II SA/SZ 441/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w SzczecinieSzczecin2023-10-12
NSAAdministracyjneWysokawsa
zasiłek pielęgnacyjnyświadczenia rodzinneniepełnosprawnośćzwrot świadczeńnienależnie pobrane świadczeniepandemia COVID-19pouczeniaświadomość prawnaopieka nad dzieckiem

Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, uznając, że strona nie miała świadomości braku prawa do świadczenia z powodu nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka w okresie pandemii.

Skarżąca kwestionowała decyzję o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, argumentując, że nie była świadoma obowiązku przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka, zwłaszcza w okresie pandemii i z powodu niejasnych pouczeń. Organy administracji uznały zasiłek za nienależnie pobrany, powołując się na wydanie nowego orzeczenia i brak powiadomienia. Sąd uchylił obie decyzje, stwierdzając, że brak świadomości strony co do skutków formalnych zaniechań, w połączeniu z trudnościami okresu pandemii, wyklucza uznanie świadczenia za nienależnie pobrane.

Sprawa dotyczyła decyzji o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany i zobowiązaniu do jego zwrotu wraz z odsetkami. Skarżąca otrzymała zasiłek pielęgnacyjny na syna, a następnie decyzją z 31 marca 2021 r. okres jego przysługiwania został przedłużony do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. W dniu 28 kwietnia 2021 r. wydano nowe orzeczenie o niepełnosprawności dziecka na czas określony do 30 kwietnia 2025 r. Organy administracji uznały, że skarżąca powinna była niezwłocznie powiadomić o tym fakcie, a ponieważ tego nie zrobiła, zasiłek wypłacony od 1 maja 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. jest nienależnie pobrany. Skarżąca podnosiła, że nie rozumiała pouczeń, nie była świadoma, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności, które nie zmieniało stopnia niepełnosprawności, ma wpływ na prawo do świadczenia, a dodatkowo trudności związane z pandemią COVID-19 i opieką nad dzieckiem utrudniały jej kontakt z urzędami i zrozumienie procedur. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, a także umorzył postępowanie administracyjne. Sąd uznał, że argumentacja skarżącej dotycząca braku świadomości i nieadekwatności pouczeń jest wiarygodna, zwłaszcza w kontekście trudności okresu pandemii. Podkreślono, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wymaga świadomości strony co do braku prawa do jego pobierania, a w tej sprawie takiej świadomości nie można było przypisać skarżącej. Sąd uznał, że formalistyczna ocena organów administracji jest sprzeczna z konstytucyjną zasadą proporcjonalności i celami wprowadzenia przepisów o zwrocie świadczeń.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, zasiłek nie jest nienależnie pobrany, jeśli strona nie miała świadomości prawnej skutków formalnego zaniechania, a okoliczności takie jak pandemia i niejasne pouczenia wykluczają przypisanie jej winy.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że brak świadomości strony co do konieczności przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności i jego wpływu na prawo do świadczenia, w połączeniu z trudnościami okresu pandemii i niejasnymi pouczeniami, wyklucza uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Kluczowe jest, aby strona była świadoma braku prawa do pobierania świadczenia.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (7)

Główne

u.ś.r. art. 30 § ust. 1

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 30 § ust. 2 pkt 1

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń lub zmniejszenie ich wysokości, jeżeli osoba pobierająca była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Pomocnicze

u.ś.r. art. 24 § ust. 2a

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Określa zasady ustalania prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności w przypadku złożenia wniosku w ciągu trzech miesięcy od wydania orzeczenia o niepełnosprawności.

P.p.s.a. art. 145 § par. 1 pkt 1 lit. a i c

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 135

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 145 § par. 3

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

k.p.a. art. 9

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek organu do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych oraz udzielania niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Brak świadomości strony co do skutków formalnego zaniechania (nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności). Niejasne i niezrozumiałe pouczenia zawarte w decyzjach administracyjnych. Utrudnienia związane z okresem pandemii COVID-19 w kontaktach z urzędami i opiece nad dzieckiem. Dziecko posiadało orzeczenie o niepełnosprawności od urodzenia, a nowe orzeczenie jedynie przedłużało okres jego ważności. Skrajnie formalistyczna ocena organów administracji niezgodna z zasadą proporcjonalności.

