II SA/Sz 26/24

II SA/Sz 26/24 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2024-03-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Joanna Świerzko-Bukowska
Joanna Wojciechowska /przewodniczący sprawozdawca/
Patrycja Joanna Suwaj
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj, Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska Protokolant starszy inspektor sądowy Aneta Ciesielska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 21 marca 2024 r. sprawy ze skargi K. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 23 listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oraz zobowiązania do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Stargard z dnia 28 września 2023 r. nr [...], II. umarza postępowanie administracyjne, III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie na rzecz skarżącej K. J. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta S. wydał w dniu 28 września 2023 r. decyzję nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2, art. 16, art. 20 ust. 3, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2, ust. 2b, ust. 6 - 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej "u.ś.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej "K.p.a."), wobec K. J. (dalej "skarżąca") w której:
- uznał świadczenie rodzinne, tj. zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1.05.2021 r. do 31.08.2023 r. w wysokości 6.043,52 zł za świadczenie nienależnie pobrane;
- orzekł o obowiązku zwrotu ww. świadczenia nienależnie pobranego wraz z kwotą ustawowych odsetek za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, tj. od dnia 1.06.2021 r. do dnia całkowitej spłaty należności.
Wskazał, że wysokość ustawowych odsetek za opóźnienie wyliczonych na dzień wydania niniejszej decyzji, tj. na dzień 28.09.2023 r. wynosi 826,16 zł.
Organ I instancji przytoczył treść art. 2 pkt 2, art. 16 ust. 2, ust. 3 u.ś.r. i wskazał, że na podstawie wniosku z dnia 23 kwietnia 2019 r. o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, decyzją nr DS.11.5000-1050/2019 z dnia 25 kwietnia 2019 r. przyznano skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1.11.2019 r. do 31.03.2021 r. Powyższą decyzję zmieniono decyzją nr DS.5110.220.2021.EA.21234 z dnia 6 kwietnia 2021 r. przez wydłużenie okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Organ I instancji podał, że zgodnie z art. 23b ust. 1 i art. 26 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 852) uzyskał informację, że skarżąca otrzymała w dniu 14 kwietnia 2021 r. nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności nr WN.8321.1.326.2021 ważne bezterminowo.
Organ I instancji stwierdził, że z uwagi na fakt, iż decyzja z dnia 25 kwietnia 2019 r. wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. 14 kwietnia 2021 r. - zasiłek pielęgnacyjny nie przysługiwał skarżącej w okresie od 1.05.2021 r. do 31.08.2023 r. Zostało to ujawnione 17 sierpnia 2023 r., tj. po realizacji wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1.05.2021 r. do 31.08.2023 r. i stanowiło podstawę do wszczęcia niniejszego postępowania, o czym skarżącą powiadomiono pismem i pouczono o możliwości zapoznania się z zebranymi materiałami i dowodami oraz zgłoszenia żądań.
Organ I instancji przywołał treść art. 25 ust. 1 u.ś.r. i wskazał, że w decyzji z dnia 25 kwietnia 2019 r. oraz z dnia 6 kwietnia 2021 r. pouczył skarżącą o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne
o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Również, składając wniosek w dniu 23 kwietnia 2019 r. skarżąca podpisała się pod stosownym pouczeniem o ww. obowiązku.
Organ I instancji wskazał na definicję nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Organ I instancji podał, że w związku z tym, iż decyzja z dnia 25 kwietnia 2019 r. wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia
o stopniu niepełnosprawności, tj. 14 kwietnia 2021 r., zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1.05.2021 r. do 31.08.2023 r. w wysokości 6.043,52 zł został uznany za świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Skarżąca jest zatem obowiązana do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami.
Skarżąca złożyła odwołanie od ww. decyzji i wskazała, że jest po dwóch udarach i nie wszystko dobrze rozumie, co jest napisane w decyzjach urzędowych. Nie była świadoma, że musi zgłosić fakt otrzymania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało w dniu 23 listopada 2023 r. decyzję nr SKO/WT/431/4223/2023, w której utrzymano w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny w sprawie i przywołał treść art. 30 ust.1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 8 u.ś.r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że nienależnie pobrane świadczenie jest wówczas gdy zostaje ono wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Organ wskazał, że o takim świadczeniu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenie, chociaż wie, że nie powinna go pobierać w ogóle lub w danej wysokości.
