II SA/Sz 30/24

II SA/Sz 30/24 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2024-03-07
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-01-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Katarzyna Sokołowska /sprawozdawca/
Krzysztof Szydłowski
Wiesław Drabik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1323/24 - Postanowienie NSA z 2025-10-29
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesław Drabik Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 4 października 2023 r.,nr SCŚ-ŚRiA.403ŚP/S-689.2023.KH, wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 803 ze zm., dalej "k.p.a.") oraz art. 17, art. 25 ust.1 i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: "u.ś.r."), Prezydent Miasta S. odmówił M. F. (dalej: "strona", "skarżący", "wnioskodawca"), przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – K. K..
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji, w oparciu o dołączone do sprawy dokumenty ustalił, że niepełnosprawność u K. K. istnieje od 25 roku życia, co oznacza brak zachowania kryterium wiekowego określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i z tego powodu brak było podstaw do uwzględnienia żądania strony. Jednocześnie organ wyjaśnił, że na istnienie wskazanej negatywnej przesłanki nie miał wpływu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, orzekający o niezgodności powołanego przepisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w zakresie w jakim różnicuje prawo świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na wiek powstania niepełnosprawności. Według organu art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest przepisem obowiązującym i nie został uchylony, zaś obowiązujące przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie pozostawiają organom miejsca na uznaniowość.
Kolejnym powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia była, w ocenie organu I instancji, okoliczność pozostawania K. K. w związku małżeńskim, mimo złożonego pozwu o separację, co stanowiło o wystąpieniu kolejnej negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.
W odwołaniu od powyższej decyzji M. F. wniósł o jej uchylenie oraz orzeczenie o przyznaniu mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Jednocześnie zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i nie uwzględnienie okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osoba niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
W wyniku rozpoznania sprawy na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzją z dnia 15 listopada 2023 r., nr SKO.WE.431/4267/2023, działając w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy w pierwszej kolejności wyjaśnił, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy został poddany kontroli Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z powołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wynika, że organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
W związku z powyższym przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ winien uwzględnić niekonstytucyjność przedmiotowego przepisu i rozpoznać wniosek z pominięciem kryterium wieku, w jakim powstała niepełnosprawność osoby dorosłej, tym samym uznał, że w powyższym zakresie decyzja organu I instancji jest niewłaściwa.
W dalszej części uzasadnienia Kolegium zwróciło uwagę na niesporną okoliczność, że osoba wymagająca opieki - K. K. pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek - D. F., nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zdaniem organu, z treści zacytowanych powyżej art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wynika, że ustawodawca powiązał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny wynika ze szczególnej więzi prawnej łączącej krewnych i małżonków. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm., dalej "k.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przy czym, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (por. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.).
Mając powołane przepisy na uwadze, zdaniem Kolegium, okoliczność, że K. K. wystąpiła do sądu o orzeczenie separacji z mężem nie ma wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla jej syna, będącego osobą zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności. Tym samym uznano za niemożliwe przyznanie przedmiotowego świadczenia innej osobie, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, nawet jeżeli zostałaby orzeczona separacja.
Powołując się na stanowisko wyrażone w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22, organ stwierdził, że dopóki współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być mowy o tym, aby inna niż współmałżonek osoba, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, uzyskała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Zdaniem Kolegium, tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności może zwolnić współmałżonka z obowiązku alimentacyjnego, a to z kolei zaktualizuje uprawnienie dalszych krewnych do tego świadczenia. Nadto ustawodawca nie tylko na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale również w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym nie przewidział zwolnienia z obowiązku alimentacji pomiędzy małżonkami pozostającymi w separacji.
Skoro w realiach niniejszej sprawy niepełnosprawna w stopniu znacznym matka wnioskodawcy pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to z uwagi na jednoznaczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy oraz treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I OPS 2/22, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego odwołującemu nie było możliwe.
Podsumowując Kolegium przyjęło, że mimo częściowo błędnego uzasadnienia (w zakresie wykładni art. 17 ust. 1b ustawy), decyzja organu I instancji odpowiada prawu, albowiem w niniejszej sprawie występuje negatywna przesłanka przyznania świadczenia, o jakiej mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie złożył M. F., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej u.ś.r.), poprzez jego błędną, jedynie literalną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że osobie realnie sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną nienależne jest świadczenie pielęgnacyjne, w sytuacji w której małżonek osoby niepełnosprawnej nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, a tym samym na pominięciu prawnie uzasadnionych celów ustawy.
Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania mających istotne znaczenie dla sprawy, tj.:
a) art. 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 8 i art. 12 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącego i realnych możliwości sprawowania przez współmałżonka K. K. opieki nad nią w zakresie wymaganym jej stanem zdrowia, a przez to nieuprawnione uznanie, że jedynie kryterium pozostawania formalnie w związku małżeńskim stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem strony,
b) art. 11 k.p.a. i 107 § 3 k.p.a., z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiające się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia.
Mając powyższe na względzie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i zmianę decyzji poprzez przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. K.
Jednocześnie wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z dokumentów:
umowy najmu lokalu mieszkalnego z dnia 24 maja 2022 r. wraz z aneksem z dnia 20 kwietnia 2023 r., wezwania z dnia 26 września 2023 r. na rozprawę. Powołane dokumenty miały potwierdzić okoliczność zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego matki skarżącego - K. K. ze współmałżonkiem, pozostawania w separacji przez współmałżonków, prowadzenia osobnych gospodarstw domowych, zamieszkiwania w innych miejscowościach, obiektywnej niemożności sprawowania przez współmałżonka opieki nad niepełnosprawną.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, że okolicznością bezsporną jest to, że M. F. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, jest również jedną z osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego ciąży obowiązek alimentacyjny względem wymagającej opieki matki. Za okoliczność bezsporną uznał, że jego matka pozostaje w związku małżeńskim z ojcem skarżącego - D. F., który nie posiada orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Niemniej jednak, K. K. pozostaje od lat w separacji faktycznej z mężem, który prowadzi osobne gospodarstwo domowe i zamieszkuje (por. załączoną umowę najmu) w innej miejscowości oddalonej o 750 km od miejsca zamieszkania niepełnosprawnej, tj. w B. . Pomiędzy małżonkami doszło do zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego, brak jest więzi emocjonalnej, fizycznej i gospodarczej. K. K. wraz z mężem wniosła o orzeczenie separacji na zgodny wniosek stron. Sprawa rozpoznawana jest obecnie przez Sąd Okręgowy w S., X Wydział Cywilny Rodzinny pod sygn. akt X [...]. W tej sytuacji nie ma zatem obiektywnej możliwości sprawowania przez współmałżonka opieki nad niepełnosprawną.
Zdaniem skarżącego, istota sprawy sprowadza się do wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Odwołując się do stanowiska wyrażonego w orzecznictwie skarżący zwrócił uwagę na konieczność prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Istota negatywnej przesłanki świadczeniowej wyrażona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. opiera się na założeniu bieżącego i nieprzymuszonego, wykonywania przez małżonków czynności opiekuńczych. Podstawową kwestią jest więc to, czy z tych czynności małżonek w praktyce się wywiązuje. Jednocześnie, jeżeli z separacją związany jest zupełny rozkład pożycia, to podobnie jak w przypadku zniesienia małżeństwa przez rozwód, nie sposób domniemywać, że sprawny małżonek będzie wyrażać gotowość podejmowania czynności opiekuńczych. To samo tyczy się dostarczania środków utrzymania, z których można byłoby pokryć koszty takiej opieki. Innymi słowy, separacja znosi przypisywane małżeństwu gwarancje wykazywania przez małżonków wzajemnej troski o siebie, a te są z kolei podstawą sformułowania negatywnej przesłanki świadczeniowej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
Natomiast odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tej przyczyny, że nie doszło do orzeczenia rozwodu, narusza istotę tego rodzaju świadczenia poprzez stworzenie nieuzasadnionej bariery w uzyskaniu od Państwa środków utrzymania przez opiekuna niepełnosprawnego, który w tym celu zrezygnował lub nie podejmuje zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, aby na co dzień i stale opiekować się bliskim członkiem rodziny.
Pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki, powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).
W rezultacie organy administracji publicznej odmawiając skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dokonały błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, pominęły bowiem prawnie uzasadnione cele ustawy oraz zasady konstytucyjne (art. 2, 18 oraz 71 Konstytucji RP).
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie wniosło o jej oddalenie oraz utrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, zważył co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634; dalej jako: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji, przeprowadzona w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. doprowadziła do stwierdzenia, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem akt ten nie narusza prawa.
Przedmiotem skargi uczyniono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie, utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną mamą.
Organ uznał, że skarżący nie spełnia kryteriów, o których mowa w ustawie o świadczeniach rodzinnych, bowiem matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, przy czym jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Stanowisko organu zakwestionował skarżący wywodząc, że osoba wymagająca opieki od lat pozostaje w separacji faktycznej z mężem, z którym nie mieszka i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Nadto został do Sądu złożony wniosek o orzeczenie separacji na zgodny wniosek stron.
Osią sporu w badanej sprawie pozostaje zatem, czy w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, dopuszczalne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz innej osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390, dalej: "u.ś.r.").
Stosownie do treści art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia
9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jednak jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jak wynika z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie jest to, że skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawną mamą K. K. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pomiędzy stronami nie ma też sporu co do tego, że mąż osoby niepełnosprawnej – D. F. nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przyczyną odmowy przyznania przez Kolegium wnioskowanego świadczenia było wystąpienie negatywnej przesłanki wymienionej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych. Chociaż stronę łączy z K. K. pokrewieństwo, to jednak osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a zatem obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek skarżącego, będącego synem niepełnosprawnej. Jednocześnie małżonek osoby wymagającej opieki nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi przeszkodę w przyznaniu skarżącemu wnioskowanego świadczenia.
Podkreślenia wymaga, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych określają przesłanki, których wystąpienie warunkuje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 tej ustawy określa krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a) wyznacza kolejność uprawnionych. Z treści cytowanych unormowań wynika przy tym jednoznacznie, że ustawodawca powiązał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym.
Obowiązek alimentacyjny wynika ze szczególnej więzi prawnej łączącej krewnych i małżonków. Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przy czym zgodnie z przepisami k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (por. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.).
Zauważyć należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwa odmienne stanowiska co do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Pierwsza z linii orzeczniczych wskazywała na konieczność stosowania wykładni językowej, natomiast druga - akcentowana w treści skargi - opierała się na dyrektywach pozajęzykowych - systemowych i celowościowych. W tym drugim przypadku sądy administracyjne wskazywały, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy współmałżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych. Sądy administracyjne wskazywały przy tym, że chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki małżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać.
Kwestia ta ostatecznie została rozstrzygnięta uchwałą siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22). W rozstrzygnięciu tej uchwały skład orzekający stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Stanowisko to wskazuje na sposób rozumienia normy zawartej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Uzasadniając swoje stanowisko NSA w szczególności wskazał, że z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a) oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę na przepis art. 269 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Powyższa regulacja wskazuje na moc wiążącą uchwał Naczelnego Sądu Administracyjnego, a istota tego związania oznacza, że stanowisko zajęte w uchwale wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dotąd sądy administracyjne powinny je respektować.
Uwzględniając treść przywołanej powyżej uchwały należy uznać, że zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych okazał się niezasadny. Okoliczność, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności. W tej sytuacji irrelewantna prawnie jest podniesiona przez skarżącego kwestia możliwości sprawowania realnej opieki przez współmałżonka niepełnosprawnej w sytuacji gdy małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, zamieszkują w różnych miastach i pozostają w separacji faktycznej. Na dzień orzekania separacja pomiędzy małżonkami nie została orzeczona.
Zdaniem Sądu zebrany materiał dowodowy nie dawał żadnych podstaw do stwierdzenia, że organy uchybiły swym powinnościom w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego, wynikającym z art. 7, 8, 11, 12, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., wbrew zarzutom skargi nie doszło zatem do zaniechania przeprowadzenia rzetelnego postępowania wyjaśniającego, odpowiadającego wymogom wskazanych wyżej przepisów k.p.a. Uzasadnień wydanych decyzji nie można uznać za niespełniających wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Odmowa przyznania świadczenia znajdowała uzasadnienie w przywołanym powyżej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Odnosząc się do zarzutu pominięcia przez organy zasad konstytucyjnych podkreślenia wymaga, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22) uwzględnił również, że zarówno art. 18, jak i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zobowiązują państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony, nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Zgodnie natomiast z art. 81 Konstytucji RP, praw określonych w art. 71 Konstytucji RP można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Świadczenie pielęgnacyjne jest instrumentem wspierania rodzin będących w trudnej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Przez odesłanie do standardów określanych w ustawie, ustrojodawca w Konstytucji upoważnił ustawodawcę do przyjęcia szczegółowych form i zasad realizowania wskazanych zadań państwa. Ich katalog może być różny, a przyjęte rozwiązania ustawowe zróżnicowane.
Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.