III OSK 1361/24

III OSK 1361/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-11-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-04-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ewa Kwiecińska /przewodniczący sprawozdawca/
Mariusz Kotulski
Teresa Zyglewska
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Wa 872/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-11-15
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Teresa Zyglewska sędzia del. WSA Mariusz Kotulski Protokolant: starszy asystent sędziego Joanna Drapczyńska-Sobiczewska po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniej M.L. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J.L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 872/23 w sprawie ze skargi małoletniej M.L. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J.L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 lutego 2023 r. nr 992700/620/626/2022-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku oddala skarga kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 15 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 872/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę małoletniej M.L. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J.L. (skarżąca) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 lutego 2023 r. nr 992700/620/626/2022-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie prawnym i faktycznym.
Decyzją z dnia 20 lutego 2023 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku J.L. (wnioskodawca), przedstawiciela ustawowego małoletniej M.L. z dnia 31 stycznia 2023 r. o ponowne rozparzenie sprawy o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce G.L., utrzymał w mocy swoją decyzję z 10 stycznia 2023 r. podjętą na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r., poz. 504), dalej: "ustawa emerytalna", o odmowie przyznania świadczenia.
W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Prezes ZUS wskazał, że warunki określone w art. 83 ustawy emerytalnej muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.
Zdaniem organu, w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie organu konieczne jest zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które matka dziecka nie miała wpływu. Jednocześnie organ podkreślił, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.
Zdaniem Prezesa ZUS w niniejszej sprawie nie zaistniała przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których matka dziecka nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawca nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które matka dziecka nie miała wpływu. Wnioskodawca udokumentował 1 rok, 10 miesięcy, 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych matki dziecka, która stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 27 lat. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ wskazał, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Organ wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6 listopada 2007 r., sygn. II SA/Wa 1056/07).
Ponadto organ podniósł, że w okresach od 1 października 2014 r. do 27 stycznia 2016 r. oraz od 1 października 2016 r. do 30 września 2018 r., matka dziecka nie wykonywała pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Prezes ZUS wyjaśnił również, że wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 października 2009 r., sygn. II SA/Wa 714/09).
Zdaniem organu z przeprowadzonej analizy zgromadzonych akt sprawy nie wynika, aby we wykazanym okresie matka dziecka nie mogła podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec matki dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli matki dzieci, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z 7 listopada 2022 r. ustalił u matki dziecka całkowitą niezdolność do pracy od września 2019 r.
Organ wyjaśnił, że kontynuowanie nauki, na które powołano się we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie może zostać uznane jako szczególną okoliczność, gdyż nie wyklucza całkowicie z grona osób mogących świadczyć pracę, choć bez wątpienia, może ograniczyć tę możliwość (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 stycznia 2009 r., sygn. II SA/Wa 1577/08).
Prezes ZUS wskazał ponadto, że średni miesięczny dochód dwuosobowej rodziny wnioskodawcy wynosi 7492,01 zł, na który składa się wynagrodzenie wnioskodawcy z tytułu zatrudnienia (średnia z miesięcy XI, XII 2022 r. oraz I 2023 r.),co daje na jedną osobę w rodzinie 3746,00 zł. Kwota ta nie pozwala stwierdzić, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił przy tym, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2022 r. wynosi 1338,44 zł brutto (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 października 2022 r., sygn. III OSK 7074/21; z 23 marca 2022 r., sygn. III OSK 2408/21).
Organ zauważył, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 1 lutego 2022 r., sygn. II SA/Wa 773/21).
Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiodła małoletnia skarżąca reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, wnosząc w niej o uchylenie w całości decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 lutego 2023 r. oraz o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 10 stycznia 2023 r.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Rozpoznając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał na treść art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, wyjaśniając, że użyty przez ustawodawcę zwrot "może przyznać" wskazuje, że decyzja w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania świadczenia pozostawiona została uznaniu organu administracji publicznej.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, Prezes ZUS dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, przyjmując, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły matce małoletniej skarżącej podjęcia zatrudnienia w okresach od 1 października 2014 r. do 27 stycznia 2016 r. oraz od 1 października 2016 r. do 30 września 2018 r. WSA w Warszawie podkreślił, że matka małoletniej skarżącej nie była w tym okresie całkowicie niezdolna do pracy. Całkowita niezdolność do pracy powstała bowiem dopiero we wrześniu 2019 r. WSA w Warszawie wyjaśnił nadto, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym zdarzenie to bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby .
Sąd pierwszej instancji wskazał, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.
W ocenie Sądu skarżąca w toku całego postępowania administracyjnego nie przedstawiła dowodów świadczących o zaistnieniu "szczególnej okoliczność", uzasadniającej brak możliwości podjęcia zatrudnienia w rozumieniu art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej, bowiem sam fakt kontynuowania nauki nie może zostać uznany za szczególną okoliczność, gdyż - w ocenie Sądu - nie wyklucza z grona osób świadczących pracę. Sąd podkreślił, iż na datę wydania decyzji nie było dowodów świadczących o tym, że brak aktywności zawodowej matki skarżącej powiązany z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne był wynikiem choroby. Całkowita niezdolność do pracy wobec matki małoletniej skarżącej została bowiem orzeczona od września 2019 r.
W ocenie Sądu w aktach administracyjnych sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że matka małoletniej skarżącej nie podjęła zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających podjęcie pracy zarobkowej. Ponadto Sąd pierwszej instancji podkreślił, że dochód na osobę w rodzinie małoletniej skarżącej znacznie przekracza najniższą emeryturę, która od marca 2022 r. wynosiła 1338,44 zł brutto.
Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodziła się skarżąca i w skardze kasacyjnej zarzuciła mu:
I. naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek warunkujących możliwości przyznania jej świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku, w tym w szczególności w zakresie zaistnienia trwałego stanu o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby (choroba skutkująca w 2019 r. orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy).
II. naruszenie przepisów prawa procesowego, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez:
a) niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego w sprawie i dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego poprzez błędne ustalenie przez Sąd pierwszej instancji, że skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek warunkujących możliwość przyznania jej świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku, tj. uznanie, iż brak jest szczególnych okoliczności, na skutek których matka dziecka nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, co w konsekwencji skutkowało uznaniem, że skarga jest niezasadna,
b) niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego w sprawie i dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, tj. z pominięciem stanu zdrowia matki małoletniej w okresie poprzedzającym wrzesień 2019 r., poprzez uznanie przez Sąd pierwszej instancji, że matka małoletniej miała możliwość wykonywania pracy, celem pozyskania wymaganego okresu składkowego, na wypadek swej przedwczesnej śmierci, w okresie nauki w szkole wyższej, jak i później do września 2019 r., co w konsekwencji skutkowało uznaniem że skarga jest niezasadna;
c) niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego w sprawie i dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego poprzez ustalenie przez Sąd pierwszej instancji średniomiesięcznego dochodu ojca małoletniej – J.L. na poziomie znacznie zawyżonym, bez uwzględnienia faktu, iż organ przyjął okres z przełomu roku, tj. z okresu w którym w firmie wypłacane są premie uznaniowe, jak również nie uwzględniając faktu, iż z uwagi na fakt pozostawania jedynym żywicielem rodziny J.L. uzyskuje wyższe zarobki z uwagi na fakt wykonywania większej ilości pracy,
co skutkowało naruszeniem przepisów postępowania mającym istotny wpływ na wynik sprawy poprzez uwzględnienie przez Sąd skargi.
W oparciu o przytoczone zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi, który wydał zaskarżone orzeczenie, bądź zmianę zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi skarżącej w całości. Ponadto wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.