Odrzucone argumenty

Organy administracji uznały, że skarżąca była pouczona o obowiązku powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Organy administracji uznały, że z sentencji decyzji z 31 marca 2021 r. wynikało, iż zasiłek przysługuje do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, a z chwilą jego wydania decyzja o przyznaniu zasiłku traci moc.

Godne uwagi sformułowania

obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie skrajnie formalistycznej oceny okoliczności sprawy nie sposób pogodzić z konstytucyjną zasadą proporcjonalności

Skład orzekający

Krzysztof Szydłowski

sprawozdawca

Marzena Iwankiewicz

przewodniczący

Patrycja Joanna Suwaj

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, zwłaszcza w kontekście braku świadomości strony, niejasnych pouczeń i specyficznych okoliczności (np. pandemia). Podkreślenie znaczenia świadomości strony i zasady proporcjonalności w postępowaniu administracyjnym."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji braku świadomości strony i okresu pandemii. Może być mniej bezpośrednio stosowalne w przypadkach, gdy brak świadomości nie jest tak wyraźny lub gdy nie występują szczególne okoliczności łagodzące.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa pokazuje, jak ważne jest jasne komunikowanie się organów administracji z obywatelami, zwłaszcza w trudnych sytuacjach życiowych i w okresach kryzysowych. Podkreśla ludzki wymiar prawa i potrzebę uwzględniania indywidualnych okoliczności.

