II SA/Wa 1346/24

II SA/Wa 1346/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-01-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Dorota Kozub-Marciniak
Joanna Kruszewska-Grońska /sprawozdawca/
Karolina Kisielewicz-Sierakowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 16 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej J. S. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego I. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę
Uzasadnienie
Wnioskiem z [...] marca 2024 r. I. S. (dalej: "przedstawicielka ustawowa") wystąpiła w imieniu małoletniej córki – J. S. (dalej: "skarżąca") do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") o przyznanie dla skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu [...] października 2023 r. ojcu – M. S.. Przedstawicielka ustawowa przyznała, że rozwiodła się z ojcem skarżącej, nadto ojciec dziecka został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Sąd zobowiązał go do uiszczania alimentów w wysokości 700 zł na rzecz skarżącej, ale ich nie płacił poza kilkoma niepełnymi wpłatami. Przez pewien czas skarżąca otrzymywała świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego, ale zostało ono odebrane z niezrozumiałych dla przedstawicielki ustawowej przyczyn.
Jak podkreśliła przedstawicielka ustawowa, skarżąca nie otrzymała nic od ojca za jego życia, który nie łożył na jej utrzymanie ani się nią nie interesował, jak też w żaden sposób nie zabezpieczył. Po jego śmierci skarżąca i pozostali spadkobiercy odrzucili spadek, bo zmarły pozostawił po sobie jedynie znaczne długi.
Obecnie przedstawicielka ustawowa nie jest w stanie samodzielnie utrzymać córki, zaspokoić jej niezbędnych potrzeb wynikających z jej zainteresowań, zdolności i predyspozycji. Skarżąca jest uczennicą pierwszej klasy liceum ogólnokształcącego w [...], interesuje się nauką języków obcych oraz uprawia czynnie sport. Źródłem utrzymania przedstawicielki ustawowej i skarżącej jest wynagrodzenie tej pierwszej w kwocie 4300 zł brutto (ok. 3200 zł netto), a także świadczenie wychowawcze na rzecz drugiej z wymienionych, tj. 800 plus. Środki te nie wystarczają na pokrycie podstawowych potrzeb.
Przedstawicielka ustawowa nadmieniła, iż w imieniu skarżącej zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o rentę rodzinną, ale otrzymała decyzję odmowną z [...] listopada 2023 r. nr [...] ze względu na brak wymaganych okresów składkowych. Jednakże, zdaniem przedstawicielki ustawowej, jej córka spełnia warunki do uzyskania świadczenia specjalnego, o co wnioskuje.
W piśmie z 8 kwietnia 2024 r. przedstawicielka ustawowa oświadczyła, że nie zna przyczyn przerw w zatrudnieniu jej byłego męża, tj. ojca skarżącej.
Decyzją z [...] czerwca 2024 r. nr [...] Prezes ZUS, w oparciu o art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 1631 ze zm.; dalej: "ustawa emerytalna"), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej skarżącej po zmarłym ojcu.
W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ podniósł, iż przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, dlatego w pierwszej kolejności Prezes ZUS bada spełnienie tych przesłanek przez osobę zmarłą. Jak wynika z akt rentowych, udokumentowano tylko 7 lat, 3 miesiące i 14 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca skarżącej, który zmarł w wieku 55 lat. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko rok i 5 miesięcy okresów składkowych. W latach 1995-1999, 2000-2002, 2017-2023 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez niego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Według organu, w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy oraz nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Prezes ZUS zwrócił też uwagę, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku, ocenie podlega również sytuacja materialna wnioskodawcy, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
Powyższą decyzję Prezesa ZUS przedstawicielka ustawowa zaskarżyła, w imieniu małoletniej skarżącej, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, akcentując, iż od stycznia 2024 r. przebywa na zwolnieniu lekarskim i stara się o przyznanie zasiłku rehabilitacyjnego. Natomiast renta specjalna dla córki byłaby dużym wsparciem pozwalającym na godne życie i lepszy rozwój w edukacji.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o odrzucenie skargi wobec niewskazania przez przedstawicielkę ustawową zaskarżonego aktu, a w razie terminowego uzupełnienia tego braku - domagał się oddalenia skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nadto organ zawnioskował o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W piśmie z 11 września 2024 r. przedstawicielka ustawowa podała datę i nr zaskarżonej decyzji, a także przychyliła się w imieniu skarżącej do wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Podniosła, iż jej sytuacja uległa drastycznemu pogorszeniu. Pismem z 16 lipca 2024 r. pracodawca rozwiązał z nią umowę o pracę bez wypowiedzenia z uwagi na długotrwałą chorobę, od czego odwołała się. Tym niemniej straciła źródło utrzymania, a obecnie choruje na tętniaka mózgu i oczekuje na wyznaczenie terminu operacji.
Przedstawicielka ustawowa dodała, że ze związku małżeńskiego z M. S. urodziło się pięcioro dzieci, spośród których tylko skarżąca jest małoletnia. Małżeństwo zostało rozwiązane wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z [...] marca 2013 r., sygn. akt [...]. Przedstawicielka ustawowa ustaliła, iż ojciec dziecka przez ok. 15 lat prowadził działalność gospodarczą, ale pracownica Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powiedziała jej, że nie ma to znaczenia dla sprawy. Nadto, zdaniem przedstawicielki ustawowej, ojciec skarżącej prawdopodobnie otrzymałby rentę z tytułu niezdolności do pracy, będącej skutkiem choroby, lecz nie zdążył złożyć wniosku o to świadczenie. Końcowo wskazała, iż wyjątkowy charakter ma splot nieszczęśliwych okoliczności takich jak choroba i śmierć ojca dziecka oraz jej choroba i zwolnienie z pracy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Na wstępie zaznaczyć trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym w oparciu o art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Pierwszy z ww. przepisów stanowi, iż sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Natomiast art. 120 p.p.s.a. wskazuje, iż w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Powyższy przepis przewiduje trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Zatem w przypadku niespełnienia choćby jednej z nich, nie ma możliwości przyznania przedmiotowego świadczenia.
Argumentacja strony skarżącej, podnoszona tak w toku postępowania administracyjnego, jak i sądowego, koncentruje się na trudnej sytuacji materialnej oraz zdrowotnej przedstawicielki ustawowej, która nie jest w stanie pokryć wszystkich potrzeb małoletniej skarżącej.
Należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest więc wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 maja 2024 r., sygn. akt III OSK 3164/23 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skoro renta rodzinna nie jest zapomogą państwową, lecz zależy od okresu, przez który uprawniony odprowadzał składki w trakcie życia zawodowego, to istotne znaczenie ma kwesta adekwatności okresu ubezpieczenia do wieku ubezpieczonego. W realiach rozpoznawanej sprawy okres ubezpieczenia ojca skarżącej jest bardzo krótki - wynosi 7 lat, 3 miesiące i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Tym samym nie jest on adekwatny względem wieku ubezpieczonego w dacie śmierci (55 lata). W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano rok i 5 miesięcy okresów składkowych. W objętym ubezpieczeniem społecznym zatrudnieniu ojca dziecka występują kilkuletnie przerwy. Z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby w przerwach tych wobec ojca skarżącej orzeczono całkowitą (czy chociażby częściową) niezdolność do pracy ani też nie zostały wykazane inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że "szczególne okoliczności" to zewnętrzne, obiektywne, niezależne od woli ubezpieczonego i niezawinione przez niego zdarzenia lub trwałe stany uniemożliwiające lub utrudniające aktywność zawodową. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku bądź sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, a to naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości.
Przedstawicielka ustawowa, która rozwiodła się z ojcem skarżącej ponad 10 lat przed jego śmiercią, wskazuje na - niepoparte żadnymi dokumentami - okoliczności takie jak prowadzenie przez ojca dziecka działalności gospodarczej przez ok. 15 lat czy jego chorobę. Tymczasem nie jest rolą organu administracji, zwłaszcza w sprawach rozpoznawanych w ramach uznania administracyjnego, poszukiwanie materiału dowodowego na poparcie twierdzeń strony skarżącej. Natomiast trudna sytuacja zdrowotna, rodzinna lub majątkowa osoby występującej z wnioskiem w trybie art. 83 ust. 1 emerytalnej, nie może sama w sobie uzasadniać przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Osoba taka może ubiegać się o świadczenia z zakresu pomocy społecznej.
W ocenie tutejszego Sądu, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie jest ani arbitralna ani dowolna. Organ właściwie zebrał materiał dowodowy i wydał rozstrzygnięcie mieszczące się w granicach uznania administracyjnego. Należycie ustalił i właściwie ocenił wszystkie niezbędne okoliczności faktyczne, a podjęte rozstrzygnięcie klarownie i wystarczająco uzasadnił.
Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.