Organ odwoławczy podał, że decyzją z dnia 25 kwietnia 2019 r. organ I instancji orzekł o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego skarżącej z tytułu niepełnosprawności na okres od 1.01.2019 r. do 31.10.2019 r. w wysokości 184,42 zł miesięcznie, a w okresie od 1.11.2019 r. do 31.03.2021 r. w wysokości 215,84 zł miesięcznie. Pismem z dnia 6 kwietnia 2021 r. organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r. poz. 1842 ze zm.; dalej "ustawa COVID"). Następnie decyzją z dnia 6 kwietnia 2021 r. organ I instancji orzekł o zmianie decyzji z dnia 25 kwietnia 2019 r., przyznającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności poprzez wydłużenie okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Organ odwoławczy podał, że ww. decyzja została prawidłowo doręczona skarżącej.
W dniu 17 sierpnia 2023 r. organ I instancji uzyskał informację, że skarżąca posiada nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 14 kwietnia 2021 r.
Organ odwoławczy przywołał treść art. 24 ust. 2a u.ś.r. i podał, że skarżącej przedłużono wypłatę zasiłku pielęgnacyjnego do dnia wydania nowego orzeczenia
o stopniu niepełnosprawności, a skoro orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu 14 kwietnia 2021 r. to od 1 maja 2021 r. do dnia 31 sierpnia 2023 r. skarżącej nie przysługiwał zasiłek pielęgnacyjny. Organ odwoławczy zgodził się z organem I instancji, że w okresie od 1.05.2021 r. do 31.08.2023 r. skarżąca nie była uprawniona do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Według organu odwoławczego, skarżącą już z sentencji decyzji z dnia 6 kwietnia 2021 r. mogła wyczytać, iż z chwilą wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności decyzja o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego traci moc. Organ odwoławczy uznał, że skarżąca była poprawnie pouczona o terminie wydłużenia okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego i o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń. W ocenie organu odwoławczego, organ I instancji prawidłowo orzekł o zwrocie pobranego świadczenia jako nienależnie pobranego wraz z należnymi odsetkami. Organ odwoławczy pouczył skarżącą o możliwości ubiegania się
o umorzenie orzeczonej kwoty w całości lub w części lub o rozłożeniu jej na raty.
Skarżąca złożyła skargę na ww. decyzję i wniosła o uchylenie decyzji wydanych przez organy administracyjne obu instancji oraz o umorzenie postępowania, a także o zasądzenie kosztów postępowania.
Zarzuciła organowi naruszenie:
I. przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 7 K.p.a., przez całkowite pominięcie przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy interesu skarżącej, a także interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, tj.:
a. przeprowadzenie skrajnie niekorzystnej dla skarżącej interpretacji przepisów, w celu odebrania jej wypłaconych środków finansowych, mimo iż skarżąca jest osobą niepełnosprawną, faktycznie w okresie rzekomo nienależnie pobieranego świadczenia była osobą niepełnosprawną i spełniała warunki do wypłaty tego świadczenia oraz nadal je spełnia i w kwestii jej niepełnosprawności nic się nie zmieniło, poza wydaniem orzeczenia o niepełnosprawności na stałe, przedkładając tym samym interes fiskalny państwa nad interes społeczny oraz nad interes osoby niepełnosprawnej, znajdującej się w sytuacji życiowej, w której z konieczności zmuszona jest ona do korzystania z tego typu świadczeń i które to świadczenia stanowią środki na zaspokojenie jej podstawowych potrzeb życiowych.