Czy brak świadomości i pandemia usprawiedliwiają pobranie zasiłku? Sąd administracyjny odpowiada.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Sz 441/23 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2023-10-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Krzysztof Szydłowski /sprawozdawca/
Marzena Iwankiewicz /przewodniczący/
Patrycja Joanna Suwaj
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145  par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135,  art. 145 par. 3
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Sędziowie Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 października 2023 r. sprawy ze skargi U. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oraz zobowiązanie do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta [...] z dnia 2 lutego 2023 r., nr [...], II. umarza postępowanie administracyjne.
Uzasadnienie
Decyzją z 19 maja 2020 r. nr [...] Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w S. działając na podstawie upoważnienia Prezydenta [...] przyznał U. P. (dalej jako: strona lub skarżąca) zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności na syna na okres od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2021 r.
Następnie decyzją z 31 marca 2021r., zmieniono powyższą decyzję poprzez wydłużenie okresu przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Na podstawie powyższych decyzji organ administracji dokonywał stosownych wypłat świadczenie pielęgnacyjnego.
Pismem z 5 stycznia 2023 r. Wojewoda Zachodniopomorski poinformował organ administracji, że w przypadku rodziny strony przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia mają zastosowanie od dnia 1 września 2021 r. do chwili obecnej. W związku z tym, w powyższej sprawie Prezydent Miasta S. jest organem właściwym do dnia 31 sierpnia 2021 r. Następnie Wojewoda wydał decyzję administracyjną w powyższym przedmiocie.
Na podstawie powyższej decyzji organ pozyskał w dniu 13 stycznia 2023r. informację o nowym orzeczeniu o niepełnosprawności syna strony wydanym 28 kwietnia 2021r. na czas określony do dnia 30 kwietnia 2025 r.
W powyższej sytuacji, decyzją z 2 lutego 2023r. nr [...] Prezydent Miasta S. orzekł o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności wypłaconego za okres od dnia 1 maja 2021r. do dnia 31 sierpnia 2021r. w łącznej wysokości [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi i jednocześnie orzekł o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie wyliczonymi na dzień wydania decyzji na [...] zł.
Jak wywiódł organ administracji w uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia w opisanych powyżej okolicznościach decyzja z 2 grudnia 2020 r. wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka, tj. w dniu 28 kwietnia 2021r., zatem zasiłek pielęgnacyjny nie przysługiwał od 1 maja 2021r. Organ podkreślił, że w pouczeniu w decyzji przyznającej świadczenie strona została zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne - świadczenie pielęgnacyjne o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.
W odwołaniu od powyższej decyzji strona wskazywała, że nie wiedziała co oznacza "zmiana mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych" i w jakich sytuacjach nie ma się prawa do pobierania świadczeń. Dziecko otrzymało 28 kwietnia 2021 r. orzeczenie o niepełnosprawności na czas określony od dnia 28 kwietnia 2021 r. do dnia 30 kwietnia 2025 r., więc według niej nie zaszła zmiana mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Nikt nie pouczył jej, że niezłożenie nowego orzeczenia oznacza zmianę wpływającą na prawo do świadczeń rodzinnych. Nadto nie myślała wcześniej o złożeniu nowego wniosku o ustalenie prawa do zasiłku i świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na ciężki stan zdrowia dziecka, a wniosek złożyła dopiero kiedy stan zdrowia dziecka pozwolił jej na zajęcie się sprawami administracyjnymi. Pouczenia, o których mowa w uzasadnieniu decyzji, były dla strony niezrozumiale, powołanie przepisów i znaczenie sformułowania "zmiany mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych", nic jej nie mówiło. Nie miała świadomości, że świadczenia się jej nie należą, skoro jej syn dalej posiadał orzeczenie o niepełnosprawności przez cały czas ich pobierania.
Po rozpatrzeniu powyższego odwołania decyzją z 30 marca 2023 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.
Organ odwoławczy wyjaśnił w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, że stosowną decyzją z 19 maja 2020 r. przyznano stronie zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności na okres od 1 marca 2020r. do 31 marca 2021 r. Pismem z 31 marca 2021 r. organ I instancji zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania w sprawie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, w związku z art. 15 h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Następnie decyzją z 31 marca 2021 r. zmieniono decyzję przyznającą zasiłek poprzez wydłużenie okresu przysługiwania zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Kolegium nadmieniło, że zgodnie z art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawność. W przedmiotowej sprawie stronie przedłużono wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, a orzeczenie o niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności zostało wydane w dniu 28 kwietnia 2021r. Zatem od 1 maja 2021 r. nie przysługiwał zasiłek pielęgnacyjny.
