II SA/Sz 790/24

II SA/Sz 790/24 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2024-11-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Krzysztof Szydłowski
Patrycja Joanna Suwaj /przewodniczący sprawozdawca/
Renata Bukowiecka-Kleczaj
Symbol z opisem
6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 208
art. 118 ust. 1,1a,4
Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Asesor WSA Krzysztof Szydłowski Protokolant starszy sekretarz sądowy Agnieszka Klimek po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi K. O., A. M., A. M., R. M., B. R., J. M., D. S. na decyzję S. K. O. w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przyznania własności działki gruntu rolnego oddala skargę.
Uzasadnienie
1. Starosta G. decyzją z dnia 06.03.2024 r. znak GN.6821.13.23-24.KW odmówił nieodpłatnego przyznania na rzecz M. F., A. M., A. M., R. M., B. R., J. M., D. S. i K. O. (dalej przywoływani jako: "Skarżący"), z własności Skarbu Państwa, działki gruntu rolnego, oznaczonej numerem [...] o pow. [...] ha, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą nr [...] położonej w obrębie ewidencyjnym [...], gmina T. .
W uzasadnieniu decyzji Organ wskazał, że Skarżący wystąpili z wnioskiem o nieodpłatne przyznanie na własność działki dożywotniej nr [...] położonej w obrębie ewidencyjnym [...], gmina T. . Organ wyjaśnił, że zgodnie z decyzją Naczelnika Miasta i Gminy T. z dnia 04.08.1975 r. znak [...] przejęto na własność Skarbu Państwa w zamian za zaopatrzenie emerytalne od małżonków S. i I. M. gospodarstwo rolne o pow. [...] ha bez zabudowań. Wyłączone spod przejęcia zabudowania stanowiły odrębny od gruntu przedmiot własności rolników. Na mocy tej decyzji przydzielono do bezpłatnego użytkowania działkę o pow. [...] ha, która miała zostać przydzielona po wykonaniu decyzji. Organ nadmienił, że w związku z koniecznością przekazania do zasobu Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa działki dożywotnej nr [...] stanowiącej własność dożywotnią I. i S. M. zlecono podział geodezyjny ww. działki. W 2000 r. dokonano podziału geodezyjnego działki [...] o pow. [...] ha obręb [...], gmina T. w wyniku którego powstały działki [...] i [...]. Organ I instancji następnie przytoczył treść art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Stwierdził kolejno, że w bazie danych ewidencji gruntów i budynków brak jest zapisów potwierdzających prawo do dożywotniego użytkowania ww. działki. Organ wskazał także, że w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego w sprawie wykluczono faktyczne użytkowanie działki przeznaczonej do dożywotniego użytkowania przez wnioskodawców jako spadkobierców małż. I. i S. M. od chwili ich śmierci. Z uzyskanych informacji wynika, że ww. działka prawidłowo użytkowana była przez syna uprawnionych wraz z pomocą sąsiada tylko do ok. 1999 r. Po tym roku uprawiały ją inne osoby fizyczne związane ustnymi umowami. Organ nadmienił, że w dniu 26.01.2024 r. zostały przeprowadzone oględziny przedmiotowej nieruchomości wraz z udziałem stron postępowania oraz wskazanych przez nich świadków. Podczas oględzin stwierdzono, iż aktualnie działka jest użytkowana rolniczo przez osobę fizyczną na podstawie umowy dzierżawy zawartej ze Skarbem Państwa od 2011 r. Przed zawarciem pierwszej umowy dzierżawy uzyskano informację od Rady Sołeckiej, zgodnie z którą po śmierci obojga uprawnionych małżonków M. żaden z żyjących synów nie użytkował działki dożywotniej po rodzicach. W piśmie wskazano również, że działka była użytkowana okresami za zgodą J. M., który w zależności od stosunków sąsiedzkich pozwalał ją użytkować na podstawie porozumienia ustnego. Obecny użytkownik zgodnie z informacją Burmistrza T. z dnia 07.02.2024 r. znak FK.3140.12.2024.FEP, opłaca podatek rolny od 2014 r. Organ wskazał, że geneza użytkowania szczegółowo została opisana w protokole oględzin, który stanowi integralny załącznik do niniejszej decyzji. Organ stwierdził, że wnioskodawcy nie spełniają przesłanek wynikających z art. 118 ww. ustawy, a zatem nie ma możliwości nieodpłatnego przyznania na ich własność działki dożywotniego użytkowania.
