III OSK 451/25

III OSK 451/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-03-10
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Maciej Kobak
Rafał Stasikowski
Tamara Dziełakowska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1563/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-03-13
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 10 § 1, art.79a § 1, art. 81
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 134 § 1, art. 135, art. 144 § 4
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 504
art. 4 pkt 13 i 17, art. 6a, art. 6b ust. 1, art. 36 ust. 2b i 15, art. 83 ust. 1, art. 116 ust. 1, art. 117, art. 124
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędzia del. WSA Maciej Kobak po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 1563/23 w sprawie ze skargi B.D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 czerwca 2023 r. nr 010000/620/29235/2023/WSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
B.D. wnioskiem z 13 stycznia 2023 r. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie emerytury w drodze wyjątku. Decyzją z 14 czerwca 2023 r. Prezes ZUS na podstawie art. 83 ustawy z dnia 27 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 ze zm.) dalej "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", odmówił skarżącej przyznania świadczenia. W uzasadnieniu swojej decyzji organ wskazał na przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku wynikające z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które należy spełnić łącznie, aby świadczenie mogło być przyznane tj.: status osoby ubezpieczonej lub członka rodziny pozostałego po ubezpieczonym, niespełnianie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym wskutek szczególnych okoliczności, niemożność podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że skarżąca nie udokumentowała podlegania ubezpieczeniu społecznemu ani ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym, a tym samym nie można uznać jej za ubezpieczoną zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, czyli osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonych w przepisach ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2024 r, poz. 497 z późn. zm.), dalej: "u.s.u.s.", a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. W związku z faktem, że nie została spełniona jedna z ww. przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku organ wydał decyzję odmowną.
W wyniku rozpoznania skargi skarżącej na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 marca 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 1563/23 oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) dalej "p.p.s.a.". Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazano, że organ słusznie przyjął, iż skarżąca nie była ubezpieczoną w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ nie udowodniono w sprawie, żeby kiedykolwiek podlegała ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodatkowo Sąd podkreślił, że skarżąca zarzucając naruszenie przepisów postępowania poprzez niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego przez organ nie przywołała żadnych dowodów ani okoliczności, które miałyby podważyć ustalenia organu.
W następstwie wniesienia przez skarżącą skargi kasacyjnej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 17 grudnia 2024 r. w trybie art. 179a p.p.s.a. po przeprowadzeniu rozprawy uchylił zaskarżony wyrok (pkt 1) oraz oddalił skargę (pkt 2). W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że w sprawie zachodziła nieważność postępowania, bowiem skarżąca została pozbawiona możliwości obrony swoich praw. Z akt sprawy wynika bowiem, że żądała ona przeprowadzenia rozprawy, co zostało przez Sąd pominięte i sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym. W związku z powyższym konieczne było uchylenie orzeczenia z 13 marca 2024 r.
Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Wskazano na cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz fakt, że skarżąca nie ma statusu osoby ubezpieczonej. Skarżąca nie przedstawiła również żadnych dowodów przeczących ustaleniom poczynionym przez organ.
Skargę kasacyjna od powyższego wyroku wywiodła ponownie skarżąca, zrzekając się rozprawy, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. W oparciu o art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i art 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. wskazano następujące podstawy kasacyjne:
1) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z art 4 ust 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS z pominięciem art 6b u.s.u.s., i w zw. z art 36 ust 2b, z których to przepisów wynika, że skarżąca podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, co było przez skarżącą wskazywane w toku postępowania, a co nie zostało odzwierciedlone w postępowaniu wyjaśniającym przeprowadzonym przez organy oraz pominięte przez Sąd pierwszej instancji;
2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik postępowania, to jest art. 134 § 1 p.p.s.a., art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 9 k.p.a., art 10 § 1 k.p.a., art 79a § 1 k.p.a. i art. 81 k.p.a. polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie rozpoznał sprawy w jej granicach i zaniechał przeprowadzenia kontroli poza zakresem zarzutów, tj. nie zweryfikował czy skarżącej zostało zapewnione prawo do czynnego udziału w sprawie, w szczególności czy mogła wypowiedzieć się co do zebranych w sprawie dowodów, a nadto czy organ administracji publicznej poinformował skarżącą o tym, że nie zostały przez nią spełnione przesłanki warunkujące uwzględnienie wniosku, co doprowadziło do wadliwego przyjęcia za udowodnione, że skarżąca nie była osobą ubezpieczoną mimo iż wskazywała na fakty, z których wywodziła ona prawo do ubezpieczenia, w tym wskazywała, że sprawowała osobistą opiekę nad dzieckiem niepełnosprawnym, a która to okoliczność została zupełnie pominięta przez Sąd pierwszej instancji i miała istotne znaczenie dla zastosowania art. 6b u.s.u.s.
