II SA/Sz 682/23

II SA/Sz 682/23 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2023-10-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Krzysztof Szydłowski
Marzena Iwankiewicz /przewodniczący/
Patrycja Joanna Suwaj /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 97/24 - Wyrok NSA z 2025-01-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151, art. 269 par. 1.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Sędziowie Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.), Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 października 2023 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 13 czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
1. Decyzją z 9 stycznia 2023 r., Burmistrz P. (dalej przywoływany jako: "Organ I instancji"), działając na postawie art. 104 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615) odmówił M. M. (dalej przywoływana jako: "Strona", "Skarżąca", "Wnioskodawczyni") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem - Z. K..
Jak wynika z treści uzasadnienia tego rozstrzygnięcia, Organ opisaną wyżej decyzję wydał po wcześniejszym uchyleniu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzji odmawiającej przedmiotowego świadczenia – z dnia 1 września 2022 r. i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia Organowi I instancji celem zgromadzenia dowodów na okoliczność, czy małżonka osoby wymagającej opieki – J. K. jest w stanie ze względu na stan zdrowia i wiek zapewnić tej osobie realną i bezpieczną opiekę.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Organ I instancji w oparciu o dołączone do sprawy dokumenty ustalił, że znaczny stopień niepełnosprawności u ojca Skarżącej powstał, gdy skończył on 80 lat, co oznacza brak zachowania kryterium wiekowego określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, co stanowiło o braku podstaw do uwzględnienia żądania Strony.
Kolejnym powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia była okoliczność pozostawania ojca Skarżącej w związku małżeńskim, przy uwzględnieniu, że żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowiło negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określoną w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.
2. W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca wniosła o jej uchylenie oraz orzeczenie o przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie zarzuciła naruszenie obowiązujących przepisów prawa i ich wykładni przyjętej przez orzecznictwo oraz pominięcie wytycznych zawartych w decyzji Kolegium z dnia 16 listopada 2022 r. co do konieczności stosowania przez Organ I instancji wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych i zobowiązującej Organ I instancji do ustalenia czy do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem zdolny jest współmałżonek, a nie wyłącznie ustalenia, że współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
3. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, decyzją z dnia 13 czerwca 2023 r. Nr SKO.N.M.431/645/2023, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2023r., poz. 775 ze zm.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a pkt 2, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Organ odwoławczy w pierwszej kolejności wyjaśnił, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy został poddany kontroli Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z powołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wynika, że Organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Tym samym przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ winien uwzględnić niekonstytucyjność ww. przepisu i rozpoznać wniosek z pominięciem kryterium wieku, w jakim powstała niepełnosprawność osoby dorosłej, co oznacza że w powyższym zakresie decyzja Organu I instancji jest niewłaściwa.
W dalszej części uzasadnienia Kolegium podkreśliło, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wprowadza również przesłankę negatywną po stronie osoby wymagającej opieki, której zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Ustawodawca w powołanym przepisie wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.
Organ zwrócił uwagę na przekazane w dniu 10 lutego 2023 r. orzeczenie wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 23 stycznia 2023 r. zaliczające żonę osoby wymagającej opieki do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Zdaniem Kolegium, skoro w rozpoznawanej sprawie ojciec Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności - to tym samym zachodzą okoliczności uniemożliwiające przyznanie Skarżącej, jako zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W sprawie zaistniała negatywna przesłanka przewidziana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy a organy - z uwagi na uprzednie uznanie matki Skarżącej przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym - nie są zobligowane do dalszego badania kwestii stanu jej zdrowia.
Zgodnie z wolą ustawodawcy, wyłączną rolą organów w zakresie badania stanu zdrowia oraz możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka w kontekście art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy jest bowiem, co do zasady, weryfikacja tego, czy dana osoba legitymuje się stosownym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności a spowodowane jest to zwłaszcza tym, iż organy nie posiadają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby im prawidłowo ocenić na podstawie środków dowodowych, czy stan zdrowia osoby zobowiązanej do alimentacji, w nich wskazany, rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.
Za pozostający bez jakiegokolwiek wpływu na wynik sprawy, Organ uznał fakt rzeczywistego sprawowania opieki przez Odwołującą nad niepełnosprawnym ojcem, gdyż okoliczność ta nie znosi obowiązków, określonych w art. 23 k.r.o., ciążących na matce Odwołującej. Zatem sam brak realnego wypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy mężem i żoną nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.