2. K. O. działając w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik A. M., A. M., R. M., B. R., J. M., D. S. wywiedli odwołanie od powyższej decyzji Starosty G. domagając się zmiany decyzji i przyznania prawa własności działki oznaczonej numerem [...] o pow. [...] ha położonej w obrębie ewidencyjnym [...] gmina T. , ewentualnie o uchylenia decyzji i przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżonej decyzji zarzucono:
1) Naruszanie przepisów prawa materialnego poprzez dokonanie nieprawidłowej interpretacji przepisu art. 118 ust. 1, 2a, 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez błędne uznanie, że wnioskodawcy nie spełniają warunków do żądania przyznania im prawa własności gruntu pod budynkami, bowiem aktualnie nie użytkują działki nr [...], mimo że brak użytkowania nie wynika z ich winy;
2) Naruszenie przepisów postępowania w zakresie, który miał wpływ na wynik sprawy, tj. w zakresie art. 6, art. 7, art. 8, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w zw. z art. 2 i 7 Konstytucji RP, poprzez naruszenie przez organ w toku postępowania administracyjnego przepisów postępowania, które to uchybienia miały wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły do nierozważenia całego materiału dowodowego w sprawie a ponadto naruszało zasady wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, co ujawniło się m.in. przez:
- niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i uznanie, że nie ma w niej znaczenia ustalenie dlaczego powyższa działka obecnie nie jest użytkowana przez spadkobierców i że nie nastąpiło to z winy spadkobierców;
- pominięcie w zupełności faktu, że faktycznie spadkobierca J. M. po śmierci rodziców działkę uprawiał, a później za jego zgodą działkę użytkował Z. R. oraz pominięcie faktu, ze działaniem ówczesnego sołtysa zostali oni pozbawieni możliwości jej użytkowania, a K. O. została wprowadzona w błąd odnośnie ubiegania się o prawo własności powyższej działki przez pracowników Urzędu Gminy w T. oraz sołtysa wsi G., co skutkowało tym, że działka nie była przez nich użytkowana, na co nie mieli wpływu.
3. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzją z dnia 7 sierpnia 2024r. działając na podstawie:
art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572)
art. 118 ust. 1 i 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2024 r. poz. 90 ze zm.), utrzymało w mocy decyzję Starosty G. z dnia 06.03.2024 r. nr l/XI-GN/24, znak sprawy GN.6821.13.23-24.KW
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Organ odwoławczy przytoczył przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników mające zastosowanie w sprawie i wskazał, że wynika z nich, że:
- po pierwsze, uprawnionym do złożenia wniosku na podstawie art. 118 ust. 1 ustawy jest osoba, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego,
po drugie, że prawo to nie podlega dziedziczeniu na zasadach ogólnych, a jedynie przysługuje zstępnemu, który po śmierci osoby uprawnionej, a więc osoby, której przysługuje prawo użytkowania, faktycznie włada działką w zakresie odpowiadającym temu użytkowaniu,
po trzecie, że zstępny może wystąpić z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki, do której osobie/osobom przysługiwało prawo użytkowania z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego w zamian za rentę, dopiero po śmierci tych osób.
Organ wskazał, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że na podstawie decyzji Naczelnika Miasta i Gminy T. z dnia 04.08.1975 r. znak Roi.6040/22/775 przejęto na własność Skarbu Państwa w zamian za rentę od małżonków S. i I. M. gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha bez zabudowań. Wyłączone spod przejęcia zabudowania stanowiły odrębny od gruntu przedmiot własności rolników. Na mocy tej decyzji przydzielono również prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu o powierzchni [...] ha, która miała być wydzielona po wykonaniu decyzji. Prawo do bezpłatnego użytkowania dotyczyło części działki nr [...] - w 2000 r. dokonano podziału geodezyjnego tejże działki, w wyniku którego wydzielone zostały działki nr [...] jako działka dożywotniego użytkowania oraz działka nr [...] jako działka siedliskowa.