W uzasadnieniu skargi podkreślono, że zarówno w postępowaniu administracyjnym jak i sądowoadministracyjnym pominięto fakt, że skarżąca podlegała ubezpieczeniu społecznemu w związku z opieką nad dzieckiem.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie nie wnosząc o przeprowadzenie rozprawy. Uzasadniając swoje stanowisko organ powtórzył, że skarżąca nie udokumentowała podlegania ubezpieczeniu społecznemu ani ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a co więcej zauważył, że skarżąca miała wiedzę o tym, że nie była osobą ubezpieczoną, bowiem wynika to z wydanej wcześniej decyzji Prezesa ZUS odmawiającej przyznania świadczenia w trybie zwykłym (decyzja z 6 lutego 2023 r.). Organ podniósł również, że przepis art. 6b u.s.u.s. został dopiero dodany do ustawy na mocy nowelizacji, która weszła w życie 1 września 2013 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania, wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, to Sąd rozpoznając sprawę związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie jest zasadna.
W sytuacji, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11, LEX nr 1217424; wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08, LEX nr 596025; wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13, LEX nr 1488113; wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r., II GSK 1458/19; wyrok NSA z dnia 1 marca 2023 r., I FSK 375/20). Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego.
Skarżąca upatruje naruszenia przepisów prawa procesowego w niezweryfikowaniu przez Sąd pierwszej instancji czy zapewnione jej zostało prawo do czynnego udziału w sprawie, w szczególności czy mogła wypowiedzieć się co do zebranych w sprawie dowodów oraz czy organ poinformował ją o niespełnieniu warunków do uwzględnienia wniosku.
Należy wskazać, że postępowanie w sprawie przyznania renty w drodze wyjątku prowadzone jest w oparciu o przepisy "Działu IX Postępowanie w sprawach świadczeń i wypłaty świadczeń, Rozdziału 1 Ogólne zasady postępowania" ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z art. 116 ust. 1 tej ustawy postępowanie w sprawach świadczeń, w tym świadczenia w drodze wyjątku, wszczyna się na wniosek zainteresowanego, a dane na podstawie których decyzja w sprawie jest wydawana pozyskiwane są od organu prowadzącego postępowania oraz innych organów emerytalno-rentowych za pośrednictwem systemu teleinformatycznego (art. 116c ust. 1), a także na podstawie przedstawionych przez wnioskodawcę dokumentów potwierdzających okresy składkowe i nieskładkowe (art. 117). Z art. 124 wynika dodatkowo, że w sprawach o świadczenia określone w ustawie o emeryturach i rentach z FUS w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się k.p.a., co oznacza, że w postępowaniu tym należy uwzględnić zasady postępowania administracyjnego wynikające z k.p.a. w tym zasadę prawdy obiektywnej, informowania stron oraz czynnego udziału strony w postępowaniu. Zgodnie z art. 9 k.p.a. "[o]rgany administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek". Natomiast art. 10 § 1 k.p.a. stanowi, że "[o]rgany administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań". W tym miejscu warto również zwrócić uwagę na treść art. 79a § 1 k.p.a., z którego wynika, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony równocześnie informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych przepis ten stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (wyrok WSA w Poznaniu z 21 kwietnia 2021 r., III SA/Po 650/20, LEX nr 3175066, wyrok WSA w Warszawie z 10 czerwca 2022 r., VII SA/Wa 705/22, LEX nr 3413770). Dopełnieniem powyższej regulacji jest również art. 81 k.p.a., zgodnie z którym okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Przekładając powyższą procedurę na okoliczności rozpoznawanej sprawy należy uznać, że działanie organu było prawidłowe.