II SA/Wa 1383/23

II SA/Wa 1383/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-03-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Góraj /przewodniczący sprawozdawca/
Arkadiusz Koziarski
Joanna Kruszewska-Grońska
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III OSK 2330/24 - Wyrok NSA z 2025-02-05
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, Protokolant starszy specjalista Aleksandra Weiher, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2024 r. sprawy ze skargi małoletniej W. K. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę
Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] maja 2023 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] lutego 2023 r. o odmowie przyznania małoletniej W. K., reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową K. K. (dalej także jako "wnioskodawczyni" lub "skarżąca") renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu Z. K..
W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
Wyjaśnił także, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.
Przypomniał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.
Po ponownej analizie sprawy organ podkreślił, że nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec wnioskodawczyni nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie zostało bowiem wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu.
Jak ustalił to organ, ojciec wnioskodawczyni na przestrzeni 47 lat życia – ma udokumentowane tylko 2 lata, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych.
Jak zaś podkreślił to organ, przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia osoby ubezpieczonej. Organ podkreślił, że okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8.02.2002 r. sygnatura akt II SA 2235/01 dostępny w LEX nr 82805).
Organ wyjaśnił też, że nie jest szczególną okolicznością pobyt zmarłego w zakładzie karnym w celu odbycia kary pozbawienia wolności. Nie jest to bowiem okoliczność na jaką nie miał wpływu.
Podobnie organ ocenił też fakt choroby alkoholowej na jaką cierpiał ojciec wnioskodawczyni wyjaśniając, że nieleczona choroba alkoholowa nie usprawiedliwia braku ubezpieczenia.
Prezes ZUS wyjaśnił także, ze sam fakt rejestracji w urzędzie pracy w charakterze bezrobotnego nie usprawiedliwia braku przebywania w ubezpieczeniu, podobnie jak prace dorywcze czy opieka nad dziećmi.
Zwrócono też uwagę, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Z akt sprawy wynika, że obecny dochód rodziny strony wynosi [...] zł. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi więc [...] zł. Dochód ten nie pozwala w ocenie organu stwierdzić, że strona pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Podkreślono, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która w chwili orzekania była niższa od w/w kwot dochodu w rodzinie strony (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2012 r., sygnatura I OSK 2248112; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8.06.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1851/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http;//orzeczenia.nsa.gov.pl).
Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stała się przedmiotem skargi wnioskodawczyni do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Skarżąca zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa polegające w szczególności na nie wzięciu pod uwagę faktu, że zmarły - w marcu 2015r. doznał ciężkiego wypadku i nie mógł wykonywać pracy.
W skardze zwrócono też uwagę na zły stan zdrowia córki zmarłego jak i na fakt, ze Lekarz Orzecznik w listopadzie 2022r. ustalił, że ojciec wnioskodawczyni był trwale niezdolny do pracy od dnia śmierci.
Prezes zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga nie mogła zostać uwzględniona.
Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym.
Podkreślenia wymaga również to, że Sąd bada poprawność wydanej decyzji odnosząc się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w chwili rozstrzygania sprawy przez organ. Późniejsze zmiany np. w zakresie stanu faktycznego, co do zasady mogą usprawiedliwiać próby wszczynania postępowań w trybach nadzwyczajnych lub, jak w sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku, mogą być powodem do składania nowych wniosków o przyznanie spornego świadczenia.
Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawczynię, przez pryzmat art.83 ust.1 ustawy o Emeryturach i Rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 – tekst jedn.). W/przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są :
- brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty,
-niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem,
- brak niezbędnych środków utrzymania.
Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie w chwili wydawania decyzji przez organ, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia.
Przechodząc do uwypuklonej w skarżonej decyzji kwestii nie istnienia po stronie wnioskodawczyni okoliczności faktycznych, potwierdzających istnienie ostatniej z w/w przesłanek omawianego przepisu, w ocenie tut. Sądu organ prawidłowo uznał, iż stan faktyczny sprawy nie wyczerpuje owej ostatniej z wymienionych w art.83 przedmiotowej ustawy, okoliczności.
Analizując przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnienia wymaga to, iż nie zawierają one definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania". Zachodziła więc konieczność wypracowania przez judykaturę i organy administracji sposobu rozumienia tego pojęcia. Należy przychylić się do stanowiska organu (potwierdzanego od wielu lat stosownymi wyrokami Sądów administracyjnych obydwu instancji), iż najbardziej demokratyczną i najrówniejszą metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Za uzasadnione należy bowiem uznać twierdzenie, iż najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia co do zasady zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślić przy tym wypada, iż chodzi tutaj jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Odniesienie takie jak wyżej, stanowi więc obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej.
W świetle w/przedstawionych wywodów uznać należało, iż organ właściwie przyjął, że po stronie wnioskodawczyni nie istnieje wymagana przez ustawodawcę okoliczność braku środków utrzymania. Okolicznością niesporną w sprawie jest bowiem to, iż dochód na osobę w rodzinie skarżącej, na dzień wydawania skarżonej decyzji przewyższał kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe powoduje więc w konsekwencji niemożliwość zastosowania wobec strony dyspozycji art.83 omawianej ustawy i przyznania renty rodzinnej w trybie specjalnym.