W odpowiedz na skargę kasacyjną, Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W rozpatrywanej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest wskazanymi w niej podstawami. Wymaga to zatem prawidłowego ich określenia w samej skardze kasacyjnej, a więc konieczność precyzyjnego wskazania konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem autora skargi kasacyjnej sąd uchybił, a także ich uzasadnienia. W myśl art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W świetle postanowień art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna jest sformalizowanym środkiem prawnym i powinna czynić zadość nie tylko wymaganiom przypisanym dla pisma w postępowaniu sądowym, lecz także przewidzianym dla niej wymaganiom, tzn. powinna zawierać m.in. przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Koniecznym warunkiem uznania, że strona prawidłowo powołuje się na jedną z podstaw kasacyjnych jest wskazanie, które przepisy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało oraz jaki mogło mieć to wpływ na wynik sprawy. Przy naruszeniu prawa procesowego należy wskazać przepisy tego prawa naruszone przez sąd i wpływ naruszenia na wynik sprawy, czyli treść zaskarżonego orzeczenia.
Z uwagi na treść powyższych regulacji precyzyjne sformułowanie podstaw kasacyjnych oraz ich uzasadnienie przez stronę składającą ten środek odwoławczy jest kwestią niezwykle istotną, przesądzającą o zakresie kontroli instancyjnej, dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, który nie może uzupełniać, rozszerzać czy precyzować zarzutów kasacyjnych. Jak już wskazano koniecznym elementem prawidłowo sporządzonej skargi kasacyjnej jest uzasadnienie podstaw kasacyjnych, które polega na wykazaniu, że stawiane zarzuty mają usprawiedliwioną podstawę. Naruszenie przepisów postępowania może odnosić się zarówno do przepisów regulujących postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym, jak i do przepisów regulujących postępowanie przed organami administracji publicznej. Stawiając zarzuty naruszenia prawa procesowego na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., autor skargi kasacyjnej powinien nie tylko wskazać, jaki przepis postępowania został naruszony, lecz również uzasadnić, jaki wpływ na wynik sprawy miało to naruszenie. Przez "wpływ", o którym mowa na gruncie przywołanego przepisu, rozumieć należy istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej a zaskarżonym orzeczeniem sądu pierwszej instancji, który to związek przyczynowy nie musi być realny, jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lipca 2021 r., sygn. akt II GSK 1414/18, publ. CBOSA). Pominięcie określonych zagadnień w skardze kasacyjnej, czy odniesienie się do nich w sposób wybiórczy i ogólnikowy skutkuje niemożnością zakwestionowania przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowiska wyrażonego przez wojewódzki sąd administracyjny czy działające wcześniej w sprawie organy.
W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11, LEX nr 1217424; wyrok NSA z 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08, LEX nr 596025; wyrok NSA z 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13, LEX nr 1488113).
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna okazała się niezasadna.
W pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego. Przypomnieć zatem należy, iż według art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia o wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Regulacja ta ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość.
W analizowanej sprawie w toku postępowania administracyjnego Prezes ZUS w oparciu o posiadane dane zgromadzone dla celów ubezpieczeniowych ustalił średni miesięczny dochód ojca małoletniej skarżącej – J.L. na poziomie 7492,01 zł. Dochód ten obliczony został w oparciu o dane o wynagrodzeniu ojca małoletniej za okres od listopada 2022 r. do stycznia 2023 r. włącznie. Przyjęty do ustalenia średniego miesięcznego dochodu okres, wbrew stanowisku zawartemu w skardze kasacyjnej, jest zgodny z obowiązującym prawem, gdyż odzwierciedla stan faktyczny istniejący w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Stanowisko skarżącej kasacyjnie, iż wskazany okres został wybrany nieprawidłowo, gdyż nie odzwierciedla rzeczywistego średniomiesięcznego dochodu ojca małoletniej, ponieważ nie uwzględnia faktu, iż na przełomie roku wypłacane są pracownikom premie uznaniowe, a ponadto ojciec małoletniej – jako jedyny żywiciel rodziny – "uzyskuje wyższe zarobki z uwagi na fakt wykonywania większej ilości pracy", nie zasługuje na aprobatę. Ustalenia w zakresie dochodu przypadającego na osobę w gospodarstwie domowym winny bowiem odzwierciedlać stan faktyczny aktualny w chwili wydania decyzji rozstrzygającej sprawę o świadczenie w drodze wyjątku. Ewentualne zmiany w zakresie dochodu, występujące po podjęciu decyzji ostatecznej, mogą być brane pod uwagę w kolejnym postępowaniu wszczętym na skutek nowego wniosku o przyznanie tego świadczenia.
Zwrócić nadto należy uwagę, iż – jak wynika z ugruntowanej linii orzeczniczej sądów administracyjnych - metodą wyjaśnienia pojęcia "braku niezbędnych środków utrzymania" może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Za uzasadnione należy bowiem uznać twierdzenie, że najniższe świadczenie przyznane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślić jednocześnie należy, że chodzi tu o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu (por. np. wyroki NSA z 17 listopada 2022 r., III OSK 4484/21 i III OSK 5338/21, dostępne w CBOSA). Przedstawione wyżej odniesienie wydaje się stanowić obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej. Wysokość dochodu na osobę w rodzinie skarżącej kasacyjnie wynosiła 3746 zł brutto, a wysokość najniżej emerytury od 1 marca 2022 r. to kwota 1 338,44 zł brutto. Powyższe wskazuje, że jedna z trzech przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie została spełniona.
Ponieważ, jak już wyżej wyjaśniono, wszystkie trzy wymienione w tym przepisie przesłanki muszą być spełnione łącznie, aby możliwe było przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a niespełnienie chociażby jednej z nich powoduje, że organ nie może wydać decyzji pozytywnej, to już wskazana okoliczność musiała w konsekwencji doprowadzić do wydania decyzji odmownej. Niezależnie zatem od tego, czy pogląd Sądu I instancji co do oceny możliwości podjęcia przez matkę małoletniej skarżącej pracy podczas nauki w szkole wyższej, a co za tym idzie uznanie za prawidłowe stanowiska Prezesa ZUS, iż brak aktywności zawodowej w tym okresie nie jest usprawiedliwiony i nie może być uznany za okoliczność szczególną, jest prawidłowy, to końcowa ocena zaskarżonej decyzji dokonana przez ten Sąd jest trafna. W tym zakresie w skardze kasacyjnej nie został wykazany istotny wpływ podniesionego uchybienia na wynik sprawy. W świetle powyższego podniesione zarzuty naruszenia prawa procesowego nie mogły odnieść zamierzonego skutku.
Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek warunkujących możliwość przyznania jej świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku, przypomnieć należy, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego, wykazać należy, że sąd stosując przepis, popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinna być rozumiana norma zawarta w stosowanym przepisie prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12, LEX nr 1408530; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12, LEX nr 1372091).
O nieskuteczności omawianego zarzutu świadczy jego treść, która ewidentnie wskazuje na to, że strona skarżąca kasacyjnie na jego podstawie kwestionuje ustalenia i oceny w zakresie stanu faktycznego sprawy. Skarżąca kasacyjnie próbuje zatem za pomocą zarzutu naruszenia prawa materialnego zakwestionować poczynione przez Sąd I instancji ustalenia i oceny dotyczące okoliczności mających wpływ na długość stażu ubezpieczeniowego matki skarżącej oraz posiadanych przez ojca skarżącej środków na utrzymanie. Tymczasem dokonanie błędnych ustaleń i ocen w zakresie stanu faktycznego mogących być następnie podstawą zastosowania norm prawa materialnego stanowi naruszenie przepisów postępowania. Zgodnie z ugruntowanymi poglądami prezentowanymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego w odniesieniu do stanu faktycznego kwestionowanego w ramach tych zarzutów, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane, tj. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12, LEX nr 1298298). Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji nie może skutecznie nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., I OSK 2747/12, LEX nr 1269660; wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11, LEX nr 1340137). Ocena zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (zob. wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2328/11, LEX nr 1340138; wyrok NSA z dnia 14 lutego 2013 r., II GSK 2173/11, LEX nr 1358369). Jeżeli strona skarżąca kasacyjnie uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny, zaś zarzut naruszenia prawa przez błędną jego wykładnię – niezasadny. Dlatego też omawiany zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się w niniejszej sprawie niezasadny.
Skoro więc podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się nieskuteczne, Naczelny Sąd Administracyjny nie miał podstaw do jej uwzględnienia, co z kolei skutkowało oddaleniem skargi kasacyjnej w oparciu o art. 184 p.p.s.a.