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy skarżąca po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku została dwukrotnie wezwana do przedłożenia dodatkowych dowodów w sprawie pismami z 19 stycznia oraz 25 kwietnia 2023 r. Pomijając wniosek skarżąca złożyła 31 stycznia i 5 maja 2023 r. pisma w sprawie stanowiące uzupełnienie wniosku, w których co prawda powoływała okoliczność opieki nad niepełnosprawną córką, ale nie załączyła żadnej dokumentacji potwierdzającej tę okoliczność. Zamiast tego do sprawy dołączono dokumenty w postaci: oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej, zaświadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. wskazujące aktualnie przyznane świadczenie dla skarżącej (zasiłek pielęgnacyjny), zaświadczenie o stanie posiadania nieruchomości, wniosek o emeryturę, informację o okresach składkowych i nieskładkowych skarżącej, legitymacje ubezpieczeniową męża skarżącej, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS. Nie sposób więc uznać, że wymóg zapewnienia czynnego udziału w sprawie nie został przez organ spełniony. Sama korespondencja prowadzona ze skarżącą wskazuje, bowiem na fakt, że stronie postępowania administracyjnego zapewniono możliwość wpływu na zebrany materiał dowodowy.
Co więcej jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych dla skutecznego podniesienia zarzutu naruszenia art. 10 k.p.a. konieczne jest wykazanie przez stronę powołującą się na owo naruszenie prawa, jakich czynności nie mogła ona dokonać, bądź jakich dowodów nie mogła zawnioskować wskutek naruszenia przez organ art. 10 k.p.a. (wyrok NSA z 15 stycznia 2020 r., I OSK 1454/18, LEX nr 3038129). To do strony stawiającej zarzut należy więc wykazanie istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania, a wynikiem sprawy. Strona powinna wykazać, że niezawiadomienie jej przed wydaniem decyzji o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków dowodowych uniemożliwiło jej dokonanie w danym postępowaniu konkretnej czynności procesowej. Naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. ocenić należy z punktu widzenia uniemożliwienia stronie podjęcia konkretnie wskazanej czynności procesowej oraz wpływu tego uchybienia na wynik sprawy (wyrok NSA z 16 stycznia 2025 r., I OSK 119/24, LEX nr 3859018). W skardze kasacyjnej brak jest wskazania w jaki sposób rzekome naruszenie mogłoby realnie wpływać na wynik sprawy, a tym samym nie sposób podzielić zasadności zarzutu uchybienia ww. przepisu.
Dalej odnieść się należy do treści art. 134 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym "[s]ąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a." Niezwiązanie granicami skargi oznacza, że sąd ten ma prawo, a jednocześnie i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nawet wówczas, gdy w skardze dany zarzut nie został podniesiony. Nie jest przy tym skrępowany sposobem sformułowania skargi, użytymi argumentami, a także zgłoszonymi wnioskami, zarzutami i żądaniami. Dla skuteczności zarzutu skargi kasacyjnej opartego na tym przepisie należy wykazać, że sąd pierwszej instancji rozpoznając skargę dokonał oceny pod względem zgodności z prawem innej sprawy (w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym) lub z przekroczeniem granic danej sprawy, a także w przypadku gdy powinien był wyjść poza granice zakreślone zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, a tego nie uczynił, i że owo zaniechanie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (wyrok NSA z 4 marca 2020 r., I OSK 2157/18, LEX nr 3022445). Jak już wskazano wcześniej w rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienia z taką sytuacją.
