I SA/WA 1181/23

I SA/Wa 1181/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-09-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-06-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz
Anna Falkiewicz-Kluj /przewodniczący/
Nina Beczek /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 621/24 - Wyrok NSA z 2025-03-13
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art.145 par 1 pkt 1 lit a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz asesor WSA Nina Beczek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 września 2023 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2023 r. nr KOA/2030/Sr/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy P. z dnia 28 lutego 2023 r. nr WSS.8252.1.18.2022.MS-269/2023; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz A. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania A. K., decyzją z [...] kwietnia 2023 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z [...] lutego 2023 r. nr [...] orzekającą o odmowie przyznania A. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem B. K. legitymującym się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium podało, że wnioskiem z [...] kwietnia 2022 r. A. K. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem B. K.. W tej sytuacji podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390), dalej powoływanej jako "ustawa", nie jest zatem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W ocenie Kolegium, nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba sprawująca opiekę. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. O rezygnacji z zatrudnienia, czy też świadomym jego niepodejmowaniu, można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, na którą to zdolność wpływa także wiek takiej osoby i jej stan zdrowia. Nie można bowiem pomijać, że z przepisu art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że przesłanką przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprawowanie przez wnioskodawców opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Kolegium podało, że skarżąca została wezwana przez organ I instancji do dostarczenia świadectw pracy, umów o pracę, umów zlecenia na wykonywanie pracy zarobkowej lub innego zatrudnienia przez znaczny okres czasu (minimum 6 miesięcy) przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne oraz dniem uzyskania orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z [...] lipca 2020 r. Z oświadczenia z [...] grudnia 2022 r. złożonego przez skarżącą wynika, że nie pracowała zarówno przed dniem 4 kwietnia 2022 r., jak i przed dniem 10 lipca 2020 r., tylko opiekowała się mężem. Z ustaleń dokonanych podczas przeprowadzonego w dniu [...] kwietnia 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że mąż skarżącej porusza się w obrębie mieszkania o kulach, skarżąca zaś pomaga w utrzymaniu higieny osobistej, ubieraniu, myciu, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, dawkuje i podaje leki. Skarżąca pozostaje w dyspozycji męża całą dobę. Z orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z [...] lipca 2020 r. wynika, żę B. K. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do [...] lipca 2023 r. Tymczasem art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Kolegium podało, że skarżąca, pomimo wezwania, nie wykazała związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką, nie przedstawiła żądnych dowodów wskazujących, że zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Kolegium podało, że nie kwestionuje złego stanu zdrowia męża skarżącej i konieczności jego wsparcia, ale wykazane przez skarżącą rodzaj, charakter i zakres wykonywanych przez nią czynności składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (m.in. przygotowywanie posiłków, zakupy, sprzątanie) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu. Czynności polegające na podawaniu leków i czynnościach pielęgnacyjnych, nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu. Również wskazane przez skarżącą czynności, które wykonuje jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej. Przesłanką odmownej decyzji w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego jest w ocenie Kolegium fakt niespełnienia przez skarżącą przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jej niepodejmowania w związku ze sprawowaniem opieki.
Skargę na decyzję Kolegium wniosła A. K., działająca przez profesjonalnego pełnomocnika.
Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego i przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad mężem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy - co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia;
2. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 kpa poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad mężem, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, a ponadto o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, której art. 17 ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z przepisu tego wynika, że aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne opieka sprawowana przez uprawnioną do tego osobę winna mieć charakter faktyczny, osobisty, wyłączny, bezpośredni, stały i długotrwały, tj. taki aby eliminowała możliwość podejmowania przez osobę sprawującą opiekę własnej pracy zarobkowej. Nie musi to być opieka o charakterze wzmożonym i specjalistycznym (np. intensywna opieka medyczna). Nie musi to być opieka całodobowa. Taką opiekę mogą zapewnić tylko podmioty instytucjonalne, które pracują w ruchu ciągłym. Jednakże opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie może polegać na opiece częściowej, czy opiece sprawowanej w niewielkim zakresie czynności usługowych. Nie może to być współopieka, czy opieka naprzemienna sprawowana razem z innymi osobami. Opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy obejmuje m.in. takie czynności usługowe jak: udzielanie pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, pielęgnacja, opieka higieniczna, opieka medyczna, niezbędna pomoc w załatwianiu spraw osobistych, zapewnienie kontaktów z otoczeniem, zapewnienie wyżywienia, utrzymanie czystości.
