II SA/Sz 422/06

II SA/Sz 422/06 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2006-09-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-04-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Elżbieta Makowska /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Wojciechowska
Katarzyna Grzegorczyk-Meder
Symbol z opisem
6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne
Kombatanci
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 1997 nr 142 poz 950
Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska (spr.) Sędziowie Asesor WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder Asesor WSA Joanna Wojciechowska Protokolant Beata Radomska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 września 2006 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej J. P. kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia [...] r. J. P. wystąpiła do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie uprawnień kombatanckich, z tytułu pobytu w okresie od [...] do [...]r. w Obozie [...]. Do wniosku dołączyła zaświadczenie Archiwum Państwowego w [...] potwierdzające osadzenie J. P. w tym obozie w dniu [...]r. W zaświadczeniu wskazano również, że z ostatniej wzmianki o J. P. w aktach archiwum wynika, że w dniu [...] r. wpisana została w wykazie osób umieszczonych u J. Z. w miejscowości [...], powiat [...].
Decyzją ostateczną z dnia [...]r., wydaną po ponownym rozpatrzeniu sprawy na skutek podania J. P., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych umorzył postępowanie w sprawie, stwierdzając, że wniosek został złożony po terminie wskazanym w ustawie, a w obowiązującym stanie prawnym nie ma podstaw do przywrócenia tego terminu. Po rozpoznaniu skargi na tę decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 26 stycznia 2004 r. (Sygn. akt SA/Sz 833/02) uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję poprzedzającą, wskazując, że przepis art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.), określający termin składania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 kwietnia 2003 r. (Sygn. akt SK 4/02), uznany został za niezgodny z Konstytucją.
Decyzją z dnia [...] r. nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił J. P. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że wnioskowany przez J. P. obóz w [...] (osadzenie przed [...] r.) nie został wymieniony w - wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy - rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. z 2001 r. Nr 106 poz. 1154), "ani – jak wynika z dostępnych urzędowi materiałów oraz dokumentów znajdujących się w aktach sprawy – nie był obozem karnym lub wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 tego rozporządzenia".
We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy J. P. podniosła między innymi, że inne osoby przebywające wraz z nią w obozie w [...] otrzymały uprawnienia kombatanckie, a Urząd do Spraw Kombatantów ani we wcześniej wydanych decyzjach ani w korespondencji z nią, nie kwestionował charakteru obozu w [...], uczynił to dopiero teraz, po korzystnym dla wnioskodawczyni wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...]r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich.
J. P. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, powtórzyła zarzuty przytoczone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, podkreślając, że prawo nie może działać wstecz, nie można też nierówno traktować więźniów tego samego obozu. Skarżąca powołała się też na pismo Fundacji [..] z dnia [...] r., w którym zaliczono ją do [...] kategorii prześladowań, obejmującej więźniów obozów [...]. Skarżąca wywodziła w związku z tym, że § 5 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w nawiązaniu do art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach, wymienia wśród innych miejsc odosobnienia m. in. wychowawcze obozy [...] utworzone na terenie obozów [...], a takim właśnie był obóz w [...], w którym przebywała.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 12 października 2005r. sygn.akt II SA/Sz 32/05 uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...]r.
Sąd stwierdził, jak wynika to z uzasadnienia wyroku, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd wskazał w szczególności, że :
- brak w aktach sprawy materiałów i dokumentów, które organ określił w uzasadnieniu decyzji jako : "dostępne urzędowi materiały oraz dokumenty znajdujące się w aktach sprawy";
- naruszenie art. 77 § 1 kpa poprzez nie rozważenie przez organ charakteru obozu w [...] w którym skarżąca była osadzona w aspekcie przepisu § 5 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia ... (Dz.U. z 2001r. Nr 106, poz. 1154) i w kontekście pisma Fundacji [...];
- nie wyjaśnienie podnoszonego przez stronę zarzutu naruszenia zasady równości wobec prawa i nie ustosunkowanie się do niego w decyzji,
- sporządzenie uzasadnienia w sposób nadzwyczaj lakoniczny, naruszający art. 107 § 3 kpa.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r., Nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tj. Dz.U. z 2002r. Nr 42, poz. 371) po ponownym rozpatrzeniu sprawy – utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. Nr [...].