Nie można również uznać za słuszny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 135 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i w doktrynie ugruntowany jest pogląd, że przepis art. 135 p.p.s.a. ma zastosowanie w razie uwzględnienia skargi, tj. w przypadku stwierdzenia przez sąd niezgodności z prawem zaskarżonego aktu (teza 6 w Komentarzu Lex 2009 wyd. II A. Kabata; W. Chróścielewski glosa do postanowienia NSA z dnia 7 lipca 2004 r. Gz 25/04 GSP-Prz. Orz 2005/3/11; wyroki NSA z dnia 11 października 2006 r., I GSK 3177/05 Lex nr 276695, z dnia 11 stycznia 2007 r. I OSK 275/06 Lex nr 293171, z dnia 20 kwietnia 2010 r., II OSK 699/09, LEX nr 597785). Ponadto przepis ten nie dotyczy uprawnień procesowych stron, lecz odnosząc się do fazy orzekania przez sąd administracyjny kształtuje kompetencje tego sądu uwzględniającego skargę. W konsekwencji przepis ten nie może być przedmiotem skutecznego zarzutu skargi kasacyjnej (por. wyrok NSA z dnia 12 marca 2013 r., I OSK 1199/12, LEX nr 1305295; wyrok NSA z dnia 13 lipca 2010 r., I OSK 91/10, LEX nr 672934; wyrok NSA z dnia 28 maja 2008 r., II FSK 1424/07, LEX nr 488559; wyrok NSA z dnia 19 listopada 2015 r., I OSK 2852/14zob. też: T. Woś: Komentarz do art. 135 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, teza 16, LexiNexis 2012).
Skoro w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji uznał, że organ nie dopuścił się naruszenia prawa i oddalił skargę, to zarzut naruszenia powołanego przepisu nie mógł odnieść zamierzonego skutku.
Natomiast w kontekście zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. wskazać trzeba, że powołanie tego przepisu przez skarżącą nie zostało w żaden sposób uzasadnione w skardze kasacyjnej. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a., który określa wymagania prawidłowego uzasadnienia wyroku, które kontrolowany w sprawie wyrok spełnia, nie pozwala również skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera natomiast wszystkie wymagane prawem elementy, w tym wyjaśnienie podstawy prawnej i przyczyn dla których Sąd pierwszej instancji zaakceptował stanowisko zaprezentowane w sprawie przez organ. Podkreślić natomiast należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 141 § 4 p.p.s.a. może być naruszony wówczas, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku było pozbawione przedstawionego zwięźle stanu faktycznego sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk stron, podstawy prawnej rozstrzygnięcia lub jej wyjaśnienia. Ponadto naruszenie tego przepisu ma miejsce także wtedy, gdy sporządzone uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wprawdzie wszystkie elementy wynikające z tego przepisu, ale jest ono wewnętrznie niespójne lub zawiera niedające się wyjaśnić sprzeczności, innymi słowy nie pozwala na kontrolę zaskarżonego wyroku. W przedmiotowej sprawie brak jest takich okoliczności, a podnoszenie tego zarzutu stanowi jedynie polemikę z przyjętym przez Sąd pierwszej instancji stanowiskiem.
W związku z faktem, że zarzuty prawa procesowego okazały się chybione przejść należy do analizy zarzutów naruszenia prawa materialnego, które skarżąca upatruje w błędnej wykładni wskazanych przepisów i nieustaleniu przez organ i Sąd pierwszej instancji, że skarżąca podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.
Na wstępie rozważań warto przytoczyć warunki konieczne do spełnienia, aby uzyskać świadczenie w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Już z samego brzmienia powołanego przepisu wynika, że świadczenie to ma charakter wyjątkowy, a zatem winno być przyznawane przede wszystkim osobom, które nie mają uprawnień do innych świadczeń w trybie zwykłym. Ponadto ustawodawca formułuje przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie: status ubezpieczonego, niespełnienie warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, brak niezbędnych środków utrzymania. Przy czym niespełnienie chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Problem w niniejszej sprawie stanowi status skarżącej, bowiem w ocenie organu nie jest ona ubezpieczoną w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Definicja legalna "ubezpieczonego" zawarta została w art. 4 pkt 13 ww. ustawy i pod pojęciem tym rozumieć należy "osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników". Z przeprowadzonej przez organ analizy dokumentów wynika, że skarżąca nie posiada żadnych okresów składkowych i nieskładkowych, a tym samym, że nie podlegała ubezpieczeniu emerytalnemu ani rentowemu. Natomiast skarżąca powołując się na art. 6b u.s.u.s. twierdzi, że w związku z opieką sprawowaną nad dzieckiem powinna zostać objęta ubezpieczeniem społecznym.
