II SA/Wa 1496/24

II SA/Wa 1496/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-04-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Góraj /przewodniczący/
Mateusz Rogala
Sławomir Fularski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 1488/25 - Wyrok NSA z 2025-11-05
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Sławomir Fularski (spr.), Asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi A. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2024 r. nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej A. Ł. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie jest skarga A. L. (dalej też jako "wnioskodawczyni" lub "skarżąca"), na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako "organ" lub "Prezes ZUS") z [...] lipca 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku.
Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy:
Wnioskiem z [...] lutego 2024 r. A. L. zwróciła się z prośbą o przyznanie renty w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Wskazała, że w dniu [...] sierpnia 2019 r., w wieku 24 lat uległa wypadkowi samochodowemu w wyniku którego stała się osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności oraz całkowicie niezdolną do zatrudnienia. Od 2019 r. walczy o odzyskanie sprawności, przeszła bardzo wiele zabiegów operacyjnych, a wciąż czekają ją kolejne. Pozostaje pod stałą kontrolą poradni: [...], ortopedycznej, neurologicznej, neurochirurgicznej, rehabilitacyjnej. Uczestniczy w [...] oraz uczęszcza na rehabilitację. Korzysta również z poradni: dermatologicznej, chirurgii plastycznej, ginekologicznej, leczenia bólu, gastrologicznej. Jej stan zdrowia uległ pogorszeniu po operacji z [...] sierpnia 2023 r. i obecnie oczekuje na komisję ds. orzekania
o niepełnosprawności celem wydania nowego orzeczenia. Podniosła nadto, że ma trudną sytuację materialną. Pieniądze jakie otrzymuje w wyniku zabezpieczenia sądowego w całości przeznaczane są na koszty leczenia, rehabilitacji, dojazdów do placówek medycznych i opieki. W związku z powyższym, zwraca się z prośbą
o pozytywne rozpatrzenie jej wniosku.
Decyzją z [...] marca 2024 r. nr [...] Prezes ZUS, działając na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", orzekł o odmowie przyznania wnioskodawczyni renty w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ww. ustawy i wskazał, że warunki określone w cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika zaś, że zamiast 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia
w trybie zwykłym - wnioskodawczyni udokumentowała tylko 1 rok, 9 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Prezes ZUS wskazał, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 2017-2019 wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec wnioskodawczyni nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została
u wnioskodawczyni ustalona dopiero od [...] października 2019 r. Nie istniały zatem, do tego dnia, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem,
w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Organ wskazał nadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni. Wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje zaś, aby wnioskodawczyni pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni wskazała, że ww. decyzja Prezesa ZUS z [...] marca 2024 r. jest błędna. W ocenie wnioskodawczyni,
w realiach niniejszej sprawy spełnia ona bowiem wszystkie kryteria wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS kwalifikujące do przyznania świadczenia
z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Dla okoliczności niniejszej sprawy nie powinno mieć żadnego znaczenia, że w latach 2017 - 2019 wystąpiła przerwa
w zatrudnieniu lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Winno bowiem zostać wzięte pod uwagę, że zdarzenie (wypadek komunikacyjny) w wyniku którego wnioskodawczyni stała się niezdolna do pracy, straciła narzeczonego oraz nienarodzone dziecko - miało charakter zdarzenia losowego, nagłego, nieprzewidzianego i niemożliwego do przewidzenia. Jako osoba młoda, pełna energii oraz nieprzewidująca, że do ww. zdarzenia może dojść we wskazanym okresie wnioskodawczyni starała się zajść w ciążę i ułożyć swoje życie rodzinne, pracowała jako stewardessa, także na umowy cywilnoprawne, realizowała swoje pasje m.in. sportowe, uzyskując w nich znaczne osiągnięcia, kształciła się w celu zwiększenia swoich możliwości zawodowych i uzyskania dodatkowych uprawnień.