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego uprawnienia kombatanckie przysługują osobom, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego przebywając z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b) bądź też w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. c).
Zainteresowana w swoim życiorysie podnosi, że w [...] r. została wraz z całą rodziną deportowana do obozu [...] w [..]. Celem uprawdopodobnienia powyższej okoliczności przedstawiła zaświadczenie Archiwum Państwowego w [...] Nr [...] z [...] r., z którego wynika, iż w Obozie [...] została osadzona J. W. (wg akt"W."), ur. [...] r., c. R. i J. wraz z rodziną tj. R., J., A., W., J., i S.. Zostali wysiedleni z miejscowości [...] w pow. [...] i osadzeni [..]r. w Obozie [..] w [...] (Karta wysiedleńcza nr [..]). Jak wynika z powyższego zaświadczenia [...] r. nazwisko rodziny W. znajduje się w wykazie osób umieszczonych-("untergebracht") u J. Z. w miejscowości [...] powiat [...].
W związku z powyższym Kierownik Urzędu uznał za udowodniony fakt pobytu rodziny wnioskodawczyni w obozie dla [...] w [...] w [...]r.
Powołując się na informacje zawarte w-Informatorze encyklopedycznym "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945" (Warszawa 1979 r.), obóz w [...] w okresie od [...] r. do końca [...] r. był obozem dla [...].
Od [...] r. do [...] r. pełnił funkcje" [...]" natomiast od [...] r. stał się podobozem obozu w [...]. Tak więc w okresie wnioskowanym przez stronę obóz w [...] nie był – zdaniem organu - obozem karnym lub wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości /Dz.U. z 2001 r. Nr 106 poz. 1154/.
Obóz [...] w [...] nie został również wymieniony w § 6 w/w rozporządzenia, który wymienia inne miejsca odosobnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.
Odnośnie wymienienia w rozporządzeniu obozu w [...]jako podobozu - kobiecego, obozu koncentracyjnego w [...] należy zauważyć, iż funkcjonował on do [...] r. a zlikwidowany został w [...]r. Mieścił się on na terenie fabryki zbrojeniowej [...] w [...]. Pierwszy transport składał się ze [...] Żydówek.
Nadto wskazano w uzasadnieniu, że organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń czy przedmiotowy obóz spełnia charakter obozów wymienionych wart. 4. Uregulowanie delegacyjne wyklucza możliwość ustalania objętych nim okoliczności w drodze stosowania środków dowodowych przewidzianych przepisami kpa. Organ jest związany brzmieniem przepisów rozporządzenia co do charakteru obozów opisanych w art. 4.
Zdaniem organu, okoliczności pobytu strony na wysiedleniu i wykonywaniu pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy nie są przepisami w rozumieniu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego nie mogą zostać potraktowane jako działalność równorzędną z działalnością kombatancką.
J. P., nie zgadzając się z powyższą decyzją wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.
Skarżąca przedstawiła historię obozu w [...] powołując się na załączoną do skargi kserokopię opracowania W. J. "Potulice hitlerowski obóz przesiedleńczy i pracy" Wyd. Bydgoskie Towarzystwa Naukowe, Bydgoszcz 1967r. podnosząc, że Urząd nie zauważył, że Centralą Przesiedleńczą i obozem [...] kierowali funkcjonariusze Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa, Tajnej Policji Państwowej w stopniu oficerów SS i Gestapo, czyli więźniowie przytrzymywani byli w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.
Zdaniem skarżącej, opisane przez nią warunki obozowe stanowiły represje o eksterminacyjnym charakterze.
Jej represje wojenne w postaci, więzienia w obozie [...] wykonywanej na terenie obozu przesiedleńczego potraktowała Fundacja [...].
Zdaniem strony, składając wniosek w [...]r., rozpatrzyła procedurę administracyjną przed wejściem w życie rozporządzenia w sprawie miejsc odosobnienia, w których osadzone były osoby narodowości polskiej (Dz.U. z 2001r. Nr 106, poz. 1154), czyli przed 14.10.2001r.
Uważa, że zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach, na podstawie opracowania W.J. jednocześnie można stwierdzić, że warunki pobytu w obozie [....] nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Również lit. c wskazanego artykułu dotyczy Jej osoby, ponieważ była dzieckiem w obozie eksterminacyjnym, kierowanym przez hitlerowskie władze bezpieczeństwa.
Skarżąca ponadto powołała się na fakt otrzymania przez Jej kuzyna E. G. zamieszkałego w [...] już w [...]r. uprawnień kombatanckich za pobyt w obozie w terminie w [...]r. i na tę okoliczność dołączyła do skargi zaświadczenie (kserokopię) Archiwum Państwowego w [...] z dnia [...]r. oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. o przyznanie E. G. na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach z tytułu pobytu w [...]r. w obozie hitlerowskim.
W konkluzji skarżąca zarzuciła naruszenie "szeregu podstawowych zasad kpa" w szczególności: praworządności, uwzględnienie słusznego interesu obywatelki, dochodzenia prawdy obiektywnej , pogłębienia zaufania obywateli do organów Państwa, szybkości i prostoty.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów wniósł o oddalenie skargi i w odpowiedzi na nią podtrzymał dotychczasowe stanowisko.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia zasady równego traktowania wyjaśnił, że w momencie wydawania decyzji w sprawie E. G. nie obowiązywało rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r. Nr 106 poz. 1154) a zastosowanie miały uprzednio obowiązujące przepisy prawa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje:
Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji dostarczyła podstawy do uwzględnienia skargi, mimo że nie wszystkie zarzuty i argumenty skargi zasługują na uwzględnienie.
Wyjaśnić zatem trzeba na wstępie, że organy administracji publicznej orzekają według stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania ostatecznej decyzji administracyjnej. Ustawa z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn. Dz.U. z 2002r. Nr 42, poz. 371) zwana dalej ustawą o kombatantach w żadnym ze swych przepisów nie przewiduje odstępstwa od powyższej zasady, a zatem nie ma racji skarżąca wywodząc, że Jej sprawa powinna być rozstrzygnięta według przepisów obowiązujących w dacie złożenia przez nią wniosku, czyli z pominięciem rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r. Nr 106, poz. 1154) dalej nazywanego rozporządzeniem w sprawie określenia miejsc odosobnienia.
Nie są również zasadne sugestie skargi, odwołujące się do faktu zakwestionowanego przez organ okresu po wyroku NSA takiego charakterem obozu w [...] w świetle którego istniałaby podstawa prawa do przyznania uprawnień.
Należy zauważyć, że zarówno pierwotne decyzje organu umarzające postępowanie administracyjne, jak i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 stycznia 2004r. (sygn.akt SA/Sz 833/02) nie wnikały w kwestie merytoryczne, a jedynie dotyczyły terminu złożenia wniosku o przyznanie uprawnień. Dopiero merytoryczne rozpatrzenie wniosku, co po raz pierwszy nastąpiło w dniu [...]r. otworzyło kwestię badania zasadności żądania strony.
Z uzasadnienia obecnie zaskarżonej do Sądu decyzji wynika, że niesporny jest sam fakt pobytu skarżącej w obozie w [...] w [...]r. Sporny jest natomiast między skarżącą a organem charakter tego obozu w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach.
W ocenie Sądu kwestia ta w dalszym ciągu nie została dostatecznie wyjaśniona.
