II SA/Wa 1691/24

II SA/Wa 1691/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-04-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Pośpiech-Kłak
Iwona Maciejuk /sprawozdawca/
Izabela Głowacka-Klimas /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Świadczenie socjalne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2016 poz 887
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak, , Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi małoletnich J. D. i O. D. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję
Uzasadnienie
M. D. wnioskiem z dnia [...] czerwca 2024 r. zwrócił się do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci J. D. (lat 10) i O. D. (lat 4) po zmarłej matce. W uzasadnieniu wskazał, że od śmierci żony, tj. [...] marca 2024 r., jest jedynym opiekunem dzieci. Nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej opieki nad dziećmi. Miesiąc po śmierci żony zmarła też jego mama, która mu pomagała. Przed śmiercią jego żony dzieci były w ciągłym stresie ze względu na chorobę matki, liczne jej pobyty w szpitalu psychiatrycznym i monarze. Dlatego ważne jest aby poświęcił im maksimum czasu i uwagi by mogły powrócić do normalności.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2024 r.
nr [...] odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci J. i O. D. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. D. W uzasadnieniu organ przywołał art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.). Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w powołanym przepisie prawa, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołany wyżej art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach.
Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej.
Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 34 lat życia matki dzieci udokumentowano tylko 6 lat, 10 miesięcy i 7 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W latach 2018-2019, 2023-2024 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez matkę dzieci zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
W ocenie Prezesa ZUS w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec matki dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.
Prezes ZUS ponadto wyjaśnił, że powodem braku prawa do świadczenia ustawowego jest między innymi długi okres niewykonywania zatrudnienia z powodu opieki nad dziećmi, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Obowiązujące ustawowe ograniczenie, że przy ustalaniu prawa do świadczenia okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze 1/3 części udowodnionych okresów składkowych, nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dziećmi nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej lecz jej świadomym wyborem dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami.
Prezes ZUS w tym stanie faktycznym, nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 ust.1. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2024 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi J. D. i O. D. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Skarżący zarzucił naruszenie art. 4, art. 83 ustawy emerytalnej przez niezasadne uznanie, że małoletni J. D. oraz O. D. - nie spełniają kryteriów do przyznania im prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Ponadto decyzji zarzucił, że jest co najmniej przedwczesna, gdyż organ nie wyjaśnił wszystkich niezbędnych dla podjęcia rozstrzygnięcia okoliczności, tj. okoliczności związanych z chorobą psychiczną, zaburzeniami natury psychicznej zmarłej matki małoletnich i związanej z tym jej niezdolności do pracy, przyczyny nie podjęcia pracy w wymiarze pozwalającym osiągnięcie wymaganego w trybie "zwykłym" stażu pracy - jako okoliczności wyjątkowej, niezależnej, uzasadniającej przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich. Decyzja została wydana bez zebrania i rozważenia pełnego materiału dowodowego, w szczególności zaniechano zbadania i oceny ww. okoliczności, tj. choroby, zaburzeń zmarłej matki małoletnich S. D., czyn naruszono art. 7; art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.; art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W sposób niewyczerpujący zebrano i rozpatrzono materiał dowodowy, wbrew ciążącemu na organie I instancji obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji nie podjęto wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i nie sporządzono uzasadnienia zgodnie z wymogami z art. 107 § 3 k.p.a. Skarżący podniósł, iż organ zobowiązany jest podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) – czego organ nie uczynił. Ponadto podniósł, że ZUS przed śmiercią S. D. (w załączeniu orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...].07.2024r. Nr akt [...]) prowadził postępowanie w kierunku ustalenia jej niezdolności do pracy, ustalił taką niezdolność częściowo S. D. za życia nie była w stanie, wskutek własnej choroby psychicznej zajmować się własnymi sprawami a jej stan zdrowia, niezdolność do podjęcia pracy - dokumentuje załączona dokumentacja medyczna, którą skarżący pozyskał w dniu [...] września 2024r. ze szpitala w [...] (wskazał, że organ posiadał na dzień wydania decyzji co najmniej cześć z tej dokumentacji, co potwierdza wskazane orzeczenie lekarza rzecznika ZUS nr akt [...] z dnia [...].07.2024 r.), przy czym Szpital w O. - odmówił skarżącemu wydania dokumentacji medycznej wskazując, iż to ZUS winien wystąpić o tą dokumentację). Matka dzieci wielokrotne na przestrzeni lat podejmowała próby leczenia w szpitalach psychiatrycznych, orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...].07.2024 r. Nr akt [...] - ustalono częściową niezdolność do podjęcia pracy.
Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentacji medycznej S. D., załączonej do niniejszego wniosku (karta informacyjna leczenia Szpitalnego ze Szpitala w [...] z dnia [...] czerwca 2023 r.; Porada ambulatoryjna SOR ze Szpitala w O. z dnia [...].08.2023 r.); nakazu opuszczenia mieszkania i zakazu zbliżania się wydanego przez funkcjonariusza KPP M. - Posterunek w R.; opinii lekarskiej z [...] czerwca 2023 r.; Sprawozdania z wywiadu środowiskowego z dnia 25 września 2023 r.; orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia[...] lipca 2024 r. Nr akt [...], a ponadto: - zwrócenie się do Szpitala w O. im. [...] o przesłanie dokumentacji dotyczącej co najmniej dwukrotnego pobytu i leczenia na oddzielę psychiatrycznym S. D. Wskazał, że w oparciu o posiadaną przez ZUS dokumentację medyczną oraz wyżej wskazaną dokumentację (oprócz karty leczenia szpitalnego i wywiadu środowiskowego) - ZUS w postępowaniu nie dopuścił dowodu z opinii biegłych psychiatrów - na okoliczność zaawansowanej choroby natury psychicznej S. D., wpływu tej choroby na zdolność do podjęcia pracy, czasokresu tej choroby, jej zakresu, zakresu choroby niemożności podjęcia zatrudnienia przez S. D., etc. - jako wyjątkowej okoliczności uzasadniającej przyznanie renty w drodze wyjątku; ZUS posiadał co najmniej część dokumentacji, nie wystąpił o dokumentację leczenia szpitalnego, orzekał jedynie w oparciu o niepełny materiał dowodowy. Skarżący wniósł o zobowiązanie Prezesa ZUS do załączenia do akt sprawy przekazywanej do Sądu - akt postępowania ZUS w którym wydano orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [....] lipca 2024 r.; o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie małoletnim J. D. i O. D. renty rodzinnej w drodze wyjątku, względnie uchylenie zaskarżonej decyzji i zwrot sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, ze wskazaniem konieczności przeprowadzenia wyczerpującego postępowania wyjaśniającego w zakresie choroby psychicznej S. D. i jej wpływu na zdolność do podjęcia pracy, jako okoliczności szczególnej uzasadniającej przyznanie renty w drodze wyjątku, od dnia [...] maja 2021 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący w uzasadnieniu omówił zarzuty skargi przytaczając na ich poparcie liczne orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Podkreślił, iż w przeszłości, w lepszym stanie zdrowia - matka małoletnich - przez okres około 6 lat podejmowała prace, ukończyła studia wyższe. Nie radziła sobie z chorobą, nieleczoną. Skarżący podkreślił, że Prezes ZUS - naruszył art. 7 i 77 § 1 k.p.a. - nie przeprowadził dowodu z wymienionych na wstępie dokumentów (a przynajmniej ich części) i pominął je całkowicie przy ustalaniu stanu faktycznego - z naruszeniem art. 80 i 107 § 3 k.p.a. W szczególności znamienne jest tutaj całkowite pominiecie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do pracy S. D. W uzasadnieniu nawet nie wspomniano o tym orzeczeniu, o podstawach jego wydania, dokumentach na których się oparto - a które były w dyspozycji organu na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Prezes ZUS nie pouczył ojca małoletnich o możliwości zgłoszenia dalszych wniosków dowodowych, wskazujących na początek choroby matki małoletnich i na gwałtowny rozwój tej choroby czym naruszył art. 9 k.p.a.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Podniósł m.in., że analiza sprawy nie wykazała, że skarżący udokumentował zdarzenia zewnętrzne niezależne od woli matki dzieci, których nie można było przewidzieć i im zapobiec. Organ wziął pod uwagę okoliczność sprawowania opieki nad dziećmi. W tym kontekście należy wyjaśnił, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nie jest to okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wybór i dokonując takiego wyboru powinna ona liczyć się z jego konsekwencjami. Niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni, bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy. Opieka nad dziećmi mogła ograniczać, natomiast nie uniemożliwiała całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W stanie faktycznym sprawy matka dzieci (data zgonu: [...].03.2024) miała orzeczoną częściową niezdolność do pracy od dnia [...] sierpnia 2023 r.