Organ odwoławczy zgodził się z organem I instancji, że w niniejszej sprawie zaistniał pierwszy warunek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wskutek czego w okresie od 1 maja 2021 r. do dnia 31 sierpnia 2021 r. strona nie była uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ podkreślił, że z sentencji decyzji z 31 marca 2021 r. orzekającej o zmianie wcześniejszej decyzji wynika, że przedłużenie okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności określono do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z powyższego strona mogła wyczytać, iż z chwilą wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności decyzja o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego traci moc.
Zdaniem Kolegium w powyższej decyzji odwołująca została w jasny i skonkretyzowany sposób pouczona o terminie wydłużenia okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Nadto podkreślenia wymaga, iż była także poinformowana o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń.
Kolegium podkreśliło końcowo, iż zarzuty strony nie zasługują na uwzględnienie i nie mogą mieć znaczenia w toczącym się postępowaniu uwagi na brak podstawy prawnej. Decyzja w sprawie uznania świadczenia za nienależnie pobrane nie jest bowiem decyzją uznaniową. Jednakże argumenty te będą mogły być brane pod uwagę w momencie gdy Strona wystąpi z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty.
Pismem 17 kwietnia 2023 r. strona wniosła skargę na powyższą decyzję kwestionując jej prawidłowość i domagając się uchylenia decyzji organów obu instancji.
Uzasadniając powyższe stanowisko skarżąca wskazała, że posiadane orzeczenie o niepełnosprawności syna z 28 kwietnia 2021 roku, w którym stwierdzono niepełnosprawność małoletniego na czas określony do 30 kwietnia 2025 roku od urodzenia rozumiała jako czas nieprzerwany, czyli nie mający wpływu na wstrzymanie ważności wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego.
Nadmieniła, że jest osobą młodą, samotnie wychowującą niepełnosprawnego syna, zaś okres pandemiczny związany z COVID-19 wielokrotnie, w znacznym stopniu, utrudniał jej proces leczenia oraz rehabilitacji syna, jak i również kontakt z urzędami, które przeszły w tryb pracy zdalnej lub hybrydowej. Bieżące zaspakajanie podstawowych potrzeb życiowych i zdrowotnych syna pochłaniało, w tamtym jakże trudnym okresie, jak i w dalszym ciągu pochłania całkowitą uwagę skarżącej.
Nadmieniła także, że moment dostarczenia dokumentacji do urzędu miał miejsce w czasie obowiązywania ograniczeń epidemiologicznych związanych z wirusem COVID-19 oraz pracą zdalną, bądź hybrydową większości urzędów. Nadto zwracała uwagę na niezrozumiały sposób pouczenia w sprawie składania wniosków o przyznanie świadczenia. Zdaniem skarżącej pouczenie nie może być uznane za prawidłowe, gdy przytacza sam przepis ustawy, bez jego wyjaśnienia. Powinno być jasne i czytelne, musi odnosić się do indywidualnej sytuacji pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie zasady ogólne. Co więcej powinno uwzględniać, że otrzymujący świadczenie może mieć ograniczoną możliwość rozumienia treści, dlatego użyte w nim zwroty powinny być zrozumiałe dla adresata tak, aby mógł je uwzględnić w ocenie własnej sytuacji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 - dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 134 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przedmiotem skargi jest decyzja Kolegium utrzymująca decyzję organu I instancji o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oraz zobowiązująca stronę do zwrotu powyższego świadczenia wraz z odsetkami. Przy czym przyczyną uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane jest wydanie 28 kwietnia 2021 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności Orzeczenia, w którym "przedłużono" orzeczenie o niepełnosprawności jej dziecka na kolejny okres, tj. do 30 kwietnia 2025 r. Jak przyjęły organy, w zaistniałej sytuacji obowiązkiem skarżącej było przełożenie powyższego orzeczenia w organie wypłacającym świadczenia gdyż była pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o zmianach mających wpływ na prawo do jego uzyskiwania. Nadto organy przyjęły, że w sentencji decyzji organu I instancji przedłużającej okres przysługiwania świadczenia w okresie, epidemii CoVID-19 ze względu na szczególne regulacje obowiązujące w tym okresie tj. decyzji z 31 marca 2021 r., skarżącą została poinformowana, że przysługuje ono do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organów z powyższego strona mogła wyczytać, iż z chwilą wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności decyzja o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego traci moc.
Natomiast skarżąca zwraca uwagę na wynikającą z akt okoliczność sprawy, że zarówno w "pierwotnym" orzeczeniu z 27 marca 2020 r., jak i kolejnym z 28 kwietnia 2021 r. jej syn został zaliczony do osób niepełnosprawnych łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nie jest przy tym sporne, że w obu orzeczeniach stwierdzono, iż niepełnosprawność dziecka istnieje od urodzenia a istotne dla świadczenia pielęgnacyjnego jest jedynie wskazanie dalszego okresu na jaki jest wydawane orzeczenie (pierwotnie do 31 marca 2021 r., a następnie do 30 kwietnia 2025r.). Jak twierdzi skarżąca, powyższy stan rozumiała jako czas nieprzerwany, czyli nie mający wpływu na prawo do uzyskiwania świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto w ocenie skarżącej zawarte w decyzjach pouczenia nie były na tyle jasne aby wynikało nich, że w następstwie nieprzedstawienia orzeczenia o niepełnosprawności i to nawet takiego, z którego nie wynikają zmiany w zakresie niepełnosprawności dziecka decyzja wygaśnie, a nieprzedłożenia takiego orzeczenia będzie skutkować pozbawieniem wparcia państwa w związku ze sprawowaną nad niepełnosprawnym dzieckiem opieką. Przy czym skarżąca wskazywała zarówno na swój młody wiek i wynikający z tego brak doświadczania, jak i liczne utrudnienia wynikające z wprowadzenia stanu epidemii, a także na to, że była pochłonięta opieką i leczeniem dziecka.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - dalej jako: u.ś.r.).
