II SA/Sz 967/15

II SA/Sz 967/15 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2016-01-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2015-08-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Katarzyna Sokołowska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1116/16 - Wyrok NSA z 2017-07-04
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2014 poz 1647
art. 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jednolity
Dz.U. 2012 poz 270
art. 3 par. 2, art. 134 par. 1, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Dz.U. 2013 poz 267
art. 7, art. 77 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Dz.U. 2015 poz 163
art. 104 ust. 4, art. 98, art. 8 ust. 3,4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz,, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Ciesielska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 21 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia oddala skargę.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi E. J. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r., którą Kolegium utrzymało w mocy decyzję z dnia [..] r. wydaną przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta wezwał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup leków w łącznej kwocie [...] zł.
Wnioskiem z dnia [...] r. E. J. wystąpił o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia motywując swój wniosek sytuacją zdrowotną. Wskazał również, że powinien otrzymywać zasiłek z tytułu niepełnosprawności, ale został go pozbawiony. Obecnie nie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., dalej "MOPR", pomimo tego, że kwalifikuje się do otrzymania pomocy. Pomaga mu rodzina, a nadto utrzymuje się z prac dorywczych. Jego sytuacja zdrowotna i majątkowa jest krytyczna, w przypadku odmowy umorzenia należności popadnie w zadłużenie, którego nie będzie w stanie spłacić.
MOPR w S. przeprowadził postępowanie w sprawie zasadności wniosku skarżącego i decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta, odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup leków w wysokości [...] zł.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że podstawą odmowy uwzględnienia wniosku skarżącego był brak współpracy z pracownikiem socjalnym. Organ wskazał, że z poczynionych w toku postępowania ustaleń wynika, iż skarżący podawał, że utrzymuje się z prac dorywczych, jego dochód z tego tytułu w miesiącach styczniu 2015 r. wyniósł [...] zł, w lutym [...] zł, a w marcu [...] zł Jednocześnie z poczynionych przez organ ustaleń wynikających z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący jest zarejestrowany jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku. Posiada orzeczenie o niepełnosprawności. Nadto z dostarczonych przez skarżącego dokumentów oraz poczynionych przez organ I instancji ustaleń wynika, że w lutym 2015 r. skarżący dokonał wpłaty [...] zł, a w marcu [...] zł tytułem opłat za zużycie gazu. Z tytułu czynszu skarżący poniósł następujące wydatki: w styczniu 2015 r. [...] zł, marcu 2015 r. [...] zł. Na poczet opłat za energię elektryczną skarżący poniósł wydatki: w styczniu 2015 r. – [...] zł, lutym 2015 r. – [...] zł, i marcu 2015 r. – [...] zł.
Organ ustalił ponadto, że skarżący nie posiada zaległości w spółdzielni mieszkaniowej oraz u dostawców energii elektrycznej i gazu. Dokonywane przez skarżącego wpłaty na poczet czynszu, a także opłat za energię elektryczną i gaz wskazują na znaczną różnicę pomiędzy udokumentowanymi dochodami i wydatkami. Z wywiadu środowiskowego wynika również, że skarżący zajmuje dwupoziomowe mieszkanie o wysokim standardzie, wyposażone w niezbędny sprzęt RTV i AGD.
E. J. złożył odwołanie od decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., które utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, argumentując, że w sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163 ze zm.). Kolegium przyjęło, że dysproporcja pomiędzy udokumentowanymi dochodami i wydatkami ponoszonymi przez skarżącego wskazuje na to, że jego dochody są faktycznie wyższe od tych, które zadeklarował podczas wywiadu środowiskowego. W ocenie Kolegium sam fakt, iż skarżący legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie daje podstaw do przyjęcia, że w stosunku do strony zachodzą przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, w sytuacji, gdy jest w stanie utrzymać duże mieszkanie i na bieżąco regulować opłaty.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący podniósł, że uzasadnienie decyzji jest przesadzone i niezgodne z prawdą. Wyznaczony w ramach prawa pomocy pełnomocnik skarżącego w piśmie procesowym z dnia 16 listopada 2015 r. podniósł, że zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania tj. art. 7 i 77 § 1 K.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego, z pominięciem stanowiska skarżącego i oparcie się jedynie na twierdzeniach organu I instancji, które nie znajdują odzwierciedlenia w materiale dowodowym.