Mając na uwadze powyższe trzeba wskazać, że już z samych wniosków pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy w dniu [...] kwietnia 2022 r. wynika, że mąż skarżącej nie jest osobą samodzielną, a skarżąca sprawuje nad mężem całodobową opiekę osobistą. Podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że mąż skarżącej wymaga pomocy osób drugich w podstawowych czynnościach dnia. W obrębie mieszkania porusza się w miarę samodzielnie, poza mieszkaniem porusza się o kulach w asyście żony. Skarżąca pomaga mężowi w utrzymaniu higieny osobistej, ubraniu męża, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, dawkuje i podaje lekarstwa, pierze. Potrzeby fizjologiczne mąż skarżącej stara się załatwiać samodzielnie, jednak wymaga często zmiany bielizny osobistej, wymaga też wsparcia we wstawaniu z łóżka.
Z oświadczenia skarżącej z [...] grudnia 2022 r., znajdującego się w aktach sprawy wynika, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym mężem. W oświadczeniu tym wskazano, że skarżąca nie poszukuje zatrudnienia, gdyż zakres opieki jest na tyle szeroki, że wyklucza możliwość podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z uzasadnienia orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z [...] lipca 2020 r. wynika ponadto, że mąż skarżącej jest [...] – z wątpliwymi rokowaniami co do poprawy stanu zdrowia – to zaś powoduje konieczność długotrwałej pomocy innej osoby przy zaspakajaniu podstawowych potrzeb życiowych.
W ocenie Sądu, ze względu na opisany wyżej poważny stan zdrowia męża skarżącej, wymaga on stałej, całodobowej opieki i opiekę taką skarżąca sprawuje, co potwierdzają ustalenia pracownika socjalnego. Niewątpliwe jest zatem, że ze względu na konieczność sprawowania osobistej, stałej i całodobowej opieki nad mężem oraz udziału w procesie jego leczenia, skarżąca nie ma aktualnie możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Błędne jest więc stanowisko Kolegium stwierdzające, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie ma podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Zdaniem Sądu, taki bezpośredni związek wynika z analizy wszystkich zgromadzonych w sprawie dowodów. Jak wynika z akt sprawy, mąż skarżącej uzyskał orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji w dniu [...] lipca 2020 r. ze wskazaniem konieczności długotrwałej pomocy innej osoby przy zaspakajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu, opieka sprawowana przez skarżącą ma charakter wyłączny, samodzielny i na tyle intensywny, aby tego typu opiekę uznać za długotrwałą i stałą. Opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem jest bezpośrednia i osobista, i w dacie wydania zaskarżonej decyzji miała charakter stały i długotrwały – obejmowała wszystkie czynności dnia codziennego dotyczące utrzymania gospodarstwa domowego, opieki i pielęgnacji nad mężem.
Oceniając bezpośredniość związku przyczynowo-skutkowego należy wziąć pod uwagę, że ze względu na wskazane wyżej, poważne schorzenia męża skarżącej jest mu niezbędna pomoc we wszystkich czynnościach koniecznych do życia (przy wstawaniu, toalecie, a nawet przy podawaniu posiłków, czy zażywaniu leków) przez 24 godziny na dobę. Trudno więc zarzucać skarżącej, że nie podejmuje zatrudnienia. Niewątpliwie nie jest ona w stanie podjąć zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasowym, ze względu na konieczność całodobowej opieki nad mężem. Skarżąca jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem. W związku z tym, w okolicznościach niniejszej sprawy, nie zasługuje na akceptację argumentacja organu, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a sprawowaną nad mężem opieką. Kolegium wadliwie uznało, że skarżąca nie spełnia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy dotyczących niepodejmowania lub rezygnacji z pracy zarobkowej celem sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Wobec tego Sąd uznał, że organ odwoławczy wadliwie utrzymał w mocy decyzję organu I instancji skoro w niniejszej sprawie stan faktyczny sprawy dowodzi tego, że zarówno w dacie wydania zaskarżonej decyzji organu odwoławczego, jak i decyzji organu pierwszej instancji, skarżąca spełniała przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy, w tym dotyczące niepodejmowania pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Już tylko fakt znacznie ograniczonej, potwierdzonej przez właściwy organ, możliwości męża skarżącej do samodzielnej egzystencji, wyznacza zakres niezbędnej pomocy innej osoby, którą wypełniają czynności opiekuńcze i inne czynności życia codziennego wykonywane przez skarżącą, których niezbędności nie zdołały podważyć organy orzekające w sprawie. To zaś świadczy o naruszeniu przez Kolegium art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, które miało wpływ na wynik sprawy.
Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).
O kosztach postępowania zasądzonych w punkcie 2. sentencji wyroku orzeczono na mocy art. 200 w zw. z art. 205 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które obejmują wysokość kosztów zastępstwa prawnego przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z § 15 ust. 1 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.).
Rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji uwzględni wyrażoną wyżej ocenę prawną, zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i przyzna skarżącej świadczenie pielęgnacyjne za okres do 31 lipca 2023 r., jako że materiał dowodowy sprawy wskazuje, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem legitymującym się okresowym orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia [...] lipca 2023 r.