Artykuł 6b ust. 1 u.s.u.s. stanowi podstawę sformułowania obowiązku ubezpieczenia emerytalnego przez osoby, które na terytorium RP sprawują osobistą opiekę nad dzieckiem w rozumieniu art. 4 pkt 17 u.s.u.s., lecz nie spełniają warunków podlegania tym ubezpieczeniom określonych w art. 6a u.s.u.s. Jak słusznie powołano w skardze kasacyjnej objęcie ubezpieczeniem ma charakter obowiązkowy, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych zgodnie z art. 36 ust. 2b u.s.u.s. jest obowiązany do zgłoszenia danej osoby do ubezpieczeń społecznych (emerytalnego). Skarżąca nie zwróciła jednak uwagi na dalszą treść ust. 2b, w której wskazano, że osoby uprawnione do zgłoszenia do ubezpieczenia emerytalnego z tytułu opieki nad dzieckiem (art. 6b) obowiązane są do przedłożenia ZUS odpowiednich dokumentów w postaci: skróconego odpisu aktu urodzenia, oświadczenia o którym mowa w ust. 15 (o zamiarze podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu), orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, w przypadku posiadania przez dziecko takiego orzeczenia. Dopiero bowiem przedłożenie tych dokumentów buduje obowiązek do działania dla ZUS. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca dopełniła tych czynności, a tym samym powoływanie się na uprawnienie wynikające z art. 6b u.s.u.s. nie znajduje potwierdzenia. Prowadzący postępowanie organ administracji nie miał obowiązku poszukiwania dowodów mających wykazać zasadność żądania skarżącej przyznania świadczenia w drodze wyjątku, więc to w jej gestii jest przedstawienie wszelkich dowodów mogących potwierdzić wypracowanie okresów składkowych i nieskładkowych, o ile nie wynika to z kwerendy akt organu (wyrok NSA z 14 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 574/23, CBOSA). Koresponduje to też z treścią art. 117 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Słusznie więc uznał Sąd pierwszej instancji, że "[m]imo sformułowania zarzutów naruszenia przepisów postępowania w postaci niezebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego skarżąca nie przywołała żadnych dowodów ani też okoliczności, które podważałyby ustalenia organu. Wobec ustaleń organu, że skarżąca nigdy nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu ani ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, a także z uwagi na nieprzedstawienie przez skarżącą żadnych dowodów przeczących tym ustaleniom, trudno organowi zarzucić, że nie ustalił on w sposób wyczerpujący stanu faktycznego sprawy". Stanowisko to w pełni podziela Naczelny Sąd Administracyjny.
Na marginesie warto jedynie wskazać, że okoliczność opieki nad dzieckiem skutkująca obowiązkiem zgłoszenia do ubezpieczenia emerytalnego, na którą powołuje się skarżąca pozwalałaby jedynie na uwzględnienie maksymalnie 6 lat okresów składkowych i nieskładkowych, co wynika, z art. 4 ust. 17 u.s.u.s. Okres ten wciąż należy uznać za stosunkowo krótki w odniesieniu do wieku skarżącej i daty powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji (1.12.2019), natomiast okoliczność ta ze względu na brak materiału dowodowego nie mogła być uwzględniona przy ocenie spełniania przez skarżącą przesłanek przyznania świadczenia w trybie wyjątku.
W związku z powyższym zarzuty naruszenia prawa materialnego również okazały się chybione.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
W odniesieniu do wniosku pełnomocnika skarżącej o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w postępowaniu kasacyjnym trzeba zwrócić uwagę, że wniosek taki winien być złożony do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego zgodnie z regulacją art. 254 § 1 p.p.s.a.