Ponadto pełnomocnik skarżącego wskazał na błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na uznaniu, że skarżący posiada dochody, których nie ujawnił podczas wywiadu środowiskowego, podczas gdy skarżący wskazywał, że utrzymuje się między innymi z pomocy rodziny i znajomych, którzy pomagają mu opłacać rachunki za mieszkanie. Błędnie również organ przyjął, że skoro skarżący posiada duże mieszkanie, to musi mieć środki na swoje utrzymanie. W ocenie pełnomocnika skarżącego organ niezasadnie przyjął, że skarżący nie współpracuje z pracownikiem socjalnym, gdyż nie ujawnia swojej sytuacji majątkowej, bowiem wielokrotnie wyjaśniał on, że nie posiada dochodów innych niż ujawnione, a koszty jego utrzymania w znacznej części ponoszą rodzice, pomagają mu także znajomi. Niezasadnie również zdaniem pełnomocnika skarżącego organ przyjął, że nie podejmuje on żadnych działań w celu poprawy swojej sytuacji, na przykład dokonując zamiany mieszkania na mniejsze. Mieszkanie stanowi jedyny majątek skarżącego, którego nie chce się pozbywać.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. podtrzymało dotychczasowe stanowisko i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. zważył co następuje:
Na wstępie wyjaśnić należy, iż zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.
Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że nie narusza ona prawa, a podniesione w skardze zarzuty okazały się nietrafne.
Skarżący domagał się umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł, powołując się na trudną sytuację materialną oraz problemy zdrowotne.
Podstawę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń stanowi art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 13 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163 ze zm.), który stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Rzeczą organu było zatem zbadanie, czy zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej i zdrowotnej skarżącego, które uzasadniałyby umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. W szczególności ustalenia te powinny dotyczyć dochodów skarżącego i ponoszonych przez niego wydatków, a także jego sytuacji zdrowotnej i ich ocena w kontekście przesłanek warunkujących umorzenie nienależnie pobranych świadczeń.
W niniejszej sprawie organ I instancji poczynił ustalenia dotyczące sytuacji skarżącego i wyniku analizy zgromadzonej dokumentacji doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do umorzenia należności z uwagi na udokumentowane dysproporcje pomiędzy wykazywanymi przez skarżącego dochodami i ponoszonymi przez niego wydatkami na utrzymanie. W ocenie organu powyższa okoliczność przemawia za tym, że skarżący ukrywa dochody i nie ujawnia rzeczywistego stanu majątkowego. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji.
Podejmując polemikę ze stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, skarżący podniósł zarzuty naruszenia przepisów K.p.a. oraz błędnego ustalenia stanu faktycznego wywodząc, że organ zaniechał prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, a poczynione ustalenia odnoszące się do stanu faktycznego są błędne.
Odnosząc się do zarzutów skargi w pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 98 ustawy o pomocy społecznej, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 stosuje się odpowiednio.
Nienależnie pobrane świadczenia podlegają zatem zwrotowi nawet w przypadku, gdy osoba zobowiązana do ich zwrotu nie posiada dochodu, bądź w przypadku gdy dochód ten jest niewielki. Warunkiem umorzenia nienależnie pobranego świadczenia jest wystąpienie szczególnych okoliczności, które czyniłyby żądanie zwrotu nieuzasadnionym.
Warunkiem wydania decyzji o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń było zatem poczynienie prawidłowych ustaleń w przedmiocie sytuacji skarżącego, które w niniejszej sprawie doprowadziły organ do przekonania, iż w tym przypadku szczególne okoliczności nie zachodzą. Organ prawidłowo ustalił, że wykazywane przez skarżącego dochody i ponoszone przez niego wydatki, tylko na opłaty związane z utrzymaniem mieszkania i mediów, wskazują na posiadanie przez niego innych źródeł dochodu. W takim przypadku to na skarżącym, jako osobie ubiegającej się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń spoczywał obowiązek wykazania jakie są jego rzeczywiste dochody. Współpraca z organem powinna polegać w tym przypadku na dostarczeniu wszelkich wiarygodnych informacji o sytuacji majątkowej tak, aby organ miał pełen obraz i mógł w sposób pełny dokonać jej oceny.
Zaznaczyć przy tym należy, że zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o:
1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych;
2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach;
3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.