W podsumowaniu Organ odwoławczy podniósł, że skoro Wnioskodawczyni nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojego ojca, to nie może ona skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad nim. Prawo do przyznania wnioskowanego świadczenia będzie przysługiwało Skarżącej dopiero wówczas, gdy żona osoby wymagającej opieki będzie legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe stanowisko wyrażone zostało w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22, w której w punkcie 2 stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
W przypadku sprawowania zatem opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
4. Niezadowolona z treści rozstrzygnięcia Skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
1) art. 7, art. 77 §1, art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, i pominięcie w ocenie dowodów wskazujących na stan zdrowia matki, a dalej faktyczne możliwości sprawowania przez nią opieki nad ojcem oraz uznanie za pozostający bez wpływu na wynik sprawy fakt, że to Skarżąca rzeczywiście sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, bowiem matka z uwagi na stan zdrowia nie na możliwości wykonywania opieki nad mężem, w zakresie, w jakim ten opieki wymaga;
2) art.17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że pozostawanie przez ojca w związku małżeńskim z osobą legitymującą się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz Skarżącej, córki niepełnosprawnego, podczas gdy o zasadności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ powinien decydować w oparciu o ustalenia czy do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonek jest zdolny, a nie wyłącznie przy ustaleniu, że współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) art. 69 i 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP poprzez nieudzielenie pomocy osobie niepełnosprawnej oraz jej o rodzinie i pominięcie okoliczności dotyczących braku obiektywnej zdolności i możliwości świadczenia opieki przez osobę spokrewnioną z niepełnosprawnym w pierwszej kolejności oraz faktycznego, prawidłowego świadczenie tejże opieki przez osobę spokrewnioną w dalszej kolejności.
Mając powyższe na względzie Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji.
W uzasadnieniu Skarżąca podniosła, że wydanie ww. decyzji było poprzedzone przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania na mocy decyzji SKO z dnia 16 listopada 2022 r. Kolegium jednoznacznie wskazało, że konieczne jest ustalenie czy współmałżonek jest faktycznie i fizycznie zdolny do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, a nie tylko czy legitymuje się lub nie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Powołując się na stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych w tym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 sierpnia 2022 r. (sygn. akt II SA/Po 116/22) Skarżąca podniosła, że o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - niejako w zastępstwie ww. małżonka - osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. W praktyce chodzi o sytuację, gdy ów małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad inną osobą, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę.
W dalszej części skargi powołano stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich (SK 33/23) zgodnie z którym art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim za jedyną przesłankę uprawniającą do świadczenia pielęgnacyjnego osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 uznaje legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą wsparcia jest niezgodny z art. 69 Konstytucji.
Mając powyższe na uwadze zdaniem Skarżącej organy wydające decyzję w sprawie, winny zweryfikować, czy małżonek osoby niepełnosprawnej, który w niniejszej sprawie legitymuje się "tylko" orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jest w stanie faktycznie wykonywać należytą opiekę nad niepełnosprawnym. Organy zaniechały tego obowiązku, wskazując, że nie są zobligowane do ustalania wskazanej kwestii oraz że fakt rzeczywistego sprawowania opieki przez Skarżącą nad ojcem pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Takie założenie i brak działań organów w tym zakresie doprowadziły do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.
5. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie oraz utrzymał swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, zważył co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
6. W pierwszej kolejności zaznaczenia wymaga, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634; dalej jako: "p.p.s.a."), zgodnie z zaakceptowanym przez pełnomocnika Skarżącej wnioskiem Organu. W myśl art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
7. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie utrzymującą w mocy decyzję Organu I instancji o odmowie przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
8. Na wstępie wywodu należy nakreślić ramy prawne sprawy.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390, dalej: "u.ś.r.").
Stosownie do treści art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia
9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jednak jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jak wynika z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych.
9. Okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie jest to, że Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pomiędzy stronami nie ma też sporu co do tego, że żona osoby niepełnosprawnej nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, lecz na mocy orzeczenia z dnia 23 stycznia 2023 r. została zaliczona do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności wydanym na stałe.