Zdaniem wnioskodawczyni za niezasadne stawianie jest jej zarzutu, że w okresie poprzedzającym tragiczne w skutkach zdarzenie nie pracowała w sposób ciągły na tzw. "etacie". Nie jest również tak, aby zasadne było przypisywanie jej nieuczciwych działań np. poprzez pracę "na czarno", w sytuacji gdy to pracodawca wskazywał każdorazowo formę jej zatrudnienia, a przeważnie ze względu na jej profesję były to umowy cywilnoprawne.
Wnioskodawczyni wskazała, że kryterium dotyczące braku przerwy
w wykonywaniu zatrudnienia nie jest ustawowym kryterium przyznania wnioskowanej przez nią renty. Nie jest więc dla wnioskodawczyni zrozumiałe wskazywanie przedmiotowej okoliczności jako przyczyny wydania decyzji odmownej. Zasadniczą
i główną przyczyną niespełnienia przeze wnioskodawczynię wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym jest okoliczność, że zdarzenie (tragiczny wypadek drogowy), które doprowadziło do jej kalectwa i niezdolności do pracy miało miejsce gdy była osobą młodą i posiadającą obiektywnie nieduże doświadczenie zawodowe. Ze względu na wiek, kontynuowaną edukację i trudną, wymagającą licznych szkoleń profesję i dalsze kształcenie - nie miała praktycznej i realnej możliwości udokumentowania okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym.
Odnosząc się z kolei do sytuacji materialnej wnioskodawczyni wyjaśniła, że gdyby nie orzeczenie sądu o udzieleniu zabezpieczenia dochodzonego przez nią roszczenia - byłaby ona katastrofalna. Fakt pozostawania w obrocie prawnym postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia dochodzonego na drodze postępowania sądowego roszczenia o rentę nie przesądza jednak, że wnioskowana przez wnioskodawczynię renta zostanie jej przez Sąd zasądzona od firmy ubezpieczeniowej. Odróżnić ponadto należy świadczenie publicznoprawne, przyznawane w ramach konstytucyjnych obowiązków Państwa oraz uprawnień obywateli od świadczenia cywilnoprawnego dochodzonego od podmiotu prywatnego na drodze sądowej.
Wskazaną na wstępie i stanowiącą przedmiot oceny w niniejszej sprawie decyzją z [...] lipca 2024 r., Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 ze zm. ), dalej jako "Kpa", orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji z [...] marca 2024 r.
W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia
w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
Organ wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach
i rentach z FUS, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.
Dokonując ponownej analizy zebranego materiału dowodowego organ nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawczyni nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała ona wpływu.
Prezes ZUS zauważył, że z akt sprawy wynika, iż wnioskodawczyni stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 24 lat. Na przestrzeni 29 lat życia - zamiast 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia
w trybie zwykłym - udokumentowała jedynie 1 rok, 9 miesięcy i 24 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach
z FUS uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się
z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co
w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. W okresie od [...] grudnia 2017 r. do [...] lutego 2019 r. wnioskodawczyni nie wykonywała zaś pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Organ wyjaśnił, że wprawdzie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach
z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanym okresie wnioskodawczyni nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanej przerwie nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała bowiem od [...] października 2019 r.), zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane przez wnioskodawczynię inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jej woli, których nie można było przewidzieć
i którym nie można było zapobiec. Wykonywanie zaś zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiałe ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznane za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Osoba, która decyduje się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 powoływanej ustawy.
Dodatkowo organ zauważył, że z akt sprawy wynika, iż miesięczny dochód wnioskodawczyni wynosi [...] zł (renta z [...] S.A.). Dochód ten nie pozwala stwierdzić, że wnioskodawczyni pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie
o emeryturach i rentach z FUS. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1780,96 zł brutto.
Organ wskazał, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami.