S. M. i I. M. zmarli w 1979 r. W oparciu o postanowienie Sądu Rejonowego w G. [...] Wydział Cywilny z dnia [...].06.2023 r. (sygn. akt [...]) o stwierdzeniu nabycia spadku po S. M., I. M. oraz T. J. M. Kolegium ustaliło, że K. O., M. F., A. M., A. M., D. S. są wnukami S. i I. M., zaś J. M. jest synem S. i I. M.. Natomiast z postanowienia Sądu Rejonowego w Z. Wydział [...] Cywilny z dnia [...].04.2004 r. (sygn. akt [...]) o stwierdzeniu nabycia spadku po J. M. (synu S. i I. M.) wynika, że R. M. jest żoną J. M., a tym samym synową S. i I. M., natomiast B. R. jako córka J. M. jest wnuczką S. i I. M.. Z powyższego wynika, że wszyscy wnioskodawcy poza R. M. są zstępnymi osób uprawnionych.
Organ wskazał, że z art. 118 ust. 2a ustawy wynika, że legitymację prawną do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki dożywotniej ma zstępny osoby uprawnionej do nabycia działki dożywotniej na podstawie art. 118 ust. 1 ustawy. W tej sytuacji, na gruncie niniejszej sprawy J. M., K. O., M. F., A. M., A. M., D. S. oraz B. R. są podmiotami legitymowanymi do ubiegania się o przyznanie prawa własności działki na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy. Legitymacji takiej nie posiada natomiast R. M., gdyż nie jest zstępną osób uprawnionych.
Następnie Organ rozważał, czy zachodzi druga z wymaganych przez ww. ustawę przesłanek do nieodpłatnego przyznania własności przedmiotowej nieruchomości tj. faktyczne władanie daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym osobie uprawnionej i stwierdził, że uprawnienie zstępnego/zstępnych uprawnionego rolnika do zwrócenia się z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki użytkowanej przez rolników wynikające z art. 118 ust. 2a ustawy uzależnione jest od warunku, by zstępny/ zstępni uprawnionego faktycznie władał/władali nieruchomością w takim zakresie jak uprawniony, czyli jak użytkownik, i to w sposób ciągły i nieprzerwany od chwili śmierci osoby uprawnionej.
Organ zaznaczył, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że po śmierci osób uprawnionych tj. S. i I. M. ich syn J. M. użytkował przedmiotową nieruchomość początkowo osobiście później z pomocą sąsiada Z. R. i trwało to do ok. 1999 r. Z. R. miał przy tym zawartą z Naczelnikiem Miasta i Gminy w T. umowę dzierżawy działki nr [...]. Jak wskazywano w odwołaniu oraz w pismach odwołującej się K. O. składanych w toku postępowania, w okolicach 1999 r. Z. R. zgodził się na zamianę działek z sąsiadem K. B.. Z. R. miał użytkować działkę K. B. zaś K. B. działkę nr [...], ostatecznie Z. R. nie otrzymał w zamian żadnej działki, chciał przedłużyć umowę dzierżawy działki nr [...] w Urzędzie Gminy lecz okazało się że umowę taką zawarł już K. B., który uprawiał tę działkę wraz z synem S. B. od ok. 1999 r. W tym też okresie ówczesny sołtys poinformował J. M., że działka [...] nie jest jego własnością i kazał mu usunąć się z tej działki. Na wniosek sołtysa J. M. z powodu choroby został umieszczony w placówce opiekuńczo-leczniczej, gdzie przebywa do chwili obecnej. Z ustaleń Organu I instancji wynika także, że od roku 2004 r. do chwili obecnej przedmiotowa działka użytkowana jest przez I. B. i A. B.. I. B. opłaca podatek od powyższej nieruchomości.
Biorąc powyższe pod uwagę Organ stwierdził, że jedynie J. M. przez pewien okres po śmierci rodziców faktycznie władał przedmiotową nieruchomością w zakresie przysługującym uprawnionym. Natomiast pozostali zstępni domagający się przyznania nieodpłatnie na ich rzecz przedmiotowej nieruchomości nie sprawują i nigdy nie sprawowali faktycznego władztwa nad tą nieruchomością jak użytkownik. Organ podkreślił, że sami odwołujący ustalenia tego nie kwestionują. Kolegium wskazało, że nie mają wpływu na rozstrzygnięcie wskazywane przez odwołujących przyczyny z powodu których przedmiotowa nieruchomość nie była we władaniu zstępnych, w tym także okoliczność, że wbrew ich woli zostali oni pozbawieni możliwości jej użytkowania. Dla postępowania toczącego się na podstawie art. 118 ustawy decydujące znaczenie ma to, że zstępni nie władali (poza J. M.) i aktualnie również nie władają faktycznie przedmiotową nieruchomością. Nie jest zaś sporne, że nieruchomość ta jest obecnie użytkowana przez inne osoby.
Podsumowując Kolegium uznało, że w sprawie zstępni nie wykazali zaistnienia przesłanki określonej w art. 118 ust. 2a ustawy.
Również okoliczność, że odwołujący (w większości) są spadkobiercami osób uprawnionych do przyznania prawa własności przedmiotowej działki nie miała dla Organu odwoławczego znaczenia dla rozstrzygnięcia tej sprawy, albowiem działka stanowi własność Skarbu Państwa, zaś przysługujące S. i I. M. prawo użytkowania nie jest prawem dziedzicznym, nie weszło w związku z tym do masy spadkowej po spadkodawcach. Zgodnie bowiem z art. 922 § 2 k.c. nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą. Prawo użytkowania ustanowione na rzecz S. i I. M. w zamian za przekazanie Państwu gospodarstwa rolnego stanowiło prawo mające zaspokoić ich indywidualne potrzeby i interesy. Zgodnie zaś z art. 266 k.c. użytkowanie ustanowione na rzecz osoby fizycznej wygasa najpóźniej z jej śmiercią.
4. Niezadowoleni z treści rozstrzygnięcia Skarżący wywiedli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, wnosząc o jego zmianę i przyznanie nieodpłatnie ww. osobom prawa własności ww. działki, ewentualnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
Decyzji powyższej zarzucono:
naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez dokonanie nieprawidłowej interpretacji przepisu art. 118 ust. 1, 2a, 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2023 r. poz. 208 ze zm.), poprzez błędne uznanie, że wnioskodawcy nie spełniają warunków do żądania przyznania im prawa własności gruntu pod budynkami, bowiem aktualnie nie użytkują działki nr [...], mimo że brak użytkowania nie wynika z ich winy,
naruszenie przepisów postępowania w zakresie, który miał wpływ na wynik sprawy, tj. wzakresie art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.) w zw. z art. 2 i 7 Konstytucji RP, poprzez naruszenia przez Organ w toku postępowania administracyjnego przepisów postępowania, które to uchybienia miały wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły do nierozważania całego materiału dowodowego w sprawie a ponadto naruszało zasady wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, co ujawniło się między innymi przez:
niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i uznanie, że nie ma w niej znaczenia ustalenie dlaczego powyższa działka obecnie nie jest użytkowana przez spadkobierców i że nie nastąpiło to winy spadkobierców,
pominięcie w zupełności faktu, że faktycznie spadkobierca J. M. po śmierci rodziców działkę uprawiał, a później za jego zgodą działkę użytkował Z. R. oraz pominięcie faktu, że działaniem ówczesnego sołtysa zostali oni pozbawieni możliwości jej użytkowania, a K. O. została wprowadzona w błąd odnośnie ubiegania się o prawo własności powyższej działki przez pracowników Urzędu Gminy w T. oraz sołtysa wsi G., co skutkowało tym że działka nie była przez nich użytkowana, na co nie mieli wpływu.
Skarżący wnieśli o przeprowadzenie rozprawy i przesłuchanie w charakterze strony wyłącznie K. O. na potwierdzenie faktu użytkowania działki przez syna uprawnionych J. M. i później za jego zgodą przez Z. R., przyczyn nieużytkowania działki przez spadkobierców, okoliczności w których K. O. dowiedziała się o możliwości złożenia wniosku o nieodpłatne przyznanie działki.
W uzasadnieniu skargi Skarżący podnieśli, że Kolegium nie wzięło zupełnie pod uwagę faktu, że spadkobiercy S. i I. M. bez własnej winy zostali pozbawieni prawa użytkowania powyższej działki, a K. O. została wprowadzona w błąd przez pracownika Urzędu Gminy w T. .
Wskazali, że do około 2000 r. działki [...] i [...] (poprzednio [...]) były użytkowane przez J. M. i częściowo z uwagi na jego chorobę oddane w użytkowanie dla sąsiada - rolnika Z. R.. Uzgodniono, że podatek będzie płacił Z. R.. Na tę okoliczność pomiędzy Naczelnikiem Miasta i Gminy w T. a Z. R. w dniu 4 stycznia 1988 r. została zawarta umowa dzierżawy działki [...]. Urząd Miejski w T. wprowadził nas w błąd twierdząc, że w teczce osobowej Z. R. brak jest umowy dzierżawy na działkę nr [...] (pismo z dnia 04.03.2024 r.). Sąsiad K. B. chciał się zamienić na działki i użytkować działkę [...], a w zamian Z. R. miał użytkować jego działkę, na co ten wyraził zgodę. Niestety Z. R. nie otrzymał ani jednej ani drugiej działki, więc udał się do Urzędu Gminy i chciał zawrzeć na działkę [...] kolejną umowę dzierżawy. Okazało się że umowę taką ma już zawartą K. B., który razem z sołtysem oszukali Z. R.. Po nim działkę uprawiali A. B. z mężem I. B.. W tym okresie urzędujący wówczas sołtys poinformował J. M., że działka [...] nie jest jego własnością i kazał mu się usunąć z tej działki. J. M. na wniosek sołtysa z powodu choroby został umieszczony w placówce opiekuńczej-leczniczej, w której przebywa do chwili obecnej. Pani M. S. z Urzędu Miejskiego w T. poinformowała mnie, że do J. M. były wysyłane pisma o nieuregulowanym podatku na adres [...] mimo jego niezamieszkiwania pod tym adresem.
Około roku 2004 K. O. rozmawiała z ówczesnym sołtysem R. S., który oświadczył, że nic jej się nie należy po dziadkach, gdyż nic oni nie mieli, bo wszystko oddali za rentę. Po tej rozmowie udała się ona do Urzędu Gminy w T. aby się upewnić, czy sołtys miał rację. Pracownik Urzędu potwierdził te informacje, dlatego też wcześniej nie złożyła ona wniosków o nieodpłatne przyznanie działki dożywotniego użytkowania i o nieodpłatne przeniesienie prawa własności gruntu pod budynkami, które wchodziły w skład gospodarstwa rolnego przekazanego na rzecz Skarbu Państwa przez I. i S. M.. Dopiero w roku 2021 r. jak była w Starostwie Powiatowym w G., urzędniczka poinformowała ją, że dziadkowie za życia nie uregulowali prawa własności działek, ale mogą to w tej chwili zrobić ich spadkobiercy. Złożyła więc w sądzie wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po dziadkach i w dniu 22 czerwca 2023 r. Sąd Rejonowy w G. postanowieniem ustalił spadkobierców i ich udziały.
Nikt nie poinformował spadkobierców o możliwości nieodpłatnego nabycia tych działek.
Skarżący, powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2011 r. (sygn. akt II OSK 1096/10) wskazali, że zawarte w art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników określenie, że zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością, należy interpretować z uwzględnieniem znaczenia tego określenia w przepisach kodeksu cywilnego regulujących instytucję posiadania (art. 336 KC) oraz pośrednio z uwzględnieniem regulacji dotyczącej użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego, natomiast nie można nadawać tym określeniom innego, odrębnego, autonomicznego znaczenia. W szczególności słowa faktyczne władanie nie mogą być co do zasady zawsze utożsamiane z wymogiem osobistej, bezpośredniej, ciągłej pracy zstępnego osoby uprawnionej na przedmiotowej nieruchomości. Każdy stan faktyczny wymaga odrębnych ustaleń i oceny z uwzględnieniem wskazanych wyżej zasad. Posiadanie, według kodeksu cywilnego, jest szczególnym, pozostającym pod ochroną prawa stanem faktycznym. Stan ten polega na faktycznym władztwie, przez które rozumie się samą możność władania rzeczą. Efektywne, w sensie gospodarczym, korzystanie z nieruchomości nie jest konieczną przesłanką posiadania. Dla istnienia posiadania nie jest konieczne rzeczywiste korzystanie z rzeczy, lecz sama możliwość takiego korzystania. Zawarte w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników określenie, że zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością, należy interpretować z uwzględnieniem znaczenia tego określenia w przepisach KC, regulujących instytucję posiadania (art. 336 KC) oraz pośrednio z uwzględnieniem regulacji, dotyczącej użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego, natomiast nie można nadawać tym określeniom innego, odrębnego, autonomicznego znaczenia. W szczególności słowa "faktyczne władanie" nie mogą być co do zasady utożsamiane z wymogiem osobistej, bezpośredniej, ciągłej pracy zstępnego osoby uprawnionej na przedmiotowej nieruchomości. Faktyczne władztwo, o którym mowa w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, należy odnosić do instytucji posiadania i przysługujących posiadaczowi uprawnień.
Z powyższego zdaniem Skarżących wynika, że okres użyczenia działki [...] Z. R. przez spadkobiercę J. M. należy uznać za okres jej posiadania. Zarówno ówczesny sołtys jak i inne osoby wykorzystały chorobę J. M. by usunąć go z użytkowanych nieruchomości i przejąć działkę [...]. Spadkobiercy zostali wprowadzeni w błąd odnośnie przeniesienia prawa własności tej działki dlatego też wniosek w Starostwie został złożony dopiero w 2023 r. W ocenie Skarżących, gdyby nie błędne informacje to nieruchomość ta byłaby użytkowana przez spadkobierców S. i I. M. do dzisiaj.
5. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Sąd uznał, że skarga jest niezasadna.
6. Sąd administracyjny przeprowadza kontrolę zaskarżonego rozstrzygnięcia w zakresie jego zgodności z obowiązującym prawem, do czego jest uprawniony na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267). W związku z powyższym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, a także ustalenie, że decyzja organu dotknięta jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) – dalej "p.p.s.a.").
7. Na wstępie wywodu należy nakreślić ramy prawne sprawy.
Zgodnie z art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2023 r. poz. 208 ze zm., dalej przywoływana jako; "u.s.r." lub "ustawa"), osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Jak stanowi natomiast art. 118 ust. 2a ustawy z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Decyzje w sprawach określonych w ust. 1-2a wydaje starosta (art. 118 ust. 4 ustawy).
8. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowało się stanowisko, które Sąd orzekający w sprawie podziela, że przesłanka władania, o której mowa art. 118 ust. 2a ustawy, oznacza faktyczne użytkowanie konkretnej nieruchomości w takim samym zakresie, jaki odpowiadał uprawnieniom zmarłego rolnika. Nie chodzi zatem o sporadyczne, okazjonalne, czy kilkakrotne korzystanie z rzeczy nieruchomej, lecz o władanie nią w sposób ciągły, bezpośredni, osobisty i nieprzerwany. Władanie to powinno wyrażać się przez czynności związane z użytkowaniem nieruchomości.
Stąd wbrew stanowisku Skarżących, dla przyznania prawa własności działki na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy nie jest zatem wystarczające sama potencjalna możliwość władania rzeczą, bez rzeczywistego korzystania z niej. Taki pogląd pozostawałby w sprzeczności z celem przyznania zstępnym prawa, o którym mowa w art. 118 ust. 2a ustawy. Celem tym nie było przysporzenie zstępnym majątku, lecz przyznanie im na własność tzw. przydomowej działki, aby mogli z niej faktycznie korzystać na ich własne potrzeby, po wygaśnięciu przysługującego rolnikowi prawa użytkowania tej działki wraz z jego śmiercią. Zstępny powinien zatem faktycznie władać nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom rolnika, któremu przysługiwało prawo użytkowania nieruchomości. Użytkowanie to prawo rzeczowe, polegające na używaniu rzeczy i pobieraniu z niej pożytków (art. 252 k.c.). Zstępny występujący z żądaniem przyznania prawa własności działki na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy nie musi być bezpośrednim zstępnym osoby uprawnionej, istotne jest jednak, aby działka była nieprzerwanie użytkowana przez kolejnych zstępnych osoby uprawnionej, aż do złożenia wniosku i rozstrzygania przez organy (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 czerwca 2013 r. sygn. akt II OSK 367/12, 6 lutego 2018 r. sygn. akt II OSK 958/16, 29 września 2010 r. sygn. akt I OSK 1609/09, 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt II OSK 1571/16, 30 maja 2008 r. sygn. akt II OSK 588/07, wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w: Białymstoku z 23 września 2010 r. sygn. akt II SA/Bk 315/10, Warszawie z 17 lutego 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1526/09, Łodzi z 26 stycznia 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 1042/09, 5 sierpnia 2009 r. sygn. akt VIII SA/Wa 43/09, Białymstoku z 12 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Bk 92/18).