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależne świadczenie, jest zobowiązana do ich zwrotu. Przy czym w myśl ust. 2 pkt 1 cytowanego przepisu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek:
1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części;
2) mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone;
3) osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Wobec powyższego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (podobnie WSA w Gliwicach w wyroku z 29 września 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 727/23).
Nadto dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie to im nie przysługuje (podobnie WSA w Łodzi w wyroku 26 września 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 528/23).
W ocenie Sądu przedstawiona przez skarżącą argumentacja co do nieadekwatności doręczanych jej pouczeń do okoliczności zaistniałych w jej sprawie i wynikły z tego brak jej świadomości o doniosłości skutków wydania i nieprzedłożenia orzeczenia Zespołu do Spraw Orzekania Niepełnosprawności jawią się jako wiarygodne i przekonujące. Przy ich ocenie nalazło uwzględnić, iż jest powszechnie wiadome, że w okresie epidemii ograniczeniu uległ zarówno dostęp osób niepełnosprawnych do leczenia, jak i dostęp ich opiekunów do urzędów administracji. Powyższe implikowało liczne skutki, bowiem niewątpliwie z jednej strony leczenia niepełnosprawnego dziecka – jak w badanej sprawie - wiązało się z konicznością większego zaangażowania opiekuna w organizację takiego procesu z drugiej zaś choćby z uwagi na ograniczenie w kontaktach osobistych utrudniony był kontakt z organami administracji choćby w celu wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości i uzyskiwania stosownych informacji, do których udzielania organ jest zobowiązany choćby na podstawie art. 9 k.p.a. Z powyższego przepisu wynika obowiązek do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy są też na powyższej podstawie zobowiązane do czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Należy też mieć na względzie, że nie było w interesie skarżącej ukrywanie faktu wydania kolejnego orzeczenia przez Zespół do Orzekania o Niepełnosprawności, które z punktu widzenia jej uprawnienia do uzyskania świadczenia jedynie wydłużało okres stwierdzonej niepełnosprawności, a więc de facto okres, w którym ma prawo oczekiwać wsparcia państwa w opiece nad dzieckiem. Co więcej, to ostatecznie skarżąca przedłożyła organom przedmiotowe orzeczenie Zespołu, a więc niewątpliwe go nie ukrywała. Stąd zakładając minimum racjonalności działania skarżącej nie sposób przyjmować, iż miała ona świadomość, że w następstwie zaniechania czynności o charakterze stricte formalnym, nie tylko może utracić prawo do świadczenia związanego z faktycznie sprawowaną opieką nad dzieckiem, ale będzie zobowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami. Zatem nie sposób przyjmować aby świadomie zaniechała ona przekazania informacji organowi administracji a powyższe jawi się jako efekt niewiedzy.
Nie można też tracić z pola widzenia trafnie podniesionej okoliczności, iż istotne dla sprawy zdarzenia miały miejsce w okresie obowiązywania stanu epidemii i wprowadzonych w związku z nim licznych szczególnych regulacji co utrudniało prawidłową ocenę praw i obowiązków przez obywateli.
Wreszcie, w ocenie Sądu, przyjętej przez organy administracji skrajnie formalistycznej oceny okoliczności sprawy nie sposób pogodzić z konstytucyjną zasadą proporcjonalności i celami dla których wprowadzono zasady ustalania i zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Nie sposób bowiem przyjąć, iżby wolą ustawodawcy było pozbawienie opiekuna niepełnosprawnego dziecka świadczenia pielęgnacyjnego i obciążanie go obowiązkiem zwrotu wypłaconych kwot wraz z odsetkami tylko z tej przyczyny, iż po uzyskaniu ogólnikowych pouczeń, w okresie licznych obiektywnie występujących, a opisanych po części powyżej utrudnień związanych ze stanem epidemii – mimo nie dopełnił on czynności o charakterze formalnym, podczas gdy obiektywnie posiadał on uprawnienie do uzyskania stosownego wsparcia ze strony państwa z uwagi na utrzymującą się na kolejne okresy niepełnosprawność dziecka.
Wobec powyższego, Sąd uznawszy, że organy administracji nietrafnie uznały, iż zaistniały okoliczności obligujące je do stwierdzenia, że pobrane przez skarżącą świadczenia maja charakter świadczeń nienależnie pobranych i podlegają zwrotowi na zasadzie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. skargę uwzględnił w całości. W następstwie powyższego zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, oraz art. 135 P.p.s.a., uchylono zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji. Na podstawie zaś art. 145 § 3 P.p.s.a., Sąd stwierdził podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego uznając, iż postępowanie wszczęte zawiadomieniem z 16 stycznia 2023 r. okazało się bezprzedmiotowe z uwagi na brak zaistnienia materialnoprawnych podstaw do władczej ingerencji organu administracyjnego w formie decyzji pozytywnej czy też negatywnej.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI