przepisów materialnego prawa administracyjnego. W doktrynie wskazuje się, że "bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której stanowi art. 105 § 1 k.p.a. oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Przesłanka umorzenia postępowania może istnieć jeszcze przed wszczęciem postępowania, co zostanie ujawnione dopiero w toczącym się postępowaniu, a może ona powstać także w czasie trwania postępowania, a więc w sprawie już zawisłej przed organem administracyjnym." (B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H.Beck, Warszawa 2006, s. 489). Ustalenie przez organ publiczny zaistnienia przesłanki, o której mowa w art. 105 § 1 k.p.a., zobowiązuje go, jak podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie, do umorzenia postępowania, bowiem nie ma w sytuacji zaistnienia tej przesłanki podstaw do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty, a dalsze prowadzenie postępowania w takim przypadku stanowiłoby o jego wadliwości, mającej istotny wpływ na wynik sprawy.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący T. N. wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] i zasądzenie na jego rzecz od organu zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych zarzucając rażące naruszenie prawa materialnego polegające na złamaniu postanowień Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej: EKPC), sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (z późn. zm.), podpisanej przez Polskę 26 listopada 1991 r. i ratyfikowanej 19 stycznia 1993 r., wyrażonych zapisami:
1. art. 8 EKPC tj. prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, w zakresie ochrony danych osobowych, poprzez odmowę aktualizacji oraz nadzoru Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych nad procesem ich przetwarzania.
2. art. 9 EKPC tj. prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania, poprzez pozbawienie mnie prawa do suwerennego decydowania o własnej przynależności wyznaniowej.
3. art. 14 EKPC tj. zakazu dyskryminacji, poprzez ograniczenie moich praw zagwarantowanych przywołanymi wyżej (pkt. 1 i 2) zapisami Konwencji, z powodu domniemanej przynależności religijnej.
4. art. 17 EKPC tj. zakazu nadużycia praw, poprzez interpretowanie zapisów art. 9 EKPC jako przyzwolenia na zastosowanie wewnętrznych regulacji związku wyznaniowego w domenie prawa powszechnego, w sposób niweczący – adresowane indywidualnie do każdego człowieka – gwarancje art. 8 i 9 Konwencji.
W uzasadnieniu – wskazując na opisany powyżej stan faktyczny – podał, że art. 17 EKPC zakazuje takiej interpretacji dowolnych postanowień konwencji, której skutkiem może być zniweczenie praw i wolności nią zagwarantowanych. W zaskarżonej decyzji GIODO dokonano oceny jego przynależności opierając się na prawie kanonicznym. Podstawę do subsydiarnego zastosowania ocen prawa kanonicznego w przestrzeni świeckiej stanowi zdaniem sądów administracyjnych, ochrona wolności sumienia i wyznania gwarantowana art. 9 EKPC. Po pierwsze przywołane gwarancje są adresowane indywidualnie, chroniąc wolności człowieka, a nie prawo instytucji, jaką jest Kościół katolicki. Po drugie jest to interpretacja zabroniona art. 17 EKPC, bowiem jej efekt niweczy wolności jednostki chronione zapisami artykułu, na który się właśnie powołuje. Opisana interpretacja pozwoliła oddać wyłączne prawo oceny przynależności do Kościoła katolickiego, na użytek przestrzeni publicznej, jego prawu, które uzyskanie statusu "osoby nienależącej" wyklucza. Z kolei art. 9 Konwencji gwarantuje swoimi zapisami każdemu człowiekowi "wolność zmiany wyznania lub przekonań". A zatem każdy ma prawo suwerennie i świadomie decydować o własnej przynależności, bądź jej braku. Nie przewidziano żadnych ograniczeń w tym zakresie, a więc ich stosowania w Polsce nie mogą wprowadzać nawet tendencyjnie interpretowane postanowienia Konkordatu. Gwarancje art. 9 EKPC samym zapisem zabraniają ingerencji ocenami doktryn religijnych w obszar regulacji świeckiego prawa. Zapewnienie każdemu prawa świadomego decydowania o własnej przynależności sprzeczne jest z założeniami wielu, w tym przede wszystkim głównych doktryn religijnych. Kryteria włączenia do grona wiernych w doktrynie teologicznej Kościoła katolickiego, islamu, czy judaizmu nie dają możliwości podjęcia świadomej decyzji. Niezależne od woli zainteresowanego fakty (obrzęd dokonany na nieświadomym noworodku, dziedziczenie wyznania) decydują zatem o przynależności opisywanej doktryną religii. Piętno wywierane takim włączeniem jest dozgonne i nieusuwalne dla wszystkich wymienionych doktryn. Wykluczają one możliwość wyłączenia z grona wiernych, opisując jedynie przestępstwa i sankcje wynikające z podważania zasad wiary. Konflikt norm religijnych z gwarancjami art. 9 EKPC jest oczywisty i wyklucza możliwość zamiennego stosowania ocen przynależności w przestrzeni religijnej i świeckiej. Na tej podstawie jego oświadczenie jest jedyną wiążącą oceną w przestrzeni publicznej, niepodlegającą weryfikacji władzy wyznaniowej, czy państwowej. Nie wiąże jednak władzy kościelnej w przestrzeni religijnej, w której ocena ewentualnych skutków pozostaje nadal jej niezależnym prawem. Uchwała nr 20/370/2015 Konferencji Episkopatu Polski z dnia 7 października 2015 r., po nadaniu mocy obowiązującej przez Stolicę Apostolską, wprowadziła w życie "Dekret Ogólny Konferencji Episkopatu Polski w sprawie wystąpień z Kościoła oraz powrotu do wspólnoty Kościoła". Treść tego dokumentu potwierdza opisany wyżej konflikt norm i kryteriów doktryny teologicznej oraz prawa powszechnego. Przypominając kanon 11 Kodeksu prawa kanonicznego dokument stwierdza wprost, że pełna utrata przynależności jest niemożliwa. Definiuje równocześnie formy odstępstwa od wiary (apostazja, herezja, schizma) i nakładane sankcje oraz opisuje formę powrotu do pełni praw członka wspólnoty. To propozycja czasowego ograniczenia uprawnień członka wspólnoty, którą sądy administracyjne uznały za jedyną zgodną z polskim prawem formę skutecznego wystąpienia/uzyskania statusu osoby nienależącej. Bez wnikania w tekst dokumentu i wbrew opisanym tam skutkom (co narusza zasady art. 65 k.c.), zdefiniowały wyłącznie doraźne narzędzie odebrania Generalnemu Inspektorowi dostępu do kościelnych zbiorów danych. Jednak twierdzenie, że to możliwość (jedyna) uzyskania statusu osoby nienależącej na gruncie prawa powszechnego stanowi otwarte złamanie gwarancji art. 9 EKPC. Skarżoną decyzją prawo do "należenia, bądź nienależenia" do dowolnej denominacji wyznaniowej zostało zredukowane do możliwości uzyskania statusu członka o ograniczonym dostępie do niektórych praktyk religijnych. Uzyskanie tego statusu jest możliwe poprzez zastosowanie się do wewnętrznej procedury Kościoła. Nosi ona znamiona obrzędu religijnego, co łamie zakaz, stosowania przymusu w tym zakresie oraz wymaga opowiedzenia się w kwestii samej wiary, łamiąc prawo do zachowania milczenia. Jego oświadczenie pozostawia sprawy wiary władzom religijnym, stawiając żądania ulokowane w przestrzeni prawa powszechnego. Przymus zastąpienia go w postępowaniu dotyczącym wyłącznie ochrony danych osobowych, procedurą prawa wyznaniowego, które "nienależenia" nie uznaje i nie respektuje skutkuje obrazą art. 9 EKPC. Konsekwencją powyższego jest złamanie art. 8 EKPC, tzn. prawa do poszanowania prywatności. Powiązanie przyczynowo skutkowe wynika z interpretacji zapisu art. 43 ust. 2 w zw. z art. 43 ust. 1 pkt 3 ustawy, nakazującej uzależnienie prawa dostępu do jego danych od oceny przynależności przez prawo i władze Kościoła. Najkrótszym uzasadnieniem jest fakt umorzenia postępowania, czym odmówiono mu ochrony danych osobowych i nadzoru przez odpowiedni organ państwowy warunków, zasad i zakresu ich przetwarzania. Na marginesie dodano, że po zastosowaniu się do zalecanej "procedury wewnętrznej" pełna kontrola przetwarzania jego danych w zbiorach administrowanych przez podmioty kościelne pozostaje nadal iluzoryczna. Prawo dostępu GIODO do takich zbiorów uzależnione jest bowiem od potwierdzenia statusu osoby nienależącej aktem chrztu ze stosowną adnotacją. Wydanie takiego dokumentu zależne jest wyłącznie od władzy kościelnej, a praktyka wykazała, że może to potrwać nawet kilka lat. Przynależność do Kościoła katolickiego decyduje o ograniczeniu jego praw, w zakresie wykazanym postawionymi wyżej zarzutami. Stanowi to dyskryminację z powodu przynależności religijnej (przypisywanej mu wbrew jego woli, twierdzeniami doktryny i przedstawicieli związku wyznaniowego), a więc złamanie zakazu opisanego postanowieniami art. 14 EKPC. Reasumując, punktem zapalnym jest ocena przynależności na potrzeby interpretacji spornego zapisu u.o.d.o. Zasada przyjęta na potrzeby zaskarżonej decyzji ustalona została interpretacją, łamiącą zakaz art. 7 EKPC, w konsekwencji wyłączając prawa i wolności chronione art. 8 i 9 EKPC, a ich wyłączenie, warunkowane jego przynależnością, skutkuje złamaniem art. 14 EKPC.
W odpowiedzi na skargę, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że postępowanie prowadził w oparciu o przepisy prawa powszechnie obowiązującego, a nie na regulacjach Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, bowiem nie ma kompetencji do rozstrzygania, czy doszło do jej naruszenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Ustalony w sprawie stan faktyczny nie budzi wątpliwości, bowiem skarżący T. N. w piśmie z dnia [...] maja 2011 r. maja 2012 r. skierowanym do Proboszcza Parafii Rzymskokatolickiej p.w. [...] w M. oświadczył, że na podstawie art. 60 Kodeksu cywilnego, korzystając ze swoich praw zawartych w art. 2 pkt 2a ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z dniem dzisiejszym występuje z Kościoła Katolickiego, tj. wycofuje zgodę na podleganie jego doktrynie (katechizm Kościoła Katolickiego) i prawu (Kodeks Prawa Kanonicznego). Nie zamierza tej decyzji uzasadniać poza tym, że nie chce do niego należeć. Ponadto nie wyraża zgody na przekazywanie informacji o tej decyzji osobom trzecim i w tej sytuacji poprosił o uaktualnienie jego danych osobowych w księdze chrztu przez naniesienie adnotacji o treści: "Dnia [...] maja 2012 r. formalnym aktem wystąpił z Kościoła Katolickiego" oraz o przesłanie jako potwierdzenie odpisu aktu chrztu z powyższym sprostowaniem.
Natomiast Proboszcz Parafii wyjaśnił, że w niniejszej sprawie postępuje zgodnie z wytycznymi Kościoła Katolickiego w Polsce.
Zatem spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy oceny skuteczności oświadczenia woli skarżącej o wystąpieniu z Kościoła Rzymskokatolickiego oraz relacji wewnętrznych przepisów Kościoła z przepisami prawa powszechnie obowiązującego zapewniających wolność sumienia i wyznania oraz kompetencji nadzorczych Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych w kontekście konstytucyjnych gwarancji autonomii i wzajemnej niezależności stosunków między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi.
W tym miejscu wskazać należy na istniejące w polskim prawodawstwie gwarancje autonomii Kościoła Katolickiego i jego niezależności od państwa. Otóż zgodnie z przepisem art. 25 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, lecz również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Natomiast w myśl ust. 4 powołanego przepisu, stosunki między Rzeczypospolitą Polską a Kościołem Katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy. Zasadę autonomii i niezależności w odniesieniu do Kościoła Katolickiego wyrażają postanowienia w szczególności art. 1 i art. 5 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzeczypospolitą Polską podpisanego 28 lipca 1993 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318) oraz przepisy ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1169), a szczególnie jej art. 2 stanowiący, że Kościół rządzi się w swych sprawach własnym prawem, swobodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną oraz zarządza swoimi sprawami.
Z powołanych przepisów wynika, że Kościół Katolicki (podobnie jak i inne kościoły i związki wyznaniowe), ma prawo do samoorganizacji i samorządności. Może więc m. in. stanowić normy obowiązujące w ramach własnych struktur organizacyjnych, a w ich stanowieniu i stosowaniu jest wolny od ingerencji władz państwowych. Oznacza to, że określenie przesłanek przynależności osoby (wiernego) do Kościoła, faktycznych i prawnych skutków tego faktu oraz utraty przynależności ("wystąpienia" w różnych postaciach normowanych przez prawo kanoniczne), pozostaje wewnętrzną sprawą Kościoła, wolną od reglamentacji prawnej ze strony państwa. Stanowisko to potwierdzają pośrednio także przepisy ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm.). Obligują one do tego, aby określenie sposobu nabywania i utraty członkostwa w grupie religijnej, która ma być wpisana do rejestru Kościołów i innych związków wyznaniowych, zostało dokonane w statucie tej grupy (art. 32 ust. 2 pkt 8), a więc w sposób niezależny od jakichkolwiek władz państwowych.
Ponadto podstawowym, choć nie jedynym, źródłem prawa wewnętrznego Kościoła Katolickiego jest Kodeks Prawa Kanonicznego z dnia 25 stycznia 1983 r. (AAS75: 1983, pars. II, z późn. zm.), zaś organem uprawnionym do dokonywania autentycznej interpretacji ustaw kościelnych jest Papieska Rada Tekstów Prawnych, której kompetencje określa Konstytucja Apostolska ("Pastor Bonus" z dnia 29 czerwca 1988 r. (AAS 80: 1988, s. 841-912, z późn. zm.) (art. 154 i 155). Z uwagi na powyższe, podstawę prawną odnoszącą się do kwestii wystąpienia z Kościoła Katolickiego, oprócz ogólnych przepisów Kodeksu Prawa Kanonicznego (kan. 751), stanowi Obwieszczenie Papieskiej Rady Tekstów Prawnych "Actus formalis defectionis ab Ecclesia catholica" z dnia 13 marca 2006 r. (Prot. N. 10279/2006), zatwierdzone przez papieża Benedykta XVI. Zawiera ono przepisy nadrzędne w stosunku do jakiegokolwiek dokumentu zarówno o charakterze wykonawczym, jak i duszpasterskim i stanowi podstawę prawną do rozpatrywania przedmiotowych spraw. Zostały w nim określone elementy materialne aktu formalnego wystąpienia z Kościoła Katolickiego, tj. wewnętrzna decyzja opuszczenia Kościoła Katolickiego, realizacja i zewnętrzna manifestacja tej decyzji, przyjęcie tej decyzji przez kompetentną władzę kościelną oraz formalne, tj. wystąpienie musi stanowić prawnie skuteczny (ważny) akt prawny dokonany w sposób osobisty, świadomy i wolny, w formie pisemnej wobec kompetentnej władzy kościelnej (tzn. wobec ordynariusza lub własnego proboszcza), która jest jedynym organem uprawniającym do wydania osądu dotyczącego zaistnienia lub niezaistnienia przedmiotowego wystąpienia.
Dokumentem zawierającym przepisy wykonawcze, jednakże jedynie o charakterze duszpasterskim, dotyczące Kościoła Katolickiego w Polsce, są przyjęte przez Konferencję Episkopatu Polski "Zasady postępowania w sprawie apostazji dokonanej poprzez formalny akt wystąpienia z Kościoła" z dnia 27 września 2008 r. ("Akta KEP" 14: 2008, s. 89 – 91).
Wspomniany kan. 751 KPK stanowi zaś, że aktu odstępstwa, który wywołuje skutki kanoniczne, może dokonać tylko osoba pełnoletnia (kan. 98 § 1 i 2 KPK), zdolna do czynności prawnych, osobiście, w sposób świadomy i wolny (kan. 124 – 126), w formie pisemnej, w obecności proboszcza swego kanonicznego miejsca zamieszkania (stałego lub tymczasowego) i dwóch pełnoletnich świadków.
Z powyższego wynika, iż wewnętrzne przepisy kościelne zastrzegły dla aktu formalnego wystąpienia z Kościoła Katolickiego formę szczególną, co nie jest niczym nadzwyczajnym także na gruncie polskiego prawa powszechnie obowiązującego. Przykładem takiej szczególnej formy dokonania czynności prawnej jest np. wymóg formy aktu notarialnego przy sprzedaży nieruchomości, co nie oznacza przecież ograniczenia konstytucyjnego prawa własności.
Analogicznie wskazana forma szczególna aktu apostazji nie może być postrzegana jako ograniczenie wolności sumienia i religii, w tym w szczególności wolności wystąpienia z kościoła lub innego związku wyznaniowego. Podkreślić należy, że Kościół Katolicki nie tylko nie wyklucza dopuszczalności wystąpienia z Kościoła, ani tej możliwości nie czyni złudną lub iluzoryczną, ale uznaje tę instytucję i poddaje ją zracjonalizowanej procedurze, w której nie sposób uznać, by przedstawione regulacje wewnętrzne naruszały konstytucyjnie zagwarantowaną w art. 53 pkt 1 i 6 oraz w art. 8, 9, 14 i 17 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, wolność sumienia i religii. O takim naruszeniu można by było mówić wtedy, gdyby przepisy Kościoła Katolickiego ustanowiłyby zakaz apostazji lub w inny sposób uniemożliwiałyby lub znacznie utrudniały realizowanie konstytucyjnego prawa do zmiany wyznania.
Skoro zatem skarżący nie dokonał aktu apostazji w formie przewidzianej przez wewnętrzne prawo Kościoła Katolickiego, to prawidłowe jest przyjęcie przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, iż nie ma on uprawnienia do wydawania decyzji nakazujących jakąkolwiek aktualizację danych zawartych w Księdze Chrztu. Stosownie bowiem do treści art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. z 2016 r., poz. 922), w odniesieniu do zbiorów, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 3, oraz zbiorów, o których mowa w ust. 1 pkt 1a, przetwarzanych przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencję Wywiadu, Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, Służbę Wywiadu Wojskowego oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne, Generalnemu Inspektorowi nie przysługują uprawnienia określone w art. 12 pkt 2, art. 14 pkt 1 i 3 – 5 oraz art. 15 – 18, zaś w myśl cytowanego w tym przepisie ust. 1 pkt 3, z obowiązku rejestracji danych zwolnieni są administratorzy danych dotyczących osób należących do kościoła lub innego związku wyznaniowego, o uregulowanej sytuacji prawnej, przetwarzanych na potrzeby tego kościoła lub związku wyznaniowego, a według art. 12 ust. 2 ustawy, do zadań Generalnego Inspektora w szczególności należy wydawanie decyzji administracyjnych i rozpatrywanie skarg w sprawach wykonania przepisów o ochronie danych osobowych.
Zatem państwo w żaden sposób nie może ingerować w sferę przynależności do kościoła lub związku wyznaniowego, bowiem naruszałoby to nie tylko wspomnianą chronioną konstytucyjnie autonomię Kościoła Katolickiego, ale wkraczałoby w sferę wolności religii i wyznania. Nie sposób zaakceptować sytuacji, w której o przynależności do kościoła, lub jej braku, rozstrzygałby organ państwowy, jakim jest Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych, na podstawie przepisów powszechnie obowiązujących. Nie jest przy tym wystarczające odwołanie się do oświadczenia o woli skarżącego, a sprawy sporne na tym tle są sprawami kościelnymi, które winny być rozstrzygane na zasadach i w trybie określonych przez prawo kościelne.
Dokonując ustaleń w zakresie przynależności skarżącego do Kościoła Katolickiego w oparciu o przepisy prawa powszechnie obowiązującego i wydając rozstrzygnięcie w przedmiocie przetwarzania jego danych osobowych przez Proboszcza Parafii, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych wkroczyłby w sferę autonomii Kościoła Katolickiego, czym niewątpliwie dopuściłby się naruszenia art. 6, art. 7 i art. 19 Kodeksu postępowania administracyjnego, jak również wskazanych przepisów Konstytucji RP, Konkordatu, ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej oraz ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.
W dalszej części wskazać należy, że jeśli postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji wydaje decyzję o umorzeniu postępowania w myśl art. 105 § 1 k.p.a., bowiem bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Stąd też przesłanka umorzenia postępowania może istnieć jeszcze przed wszczęciem postępowania, co zostanie ujawnione dopiero w toczącym się postępowaniu, a może ona powstać także w czasie trwania postępowania, a więc w sprawie już zawisłej przed organem administracyjnym. Wobec powyższego zasadnym było i to w świetle poczynionych powyżej rozważań prawnych, umorzenie postępowania na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.
Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych prawidłowo zinterpretował art. 43 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie danych osobowych. W odniesieniu do zbioru określonego w ust. 1 pkt 3 tego przepisu dotyczącego osób należących do kościoła lub innego związku wyznaniowego, o uregulowanej sytuacji prawnej, przetwarzanych na potrzeby tego kościoła lub związku wyznaniowego organowi nie przysługują uprawnienia z art. 12 pkt 2 tej ustawy tj. wydawanie decyzji administracyjnych i rozpatrywanie skarg w sprawach wykonania przepisów o ochronie danych osobowych. Oznacza to, że Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych nie jest organem kompetentnym do dokonywania oceny skuteczności wystąpienia z kościoła. Sprawy tego rodzaju nie mieszczą się w zakresie zadań określonych we wskazanym powyżej przepisie. Dokonywanie tego rodzaju ocen stanowi wewnętrzną sprawę danej wspólnoty wyznaniowej. Trafnie zatem organ wskazał w odpowiedzi na skargę, że nie jest do tego uprawniony żaden organ administracji ani sąd. Sprawa wystąpienia z danego związku wyznaniowego to sprawa regulowana przepisami wewnętrznymi danego kościoła czy związku wyznaniowego.
Wobec powyższego zarzuty zawarte w skardze, nie zasługują na uwzględnienie, bowiem organ nie oparł swojego rozstrzygnięcia jedynie na podstawie oświadczenia Proboszcza Parafii i w sposób szczegółowy wyjaśnił przesłanki, jakimi się kierował przy podejmowaniu zaskarżonej decyzji, w jej uzasadnieniu.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.