2. art 7a § 1 K.p.a., przez rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych normy prawnej na niekorzyść strony, w sytuacji gdy przepis ten nakłada na organy administracji rozstrzyganie wątpliwości na korzyść strony postępowania, jeśli przedmiotem tegoż postępowania jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, co doprowadziło do wydania decyzji skrajnie niekorzystnej dla skarżącej;
3. art. 80 K.p.a., przez przeprowadzenie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, która to ocena pozostaje sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, tj.:
a. uznanie, że w przypadku skarżącej doszło do wystąpienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do pobierania świadczeń rodzinnych, mimo iż jej sytuacja nie zmieniła się: od czasu wydania decyzji Prezydenta Miasta S. , przyznającej zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności z dnia 25 kwietnia 2019 r. (nr DS. 11.5000- 1050/2019) przez wydanie decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia 6 kwietnia 2021 r. (nr DS.5110.220.2021.EA.21234), aż do wydania decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia 28 września 2023 r. (nr DS.5110.696.2023.EA.21234) a następnie wydania decyzji z dnia 26 października 2023 r. (nr DS.5110.954.2023.EA.21234), którą ponownie przyznano skarżącej zasiłek pielęgnacyjny do odwołania.
b. uznanie, że skarżąca została poinformowana o ciążącym na niej jako świadczeniobiorcy obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń w decyzji nr DS.5110.220.2021.EA.21234 z dnia 6 kwietnia 2021 r., mimo iż skarżąca jest osobą niepełnosprawną, a pouczenie tej decyzji nie jest dostosowane przekazem do jej możliwości interpretacyjnych (zawiera jedynie przepisany tekst przepisów, bez dostosowania go w sposób zrozumiały do odbiorcy z takim stopniem niepełnosprawności jak skarżąca), a nadto:
nie doszło do zmian, mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, albowiem skarżąca nie ozdrawiała i zarówno w czasie wydania tej decyzji jak i teraz posiada ten sam stopień niepełnosprawności, a tekst pouczenia - mimo iż trudny do zrozumienia dla osoby z niepełnosprawnością - zawiera jedynie informację o tym, że jeśli dojdzie do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych to należy powiadomić o tym organ - faktycznie nic się nie zmieniło, dlatego też skarżąca miała prawo nie wiedzieć że powinna zgłosić cokolwiek organowi, szczególnie że ustalony jej stopień niepełnosprawności został jedynie przedłużony na stałe.
II. przepisów prawa materialnego, tj.:
1. art. 5 k.c., przez uznanie że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej został nienależnie pobrany, na tej tylko podstawie że skarżąca nie przedłożyła orzeczenia o niepełnosprawności, które to orzeczenie jest niemalże identyczne w stosunku do orzeczenia, w oparciu o które wydano uprzednio decyzję o przyznaniu zasiłku i jedynie przedłuża okres "starego" orzeczenia o niepełnosprawności na stałe, co wprost:
a. narusza zasady współżycia społecznego i przeznaczenia instytucji zasiłku pielęgnacyjnego, który stanowi świadczenie opieki społecznej, a więc pomocy finansowej osobie z niepełnosprawnością i nie może być uzależniane wyłącznie od kwestii czysto formalnych, omijających prawidłowe pouczenie i kontakt z osobą, której ten zasiłek dotyczy;
b. stanowi próbę poczynienia oszczędności finansowych przez organ, kosztem udzielenia pomocy finansowej osobie z niepełnosprawnością, która spełnia
i w spornym okresie również spełniała wymagania aby ja tą pomocą objąć, co przeczy samej istocie instytucji świadczeń pomocy społecznej, w tym celowi dla jakiego są one wypłacane;
3. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., przez uznanie że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej w okresie od dnia 1 maja 2021 r. do dnia 31 sierpnia 2023 r., w wysokości 6.043,52 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, mimo iż świadczenie to:
a. nie było wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, z tej przyczyny że okoliczności uzasadniające pobieranie tego świadczenia nie ustały, ponieważ sytuacja skarżącej w zakresie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności się nie zmieniła, tj.:
i. skarżąca nadal jest niezdolna do pracy;