Stosownie do art. 8 ust. 4 tej ustawy do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 nie wlicza się:
1) jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego;
2) zasiłku celowego;
3) pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty;
4) wartości świadczenia w naturze;
5) świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych;
Oznacza to, że dochodem są również środki pieniężne otrzymane od innych osób. Skarżący powinien zatem, ubiegając się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wskazać, jakie kwoty, kiedy i od kogo otrzymał, aby umożliwić pracownikowi socjalnemu weryfikację tych informacji. Nie można podzielić wyartykułowanego w uzupełnieniu skargi poglądu, iż skarżący nie uchylał się od współpracy z pracownikiem socjalnym, wskazując na okoliczność otrzymywania środków na utrzymanie od innych osób w sytuacji, gdy jednocześnie odmawiał on podania danych osób, które udzieliły mu pomocy i nie wskazywał jej wysokości.
Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, iż ogólne wskazanie, z którego wynika, że w utrzymaniu pomagają mu rodzina i znajomi, w sytuacji, gdy nie podał on wysokości dochodów uzyskiwanych z tego tytułu, jest wystarczające dla prawidłowej oceny jego sytuacji. W świetle poczynionych w tej sprawie ustaleń nie ulega wątpliwości, że wykazywane przez skarżącego dochody nie pokrywały wydatków na mieszkanie, opłacenie mediów i codzienne utrzymanie – zakupy żywności, odzieży, środków czystości. Zasadnie zatem organy obu instancji uznały, że brak jest w tej sprawie przesłanek do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Podkreślenia bowiem wymaga, że w tej sytuacji brak jest podstaw do uznania, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Marginalne, w ocenie sądu, znaczenie ma przywoływana przez skarżącego okoliczność, iż w uzasadnieniu decyzji organ I instancji użył sformułowań odnoszących się do standardu mieszkania i wysokiej klasy znajdujących się w tym mieszkaniu sprzętów RTV i AGD, które w jego ocenie nie odpowiadają rzeczywistości. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia miały bowiem udokumentowane przez organ I instancji rozbieżności w dochodach skarżącego i ponoszonych przez niego wydatkach, które w ocenie organu, uznanej przez sąd za prawidłową, świadczyły o posiadaniu przez skarżącego źródeł utrzymania, które pozwalają na zwrot nienależnie pobranych świadczeń.
Przepisy ustawy o pomocy społecznej nie definiują pojęcia "przypadku szczególnie uzasadnionego", jednak biorąc pod uwagę redakcję art. 98 i art. 104 ust. 4, należałoby przyjąć, że pod pojęciem tym można rozmieć takie sytuacje, które mają charakter nadzwyczajny i w takim stopniu rzutują na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu, że nieuzasadnionym byłoby egzekwowanie nienależnie pobranego świadczenia. W szczególności, w ocenie sądu, może to dotyczyć takich sytuacji, gdy osoba zobowiązana do zwrotu korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej i zwrot nienależnie pobranego świadczenia spowodowałby znaczne pogorszenie jej sytuacji. W takim przypadku odmowa umorzenia należności prowadziłaby do sytuacji, w której udzielane z pomocy społecznej świadczenia byłyby następnie zwracane temu samemu organowi, co w oczywisty sposób przeczy idei pomocy społecznej.
Sytuacja taka jednak w niniejszej sprawie nie zachodzi i, jak słusznie zauważył organ, skarżący posiada możliwości uzyskania dodatkowego dochodu, chociażby poprzez wynajęcie części mieszkania. Przede wszystkim jednak skarżący posiada środki na utrzymanie, co przesądza o tym, że brak jest podstaw do wywodzenia, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, a w konsekwencji, że ziściły się przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.
Zasadnie bowiem organ przyjął, że w przypadku, gdy osoba składająca wniosek o umorzenie, nie podaje odpowiadających stanowi faktycznemu informacji o swojej sytuacji, to brak jest podstaw do wiarygodnego ustalenia, czy w sprawie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie.
Sąd nie podzielił zarzutu naruszenia art. 7 i 77 § 1 K.p.a., bowiem materiał dowodowy zebrany w tej sprawie był wyczerpujący i brak jest podstaw do wywodzenia, że dokonując jego oceny organy obu instancji uczyniły to pobieżnie.
Końcowo należy wskazać, że decyzja o umorzeniu nienależnie pobranego świadczenia ma charakter uznaniowy, co nie oznacza jednak dowolności. Granicami uznania w niniejszej sprawie są z jednej strony przesłanki umorzenia nienależnie pobranego świadczenia określone w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej i ustalenia odnoszące się do sytuacji skarżącego w kontekście spełnienia tych przesłanek z drugiej. W opinii sądu organ dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego i nie przekroczył granic uznania administracyjnego w tej sprawie.
Z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a. sąd skargę oddalił.