Analizując skarżoną decyzję tut. Sąd pragnie podkreślić, iż omawiany przepis prawa nie przewiduje przesłanki "należytego zaspokojenia potrzeb wnioskodawcy" czy "zaspokojenia wszelkich potrzeb". Stąd więc organ zasadnie nie odnosił się w swoim rozstrzygnięciu do rzeczywistych potrzeb wnioskodawczyni i rzeczywistych kosztów utrzymania. Nawiązywanie do owych subiektywnych przesłanek, prowadziłoby bowiem do naruszenia zasady równego traktowania wszystkich beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych.
W tym miejscu należało też dodatkowo podkreślić, iż nawet trudna sytuacja materialna i zdrowotna strony, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. Przedmiotowe rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, nie uniemożliwia natomiast wystąpienia w przyszłości z tożsamym wnioskiem, gdyby sytuacja materialna strony uległa zmianie.
Biorąc pod uwagę powyższą konkluzję, bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostawało to, czy zmarły z usprawiedliwionych szczególnymi okolicznościami przesłanek nie wypracował świadczenia w trybie zwykłym. Nawet bowiem, gdyby istotnie okoliczność ta miała miejsce to nie zmieniałoby to tego, że w odniesieniu do strony brak jest spełnienia przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania.
Wyjaśniając problematykę niezbędnych środków utrzymania koniecznym jest także podkreślenie, że Sąd administracyjny rozpoznając niniejszą sprawę jest zobligowany do czuwania zarówno nad słusznym interesem strony, jak też do czuwania nad interesem wszystkich osób, które przez wiele lat (często nie bez wielkich wyrzeczeń), odprowadzały składki na ZUS tworząc Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Nie można przecież abstrahować od tego, że przyznanie prawa do renty czy emerytury w trybie szczególnym, obciąża de facto innych beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. Z tych więc względów, zarówno organ , jak i Sąd administracyjny zmuszone są do bardzo restrykcyjnego stosowania przepisów prawa regulujących omawianą materię i unikania dokonywania ich wykładni rozszerzającej mogącej w efekcie krzywdzić osoby tworzące swoimi składkami fundusz.
Niezależnie od powyższego, w ocenie składu orzekającego organ poprawnie wywiódł brak istnienia okoliczności faktycznych potwierdzających istnienie pierwszej z wymienionych na wstępie rozważań przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Jak to już wskazano wyżej należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia.
Przechodząc w tym zakresie do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż zmarły na 47 lat życia wypracowała jedynie 2 lata, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych.
Okolicznością nie wymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez niego w zatrudnieniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do wieku.
W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uprawnionemu wypracowania stażu pracy stosownego do wieku. Ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w życiu zmarłego istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały podejmowanie zatrudnienia.
Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie, strona upatrywała istnienia powyższych szczególnych okoliczności w sytuacji zdrowotnej zmarłego (choroba alkoholowa) i w fakcie przebywania w zakładzie karnym.
Odnosząc się do w/w materii, Sąd podzielił argumenty organu, iż jedynie skutecznym dowodem dla wykazania braku możliwości podjęcia zatrudnienia z przyczyn zdrowotnych jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS potwierdzające ową okoliczność. Takiego dowodu skarżąca nie przedstawiła jednak.
W tym miejscu dodatkowo należało wyjaśnić iż organ prawidłowo przyjął, że tylko udowodnienie faktu podejmowania leczenia uzależnienia przez ojca, mogłoby wskazywać na szczególną okoliczność usprawiedliwiającą krótki okres ubezpieczenia. Choroba alkoholowa nie leczona, nie stanowi bowiem takiej przesłanki.
Oczywistym też jest, że odbywanie kary pozbawienia wolności także nie usprawiedliwia braku przebywania w ubezpieczeniu bowiem popełnienie przestępstwa za które zmarły został osadzony w zakładzie karnym nie może być uznane za okoliczność niezależną od jego woli.
Prezes ZUS trafnie też wskazał, że rejestracja w urzędzie pracy nie stanowi dowodu na aktywne i nieskuteczne poszukiwanie zatrudnienia. Opieka nad dziećmi, będąc kwestią wyboru życiowego strony także nie stanowi okoliczności mogącej usprawiedliwiać brak odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne.
Na poprawność konkluzji organu bez wpływu pozostaje też podniesiona w skardze okoliczność wypadku, jakiemu zmarły uległ w 2015 r. Nawet bowiem gdyby hipotetycznie powiększyć okres składkowy zmarłego o 6 lat, jakie minęły od powyższego wypadku do dnia śmierci, to i tak jego okres ubezpieczenia byłby nieadekwatny do wieku.
Tut. Sąd ma oczywiście świadomość, iż powyższe tezy mogą być postrzegana jako "bezduszna". Należy jednakże mieć na względzie to, że Sąd administracyjny nie stanowi prawa a jest jedynie tzw. Sądem prawa. Odmiennie więc niż Sądy powszechne, nie może kierować się szeroko rozumianymi zasadami współżycia społecznego i przedkładać interesu indywidualnego strony, nad literę prawa. Nie może także ingerować w treść przepisów prawa, gdyż jest to wyłączne uprawnienie ustawodawcy.
W świetle powyższego, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ocenił stan faktyczny i dokonał prawidłowej subsumcji normy prawnej, stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.).