W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS brak jest podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W skardze złożonej na powołaną wyżej decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnioskodawczyni reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. Autor skargi zaskarżonej decyzji zarzucił:
1) obrazę przepisów postępowania administracyjnego mającą wpływ na wynik postępowania, tj. art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i 3 Kpa polegającą na:
- wybiórczej i wadliwej ocenie materiału dowodowego w sprawie;
- braku odniesienia się do całości materiału dowodowego;
- braku zawiadomienia skarżącej o zgromadzeniu materiału dowodowego w sprawie;
- sporządzeniu uzasadnienia zaskarżonej decyzji w sposób lakoniczny i niespójny, wbrew wymaganiom wynikającym z dyspozycji przepisu art. 107 § 1 i 3 Kpa;
- wadliwym uznaniu, że nie zostało wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które skarżąca nie miała wpływu;
- niespójności ustaleń w zakresie stwierdzenia, że przez okres 29 lat życia skarżąca nie udokumentowała oczekiwanych od niej okresów składkowych i nieskładkowych,
w sytuacji, w której jej niezdolność do pracy na skutek zewnętrznego i niemożliwego do przewidzenia zdarzenia wystąpiła gdy skarżąca miała 24 lata; - wadliwym i dowolnym stwierdzeniu, że "przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie
w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy
i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres";
- nieprawidłowym uznaniu, że przerwa po stronie skarżącej w okresie [...] grudnia 2017 r.- [...] lutego 2019 r. w opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe stanowi okoliczność, która obciąża skarżącą, powodując negatywne konsekwencje na użytek niniejszego postępowania i uzasadnia odmowę przyznania skarżącej renty w drodze wyjątku;
- braku dostrzeżenia i uwzględnienia okoliczności, że skarżąca w dacie zdarzenia z [...] sierpnia 2019 r. posiadała stałe zatrudnienie w oparciu o umowę o pracę, zaś zatrudnienie to byłoby przez skarżącą kontynuowane, gdyby nie udział w wypadku komunikacyjnym i wynikłe z tego zdarzenia skutki, a nadto w okresie do [...] września 2017 r. studiowała w trybie dziennym w szkole [...] w [...];
- wadliwym ustaleniu, że kwota [...] zł uzyskiwana przez skarżącą od ubezpieczyciela [...] S.A. jest wystarczająca dla potrzeb utrzymania skarżącej, a tym samym skarżąca nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania;
- braku wzięcia pod uwagę okoliczności, że skarżąca w dacie wypadku była osobą młodą, a mimo to o dość obszernych kwalifikacjach zawodowych, aktywną oraz poszerzającą swoją atrakcyjność na rynku pracy;
- błędnym ustaleniu przesłanki przyznania świadczenia w postaci braku niezbędnych środków utrzymania poprzez brak rozważania potrzeb skarżącej do zaspokojenia minimum egzystencji, przy pominięciu konieczności ponoszenia przez skarżącą stałych wydatków na leczenie i rehabilitację, a także zwiększonych potrzeb skarżącej na skutek wypadku;
2) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie prawa materialnego - art. 83 ustawy emeryturach i rentach z FUS, polegające na wadliwej interpretacji i błędnym niezastosowaniu ww. przepisu skutkujące brakiem przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej wydanie decyzji z [...] marca 2024 r. oraz zasądzenie od Prezesa ZUS na jej rzecz zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego.
W uzasadnieniu skargi, jej autor w obszerny sposób rozwinął zarzuty skargi. Wskazał, że organ poczynił w niniejszej sprawie wadliwe ustalenia faktyczne, oparł zaskarżoną decyzję na dowolnych stwierdzeniach, nie dokonał wnikliwej a jedynie jednostronną i tendencyjną analizę okoliczności sprawy, a nadto sporządził uzasadnienia obu wydanych w administracyjnym toku sprawy decyzji niespełniające ustawowych wymogów i nieprzekonujące w zakresie poprawności proceduralnej i merytorycznej prowadzonego postępowania.
W celu uprawdopodobnienia twierdzeń zawartych w skardze wniósł
o dopuszczenie dowodu z załączonych do skargi dokumentów.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W piśmie procesowym z 2 października 2024 r. pełnomocnik skarżącej przychylając się do wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymał swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.
z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.
Stosownie do art. 133 § 1 p.p.s.a., sąd orzeka na podstawie akt sprawy, dokonując oceny zaskarżonej decyzji według stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dacie jej wydania. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2).
Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zarówno zaskarżona, jak
i poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z naruszeniem prawa.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych
w ustawie.
Istotnym jest, że w odróżnieniu od ogólnych zasad określających warunki przyznawania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego (tj. świadczeń finansowanych i zależnych od zgromadzonych na ten cel na indywidualnych kontach ubezpieczonych środków pochodzących ze składek ubezpieczeniowych), art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest regulacją szczególną. Pozwala ona na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przewidziane w powołanym przepisie świadczenia finansowane są z budżetu państwa (art. 84 ustawy), nie zaś z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, kwestia ich przyznania pozostawiona została uznaniu Prezesa ZUS. Omawiany przepis posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie.
Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest więc ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy
i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym
i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Sąd administracyjny nie ma zaś kompetencji czy możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższe pozostaje bowiem w gestii Prezesa ZUS.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej
z nich wyklucza tę możliwość. Każda z przesłanek podlega przy tym osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia
w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia
w sposób zgodny z celem tego przepisu.
Przesłanka "szczególnych okoliczności" o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali czy natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych) to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia (v. wyrok NSA z 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 130/10, publ. CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy
o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Zgodnie z art. 124 ww. ustawy, w postępowaniach w sprawach o świadczenia
w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 Kpa), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać
i rozpatrzyć cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kpa i art. 80 Kpa) oraz uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi
w art. 107 § 3 Kpa.
Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie.
W ocenie Sądu, rozstrzygnięciu organu można przypisać przekroczenie granic uznania administracyjnego. Analiza akt sprawy oraz zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że Prezes ZUS nie rozpatrzył wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych sprawy.
Z akt sprawy wynika, że skarżąca udokumentowała jedynie 1 rok, 9 miesięcy i 24 dni okresów składkowych na wymagane 3 lata okresów składkowych i nieskładkowych.
Niemniej jednak, zauważyć należy, że w dniu [...] sierpnia 2019 r., w wieku 24 lat, uległa wypadkowi komunikacyjnemu. Jak zaś wynika z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z [...] stycznia 2024 r. skarżąca została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy od [...] października 2019 r.
Wydając decyzję z [...] marca 2024 r., utrzymaną następnie w mocy decyzją
z [...] lipca 2024 r., Prezes ZUS zakwestionował, że w sprawie została spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy
o emeryturach i rentach z FUS. Organ dodatkowo stwierdził, że z racji na dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie - w kwocie [...] zł, która przekracza kwotę najniższej emerytury - brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia.
W związku zaś z powyższym, skarżąca nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania o których mowa w ww. przepisie.
Zgodzić się należy ze skarżącą, że ideą art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach
i rentach z FUS jest ocena zasadności przyznania świadczeń w drodze wyjątku,
w sytuacjach gdy obowiązujące przepisy ze względu na ich konstrukcję nie przewidują możliwości udzielenia przez Państwo pomocy obywatelowi, natomiast pomoc taka
w jednostkowych przypadkach i konkretnych okolicznościach sprawy wydaje się ze wszech miar słuszna, uzasadniona i oczekiwana. Koniecznym do ustalenia kryterium jest "wyjątkowość" sytuacji.
W okolicznościach niniejszej sprawy wyjątkowość sytuacji skarżącej wynika nie tylko z faktu, że zdarzenie powodujące jej niezdolność do pracy, tj. wypadek komunikacyjny w dniu [...] sierpnia 2019 r. wystąpiło w sposób niespodziewany i nagły, przy braku możliwości przygotowania się przez skarżącą do jego skutków. Istotne jest również, że do ww. zdarzenia doszło niespełna kilka lat po osiągnięciu przez skarżącą pełnoletności i wejściu przez nią w dorosłe życie. W dacie wypadku skarżąca miała bowiem tylko 24 lata. Pomimo młodego wieku, skarżąca, już przed dniem wypadku była jednak osobą aktywną - również zawodowo. We wskazanym przez organ okresie przerwy w zatrudnieniu, tj. od [...] grudnia 2017 r. do [...] lutego 2019 r. skarżąca pozostawała aktywna zawodowo bowiem wykonywała pracę w charakterze [...] na umowach cywilnoprawnych.
Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że skarżąca do [...] września 2017 r. studiowała w trybie dziennym w szkole [...] w [...]. W sytuacji zatem gdyby skarżąca nie podejmowała zatrudnienia w okresie studiów dziennych - wówczas nie miałaby możliwości wykazania oczekiwanego przez organ okresu składkowego
i nieskładkowego, bowiem od [...] września 2017 r. do [...] sierpnia 2019 r., tj. dnia wypadku, upłynął jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 29 dni.
Słusznie zauważył autor skargi, że organ nie dostrzegł i nie uwzględnił okoliczności, że w dacie zdarzenia z [...] sierpnia 2019 r. skarżąca posiadała również stałe zatrudnienie w oparciu o umowę o pracę, zaś zatrudnienie to byłoby przez skarżącą kontynuowane, gdyby nie udział w wypadku komunikacyjnym i wynikłe z tego zdarzenia skutki.
W związku z powyższym, Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, nie podziela argumentacji organu, że skarżąca nie wykazała, aby nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych jej stanem zdrowia. W związku z wypadkiem skarżąca nie miała bowiem możliwości wypracowania odpowiednio długiego stażu pracy. Można natomiast przyjąć, że gdyby zdarzenie to nie miało miejsca, skarżąca nadal mogłaby pracować, a co za tym idzie legitymowałaby się adekwatnym okresem opłacania składek.
Jak wynika z postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z [...] lutego 2023 r.
w sprawie o sygn. akt [...], skarżąca uzyskuje świadczenie w postaci zabezpieczenia dochodzonego przeciwko ubezpieczycielowi [...] S.A. roszczenia o zapłatę w postaci renty w kwocie [...] zł miesięcznie płatnej od maja 2022 r.
Z uzasadnienia ww. postanowienia wynika, że ww. kwota została skarżącej przyznana na cele związane ze zwiększonymi potrzebami wynikającymi z obrażeń odniesionych w wypadku komunikacyjnym, leczeniem i rehabilitacją, specjalistyczną dietą, lekarstwami itp. Nie są to więc środki mające stanowić dochód skarżącej
i zapewniające pokrycie jej podstawowych potrzeb egzystencjalnych ale mające pokrywać zwiększone potrzeby skarżącej wynikłe ze zdarzenia.
Nie można w tej sytuacji twierdzić, że kwota [...] zł miesięcznie, która i tak może nie pokrywać wszystkich potrzeb skarżącej dotyczących leczenia i rehabilitacji odpowiada "niezbędnym środkom otrzymania" i została przyznana w tym konkretnym celu. Skarżąca nie powinna być stawiana przed wyborem - albo leczenie i rehabilitacja, albo podstawowe potrzeby życiowe.
Dochodzona w ramach niniejszego postępowania renta ma bowiem rekompensować brak możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia i uzyskiwania dochodu na potrzeby egzystencji, nie zaś na pokrywanie dodatkowych potrzeb, za których pokrycie odpowiedzialne jest towarzystwo ubezpieczeniowe.
Stanowisko organu całkowicie więc pomija cel ustanowionego zabezpieczenia. Podstawę prawną rzeczonego roszczenia stanowi art. 444 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym, jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty. Wyprowadzanie wniosku, że skarżąca nie może być uznana za osobę niemającą niezbędnych środków utrzymania z faktu otrzymywania przez nią kwoty [...] zł miesięcznie tytułem zabezpieczenia roszczenia o rentę, jest zatem nieuprawnione.
Rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS uwzględni dokonaną wyżej ocenę prawną.
Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny
w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. Orzeczenie o kosztach znajduje oparcie w art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Na koszty te składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej będącego adwokatem w kwocie 480 zł.