ii. orzeczenie skarżącej o stopniu niepełnosprawności z dnia 14 marca 2019 r., na podstawie którego wydana była uprzednia decyzja o przyznaniu zasiłku nie wygasło, a zostało przedłużone na stałe, co oznacza że ustalony stopień niepełnosprawności obowiązuje nieprzerwanie od 14 stycznia 2019 r., tak jak wskazano w orzeczeniu na podstawie którego przyznano zasiłek i w orzeczeniu o niepełnosprawności z dnia 14 kwietnia 2021 r., różnica jest jedynie taka że obecnie obowiązujące orzeczenie zostało wydane na stałe, zatem pomimo wydania kolejnego orzeczenia nadal spełnia i spełniała przesłanki do uzyskiwania zasiłku pielęgnacyjnego;
iii. skarżąca w okresie pobierania rzekomo nienależnego świadczenia nadal była niepełnosprawna w tym samym stopniu, co przed 1 maja 2021 r. i po 31 sierpnia
2023 r., a zatem nie zmieniło się nic odnośnie podstaw, które umożliwiają wypłatę tego świadczenia, skarżąca nie ozdrawiała w okresie od 1 maja 2021 r. do 31 sierpnia
2023 r., tak aby wypłacone świadczenie jej nie przysługiwało;
iv. gdyby nawet przyjąć, że świadczenie zostało nienależnie pobrane, czemu strona skarżąca stanowczo zaprzecza, to uznać należy że skarżąca nie została należycie pouczona o braku prawa pobierania świadczenia, zatem nie można przypisać jej przymiotu zawinienia w rzekomo nienależnym pobieraniu świadczeń, a to z uwagi na fakt, iż:
— w pouczeniu decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia 6 kwietnia 2021r. nr DS.5110.220.2021.EA.21234 nie ma wyrażenia zrozumiałej informacji, dostosowanej do skarżącej jako osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności
o konsekwencjach nie przedłożenia organowi nowego orzeczenia o niepełnosprawności, tj. o tym, że jeżeli dojdzie do wydania nowego dokumentu orzeczenia o niepełnosprawności, to musi zawiadomić o tym organ, bo inaczej świadczenie jej wypłacane będzie musiała zwrócić,
— w pouczeniu decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia 6 kwietnia 2021 r. nr DS.5110.220.2021.EA.21234 znajduje się informacja, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń, osoba uprawniona do tych świadczeń musi zgłosić to organowi, co w przypadku skarżące nie miało miejsca, ponieważ przed 1 maja 2021 r. i po 1 maja 2023 r. oraz obecnie nadal jest osobą niepełnosprawną, która spełnia wymagania do wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego (niepełnosprawność skarżącej otrzymała jedynie status stały w kolejnym orzeczeniu), istnieje zatem ciągłość stwierdzonej niepełnosprawności skarżącej od 14 stycznia 2019 r. do chwili obecnej, zatem nie można mówić z perspektywy skarżącej o zaistnieniu jakichkolwiek zmian mających wpływ na prawo do świadczeń.
Wniosła o przeprowadzenie dowodu z kopii decyzji z Prezydenta Miasta S. z dnia 26 października 2023 r. nr DS.5110.954.2023.EA.21234.
W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.
W dniu 12 marca 2024 r. skarżąca przedłożyła kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 14 kwietnia 2021 r. nr [...]
W dniu 20 marca 2024 r. organ I instancji przedłożył kopię decyzji z Prezydenta Miasta S. z dnia 26 października 2023 r. nr DS.5110.954.2023.EA.21234 oraz kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżącej z 14 kwietnia 2021 r. nr [...]
Na rozprawie w dniu 21 marca 2024 r. Sąd postanowił na podstawie art. 106
§ 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej "p.p.s.a.") przeprowadzić dowód
z kopii decyzji z Prezydenta Miasta S. z dnia 26 października 2023 r. nr DS.5110.954.2023.EA.21234 oraz orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżącej z 14 kwietnia 2021 r. nr [...]
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał, co następuje: Na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:
1) niepełnosprawnemu dziecku;
2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) osobie, która ukończyła 75 lat.
Jak wynika z art. 24 ust. 4 u.ś.r., prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie
o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.
W myśl art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 32 ust.1 u.ś.r., organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Zmiana decyzji na korzyść strony nie wymaga jej zgody (art. 32 ust. 1a u.ś.r.).