Przede wszystkim Kierownik Urzędu z naruszeniem art. 153 nie wykonał w pełni zaleceń Sądu zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 października 2005r. (sygn.akt II SA/Sz 32/05).
Podkreślenia wymaga, że sąd administracyjny – jak wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawa o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) uprawniony jest do kontroli zgodności z prawem aktów administracyjnych, nie posiada natomiast kompetencji do zastępowania tych organów w merytorycznym orzekaniu. W konsekwencji Sąd nie może dokonywać za te organy oceny dowodów zarówno nowych, przedstawionych przez strony już po wydaniu decyzji ostatecznej jak i dowodów istniejących w dacie jej wydania lecz przeoczonych czy pominiętych w decyzji. Rola Sądu sprowadza się bowiem wyłącznie do reoceny z punktu widzenia wymogów przepisów proceduralnych dotyczących postępowania dowodowego – oceny już dokonanej przez organ rozstrzygający sprawę.
Dlatego tak ważne znaczenie dla sądowego badania legalności decyzji ma proces wszechstronnego gromadzenia przez organ materiału dowodowego oraz jego wyczerpującej oceny znajdującej swoje odbicie w uzasadnieniu decyzji.
Jeśli proces ten jest nieprawidłowy, wówczas Sąd nie ma w zasadzie możliwości jego poprawienia.
W odniesieniu do niniejszej sprawy powyższe uwagi odnoszą się do kwestii braku dążności organu do wszechstronnego wyjaśnienia charakteru obozu [...] w [...] do czego Kierownik Urzędu był zobowiązany wyrokiem Sądu oraz do zbadania zarzutu nierównego traktowania zainteresowanych.
Wprawdzie organ w odpowiedzi na skargę lakonicznie odniósł się do tej ostatniej kwestii, ale jak to już zostało wytknięte w poprzednim wyroku, odpowiedź na skargę nie może zastępować decyzji.
Na etapie rozstrzygania sprawy Kierownik Urzędu uchylił się od zwrócenia się do strony o podanie okoliczności, dowodów lub informacji na których opiera ten zarzut, a zatem sam pozbawił się możliwości oceny dowodów złożonych przez stronę dopiero wraz ze skargą, które to dowody nie mogą – jak już wyżej zaznaczono – podlegać ocenie sądu.
Ocena ta powinna się znaleźć w decyzji, a gdyby organ wykazał odpowiednią inicjatywę dowodową to zapewne uzyskałby od skarżącej odpowiednie materiały.
W tym kontekście jako zasadny jawi się zarzut skargi, naruszenia zaskarżoną decyzją art. 6,7,8 i 9 kpa.
Powyższe uwagi odnoszą się również do faktu oparcia się przez organ wyłącznie na pewnym wycinku opracowań historycznych. Powyższa okoliczność nie pozwala na uznanie, że ustalenie, iż przedmiotowy obóz, w okresie pobytu w nim skarżącej nie miał charakteru o jakim mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub lit. c jest prawidłowa. W ocenie Sądu jest to ustalenie co najmniej przedwczesne, skoro nie zostało poprzedzone wszechstronną oceną potencjalnie dostępnego materiału historycznego.
Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy rzeczą organu będzie uwzględnienie powyższych uwag co do braków w gromadzeniu materiału dowodowego. Powinno to znaleźć swoje odzwierciedlenie w ustosunkowaniu się organu w uzasadnieniu decyzji do zarzutów odwołania i argumentów podnoszonych w skardze w kontekście dołączonego do skargi opracowania W. J. "[...].: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe.
Zarzut nierównego traktowania obywateli powinien być rozpatrzony między innymi w kontekście dołączonej do skargi decyzji, przy czym organ powinien wyjaśnić stronie swoje stanowisko w tym przedmiocie z jednoczesnym wykazaniem jaki był stan prawny w czasie wydawania tej decyzji.
Powyższe względy mając na uwadze należało orzec jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt c, art. 152 oraz art. 200 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.