Przyczyną odmowy przyznania przez Kolegium wnioskowanego świadczenia było wystąpienie negatywnej przesłanki wymienionej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych. Chociaż Stronę łączy ze Z. K. pokrewieństwo, to jednak osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a zatem obowiązek alimentacyjny małżonki wyprzedza obowiązek Skarżącej, będącej córką niepełnosprawnego. Jednocześnie małżonka niepełnosprawnego nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi przeszkodę w przyznaniu Skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Zdaniem Strony, sam fakt braku orzeczenia o stopniu niepełnosprawności małżonka osoby wymagającej opieki nie przesądza o braku podstaw do przyznania świadczenia, jeżeli wspomniany małżonek z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie tej opieki sprawować.
10. Podkreślenia wymaga, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych określają przesłanki, których wystąpienie warunkuje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 tej ustawy określa krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a) wyznacza kolejność uprawnionych. Z treści cytowanych unormowań wynika przy tym jednoznacznie, że ustawodawca powiązał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym.
Obowiązek alimentacyjny wynika ze szczególnej więzi prawnej łączącej krewnych i małżonków. Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przy czym zgodnie z przepisami k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (por. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.). W myśl zaś art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten wskazuje kolejność zobowiązanych do alimentacji oraz wymienia stany faktyczne uzasadniające powstanie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby zobowiązanej w dalszej kolejności.
11. Zauważyć należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwa odmienne stanowiska co do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Pierwsza z linii orzeczniczych wskazywała na konieczność stosowania wykładni językowej, natomiast druga - akcentowana w treści skargi - opierała się na dyrektywach pozajęzykowych - systemowych i celowościowych. W tym drugim przypadku sądy administracyjne wskazywały, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy współmałżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych. Sądy administracyjne wskazywały przy tym, że chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki małżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać.
Kwestia ta ostatecznie została rozstrzygnięta uchwałą siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22). W rozstrzygnięciu tej uchwały skład orzekający stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Stanowisko to wskazuje na sposób rozumienia normy zawartej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Uzasadniając swoje stanowisko skład poszerzony w szczególności wskazał, że z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a) oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 z późn. zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami wymienionej wyżej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, albowiem ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę na przepis art. 269 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Powyższa regulacja wskazuje na moc wiążącą uchwał Naczelnego Sądu Administracyjnego, a istota tego związania oznacza, że stanowisko zajęte w uchwale wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dotąd sądy administracyjne powinny je respektować.
12. Uwzględniając treść przywołanej powyżej uchwały należy uznać, że zarzuty skargi okazały się niezasadne. Okoliczność, że małżonka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności. W tej sytuacji podnoszone przez Skarżącą argumenty i okoliczności związane ze stanem zdrowia mamy pod kątem jej zdolności do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, w zakresie, w jakim ten opieki wymaga, nie mogły mieć wpływu na treść wydanego rozstrzygnięcia.
13. Podobnie nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty skargi dotyczące braku wywiązania się przez Kolegium z wytycznych wynikających z uprzednio wydanego rozstrzygnięcia Kolegium z dnia 16 listopada 2022 r., bowiem za irrelewantne prawnie, w świetle powołanej uchwały, należy uznać kwestie, czy małżonka niepełnosprawnego fizycznie jest zdolna do sprawowania tej opieki, w sytuacji gdy nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto jak prawidłowo zwróciło na to uwagę Kolegium, stan zdrowia matki Skarżącej został ustalony przez wyspecjalizowany zespół lekarzy w orzeczeniu potwierdzającym umiarkowany stopień jej niepełnosprawności.
14. Odnosząc się do zarzutu nieudzielenia pomocy osobie niepełnosprawnej oraz jej rodzinie, co w ocenie Skarżącej należy wiązać z naruszeniem przepisów Konstytucji RP tj. art. 69 oraz art. 71 ust. 1, powołującej jednocześnie stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, podkreślenia wymaga, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. uwzględnił również, że zarówno art. 18, jak i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zobowiązują państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony, nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Zgodnie natomiast z art. 81 Konstytucji RP, praw określonych w art. 71 Konstytucji RP można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Świadczenie pielęgnacyjne jest instrumentem wspierania rodzin będących w trudnej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Przez odesłanie do standardów określanych w ustawie, ustrojodawca w Konstytucji upoważnił ustawodawcę do przyjęcia szczegółowych form i zasad realizowania wskazanych zadań państwa. Ich katalog może być różny, a przyjęte rozwiązania ustawowe zróżnicowane.
15. Wobec powyższego, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (www.orzeczenia.nsa.gov.pl).