Skarżący w piśmie z dnia 4 grudnia 2024 r. podtrzymał stanowisko wyrażone w skardze. Ponownie podniósł, że decyzja dotknięta jest wadą nie wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności. Organ nie zasięgnął pełnej dokumentacji dotyczącej choroby psychicznej matki małoletnich S. D., tj. dokumentacji jej licznych pobytów w szpitalach zakładach psychiatrycznych i innych placówkach leczniczych - pomimo że posiadał informacje na ten temat. Decyzja lekarza orzecznika została wydana w oparciu o niepełny materiał dowodowy - czyni zaskarżoną decyzję co najmniej przedwczesną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2025 r. nie uwzględnił wniosku o przeprowadzenie dowodów zawnioskowanych w skardze. Zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a., sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.
W sprawie tej nie wystąpiły istotne wątpliwości, o których mowa w powołanym przepisie, wymagające ustalenia w drodze uzupełniającego postępowania dowodowego przez Sąd.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju
sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli
ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów podlegała uwzględnieniu.
W sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym
i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i rozstrzygania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.
W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.
Wskazania wymaga, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.
W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 2987/19 wskazano, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788).
W sprawie jest bezsporne, że w odniesieniu do matki dzieci na przestrzeni 34 lat jej życia udokumentowano 6 lat, 10 miesięcy i 7 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-Ieciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy matki dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata i 23 dni tych okresów.
Organ podał, że w latach 2018-2019, 2023-2024 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez matkę dzieci zatrudnienia. Prezes ZUS nie wskazał, od jakiej daty wobec matki dzieci orzeczono częściową niezdolność do pracy i nie wskazał daty orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, który orzekł w tej sprawie.
Z akt administracyjnych wynika, że w odniesieniu do zmarłej w dniu [...].03.2024 matki dzieci lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] lipca 2024 r. orzekł częściową niezdolność do pracy od dnia [...] sierpnia 2023 r.
W tym miejscu wskazania wymaga, że zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust.2). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu, lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej.
Z powyższego przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (v. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 9. października 2009 r., sygnatura II SA/Wa 1079/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 sierpnia 2001 r., sygnatura II SA 646/01, dostępny w LEX nr 121924).
Powyższe nie zmienia jednakże niczego w obowiązkach organu związanych z należytym i wyczerpującym dokonaniem ustaleń faktycznych i oceny wszelkich okoliczności powoływanych przez stronę, które jej zdaniem mogły stanowić przyczynę niewypracowania świadczenia w trybie zwykłym.
W zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych wyżej przerwach, tj. w latach 2018-2019, 2023-2024 wobec matki dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały zdaniem organu wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wskazał przy tym, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dziećmi nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej lecz jej świadomym wyborem.
Organ nie rozważył jednakże w pełni argumentacji podniesionej we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci i nie ocenił wszystkich istotnych, podniesionych przez stronę okoliczności, wskazywanych we wniosku jako okoliczności szczególne na gruncie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Mianowicie, wnioskodawca we wniosku o przyznanie świadczenia dla dzieci podnosił fakt choroby matki dzieci i wskazywał na jej liczne pobyty w szpitalu psychiatrycznym i w monarze.
Okoliczności te zostały całkowicie pominięte przez organ przy ocenie wpływu na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Organ w toku postępowania administracyjnego powinien był zwrócić się o przedłożenie dowodów potwierdzających stan zdrowia psychicznego matki dzieci, w tym wszelką posiadaną przez stronę dokumentację w zakresie leczenia, o czym była mowa we wniosku do Prezesa ZUS.
Organ wskazał w decyzji, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.
Organ nie ocenił jednak, czy powołane przez wnioskodawcę okoliczności, tj. liczne pobyty w szpitalu psychiatrycznym i monarze nie wskazywały na istnienie przeszkody, która obiektywnie uniemożliwiała przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia. Przede wszystkim zaś organ nie dokonał pełnych ustaleń stanu faktycznego w tej sprawie w odniesieniu do powoływanych przez wnioskodawcę okoliczności. Jak wskazano już wyżej, nie wskazał nawet od jakiej daty orzeczono częściową niezdolność do pracy matki dzieci.
Wobec takiej treści wniosku strony, jak w niniejszej sprawie, organ obowiązany był podjąć działania mające na celu pełne ustalenie stanu faktycznego, w tym wezwać stronę do przedłożenia dokumentacji, którą dysponuje, jak również wszelkich innych informacji dotyczących wcześniejszego stanu zdrowia matki dzieci, które mogłyby zostać zweryfikowane pod kątem istnienia bądź nieistnienia szczególnych okoliczności. Sąd, na podstawie akt administracyjnych sprawy, nie ma możliwości i podstaw do weryfikowania, jaka dokumentacja i z jakiego okresu leczenia była przedmiotem oceny lekarza orzecznika ZUS. Organ obowiązany był zweryfikować, czy sytuacja zdrowotna matki dzieci we wcześniejszych latach, mogła stanowić niezależną od niej przeszkodę w kontunuowaniu zatrudnienia.
Sąd podkreśla przy tym, że w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest współdziałanie strony z organem, jednakże to na organie spoczywa obowiązek wskazania stronie przed wydaniem decyzji, jakie okoliczności mogą mieć wpływ na pozytywne rozpatrzenie wniosku (art. 9 k.p.a.).
Organ nie odniósł się do argumentacji wniosku i nie ocenił, czy przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy okolicznością, która miała wpływ na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym nie mógł być stan zdrowia matki dzieci, tj. m.in. podnoszona okoliczność choroby i pobytów w szpitalu psychiatrycznym.
W tym stanie rzeczy, przy podniesionych okolicznościach dotyczących stanu zdrowia psychicznego matki dzieci, brak jest podstaw do stwierdzenia, że sama tylko okoliczność opieki nad dziećmi, wyklucza ewentualne zaistnienie szczególnych okoliczności w sprawie.
Okoliczności podnoszone w postępowaniu przed organem, leczenie w szpitalu psychiatrycznym, dawało podstawę do rozważenia przez organ, czy to nie stan zdrowia był przyczyną, która uniemożliwiła, a przynajmniej znacząco utrudniła wypracowanie przez matkę dzieci świadczenia w trybie zwykłym.
Powyższe wymagało wszechstronnego rozpatrzenia i oceny organu. Warto wskazać, że w orzecznictwie NSA prezentowany jest pogląd, który podziela Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, zgodnie z którym "Jakkolwiek w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony, zasadniczo, to na niej spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi określone skutki prawne, to jednakże, jeżeli twierdzenia strony są ogólnikowe, bądź niepełne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i doprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero wówczas, gdy strona nie wskaże konkretnych okoliczności, zaś organ nie jest w stanie uzupełnić materiału dowodowego we własnym zakresie, można z tego wywieść wnioski negatywne dla strony (zob. w tej materii m.in.: prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lipca 2022 r.; sygn. akt II SA/Wa 513/22)" (v. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 519/23, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Organ nie dokonał w tej sprawie wszechstronnej oceny, czy rzeczywiście brak zatrudnienia we wskazywanych w decyzji latach 2018-2019, 2023-2024 nie był spowodowany w znacznym stopniu sytuacją zdrowotną, która mogła stanowić istotną przeszkodę w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym.
Zgodnie z przyjętym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyjmuje się obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Pamiętać należy, że nie zawsze wyłącznie całkowita niezdolność do pracy stanowi szczególną okoliczność na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni przedstawione wyżej wskazania i ocenę prawną. Organ dokona również aktualnych na dzień wydawania decyzji ustaleń, czy spełniona jest przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.