Także najnowsze orzecznictwo sądowoadministracyjne odnosi się do tej kwestii. I tak np. w wyroku z dnia 24 kwietnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku (sygn. akt II SA/Gd 955/23) wskazał, że analizując treść ust. 2a art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników wskazać należy na następujące przesłanki: po pierwsze z wnioskiem o przyznanie prawa własności może wystąpić tylko zstępny, po drugie wniosek o przyznanie prawa własności może dotyczyć tylko działki co do której zmarłemu wstępnemu przysługiwało prawo użytkowania z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, po trzecie zstępny musi wykazać, że po śmierci wstępnego faktycznie włada daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom, czyli włada tą nieruchomością, która była obciążona prawem użytkowania, a nie jakąkolwiek inną nieruchomością, natomiast zakres władania przez zstępnego ma odpowiadać władaniu jak przy użytkowaniu, mając na uwadze, że zstępnemu prawo użytkowania nie przysługuje, gdyż prawo to wygasło w chwili śmierci osoby uprawnionej.
W wyroku z dnia 18 września 2019 r. (sygn. akt II SA/Gd 153/19) WSA w Gdańsku także podkreślił, że warunkiem przyznania działki zstępnym jest faktyczne władanie daną nieruchomością po śmierci rolnika, w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom. Chodzi tu więc o faktyczne użytkowanie działki przez zstępnego w rozumieniu potocznym (ponieważ w rozumieniu cywilistycznym prawo użytkowania przysługiwało rolnikowi do jego śmierci) na własne potrzeby.
Regulacja prawna art. 118 ust. 2a ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników stawia zstępnemu, ubiegającemu się o przyznanie prawa własności działki, warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania), co oznacza wymóg osobistego użytkowania nieruchomości przez zstępnego. Roszczenia przewidziane tymże przepisem nie mogą być interpretowane rozszerzająco, ich celem jest bowiem zaspokojenie interesów rolnika, a nie osób trzecich. Co do zasady przysługują one rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne Państwu, jeśli zaś chodzi o jego zstępnych, odnoszą się one jedynie do osób ściśle określonych w ust. 2a wskazanej normy prawnej, czyli tym, którzy po śmierci rolnika faktycznie władają działką w zakresie wynikającym z prawa użytkowania.
Zstępni właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, mogą po jego śmierci ubiegać się o przyznanie im tej działki na własność, jeżeli najpóźniej w chwili śmierci uprawnionego przejęli po nim posiadanie działki i działkę tę nieprzerwanie użytkują (tak WSA w Białymstoku w wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r. (sygn. akt II SA/Bk 92/18). Inaczej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 lutego 2018 r. (sygn. akt II OSK 958/16), który wskazał, że dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest wykazanie, że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organy zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością władał. Także w wyrokach WSA w Szczecinie z dnia 11 kwietnia 2024 r. (sygn. akt II SA/Sz 95/24) oraz z dnia 19 maja 2022 r. (sygn. akt II SA/Sz 1269/21), który Sąd orzekający w sprawie podziela, Sąd wskazał, że dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest wykazanie, że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organy, zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością władał. Uprawnienie uregulowane art. 118 ust. 1 u.s.r. ma charakter roszczenia osobistego uprawnionej osoby, które nie może zostać scedowane na zstępnych tej uprawnionej strony, czy też być potraktowane jako wchodzące do masy spadkowej. Sama potencjalna możliwość władania działką, bez rzeczywistego korzystania z niej przez daną osobę nie jest wystarczająca do uznania za spełnioną przesłankę z art. 118 ust. 2a u.s.r. Podobnie WSA w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z dnia 28 czerwca 2018 r. (sygn. akt II SA/Go 351/18), uznał, że z brzmienia art. 118 ust. 2a ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników nie wynika, by osoba występująca z wnioskiem o przyznanie własności działki w trybie tego przepisu musiała objąć działkę we władanie bezpośrednio po śmierci osoby uprawnionej. Znaczenie ma bowiem faktyczne władanie nieruchomością w chwili zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organ administracji.
9. Powyższa różnica w poglądach sądów administracyjnych jeśli chodzi o faktyczne władanie (czy w chwili zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organ administracji czy też już bezpośrednio po śmierci osoby uprawnionej), nie mają w tej sprawie znaczenia, jak bowiem wynika z bezspornie ustalonego stanu faktycznego, Skarżący nieruchomością ani w chwili śmierci osoby uprawnionej ani też w momencie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organ administracji nieruchomością faktycznie nie władali. Sąd jednocześnie podziela argumentację zaprezentowaną w decyzjach Organów obu instancji.
Kwestia winy, wprowadzenia w błąd, celowego działania osób trzecich, wbrew twierdzeniom Skarżących, dla sprawy pozostaje obojętna.
10. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.
Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych pochodzą z bazy dostępnej pod adresem: https://orzeczenia.nsa.gov.pl