Wszczęcie postępowania w sprawie zmiany decyzji ustalającej prawo do świadczeń rodzinnych na korzyść strony, w zakresie zmiany wysokości świadczeń, następuje z urzędu (art. 32 ust. 1b u.ś.r.). Wszczęcie postępowania, o którym mowa
w ust. 1b, nie wymaga zawiadomienia strony (art.32 ust. 1c u.ś.r.).
Decyzje przyznające świadczenia rodzinne oraz decyzje w sprawie zmiany wysokości świadczeń rodzinnych na korzyść strony są natychmiast wykonalne (art. 32 ust. 1d u.ś.r.).
W sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 i 2185), z zastrzeżeniem ust. 3 (art. 32 ust. 2 u.ś.r.).
Należy więc przyjąć, że postępowanie administracyjne wszczęte przez organ
z urzędu w związku z art. 15h ustawy COVID było postępowaniem szczególnym wobec zaistnienia konkretnej sytuacji faktycznej (czas epidemii), mającym na celu wyeliminowanie negatywnych skutków dla osób uprawnionych, związanym
z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności, którego podstawą był art. 32 ust. 1 u.ś.r. Postępowanie to, choć wszczęte było na korzyść strony, to nie było związane ze zmianą wysokości świadczenia.
Jak wynikało z akt, decyzja z dnia 6 kwietnia 2021 r. została doręczona skarżącej w sposób prawidłowy. Skutkowało to przyjęciem przez organy założenia, że skarżąca została poinformowana, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności traci moc decyzja przedłużająca stosowanie dotychczasowej decyzji przyznającej ww. zasiłek.
Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie należy ustalić, czy przedmiotowy zasiłek pobrany przez skarżącą stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu przepisów u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
Stosownie do art. 30 ust. 2 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:
1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;
2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;
3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;
4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;
5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
W niniejszej sprawie przepisy art. 30 ust. 2 pkt 1a, pkt 3, pkt 4 i pkt 5 u.ś.r. nie mają zastosowania.
Zdaniem Sądu, pobrany zasiłek przez skarżącą nie jest nienależnie pobranym świadczeniem z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., gdyż nie było ono przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów oraz jego przyznanie i wypłacenie nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącą. Bezspornie decyzja z dnia 6 kwietnia 2021 r. wywołała skutki prawne, lecz na tle art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wymagane jest świadome działanie osoby pobierającej świadczenie rodzinne.
W ocenie Sądu, żeby prawidłowo rozumieć pojęcie świadomego działania należy odnieść się do jego znaczenia, wynikającego ze słowników języka polskiego.
Według Uniwersalnego Słownika Języka Polskiego PWN pod red. S. Dubisza, Warszawa 2008, świadomy to: a) zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś, umiejący przewidzieć skutki, konsekwencje czegoś (świadomy odpowiedzialności, trudnej sytuacji); b) dobrze zorientowany w swojej dziedzinie, działający w sposób odpowiedzialny, podejmujący przemyślane decyzje, umiejący dokonać oceny sytuacji (świadomy polityk, świadomy artysta, świadomy obywatel); c) podejmowany w sposób przemyślany, zaplanowany, zamierzony, celowy (świadoma działalność, świadomy wybór, świadoma decyzja).
Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 1996, pod red.
M. Szymczaka, świadomy to: 1. zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś; 2. taki, z którego ktoś zdaje sobie sprawę; uświadamiany, zamierzony, nieinstynktowny (świadoma działalność, świadomy upór, wysiłek, świadome postępowanie).
Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 2011, L. Drabik i inni, świadomy to: 1. zdający sobie dokładnie z czegoś sprawę, uświadamiający sobie coś, wiedzący o czymś; 2. wynikający ze świadomości, taki z którego ktoś zdaje sobie sprawę, zgodny z czyjąś wolą.
Według Słownika 100tysięcy potrzebnych słów PWN Warszawa 2008 pod red.
J. Bralczyka, świadomy to: 1. zdający sobie sprawę z czegoś; 2. dobrze zorientowany w swojej dziedzinie i podejmujący przemyślane decyzje i działania; 3. zaplanowany, celowy.
Z powyższego wynika, że świadome działanie oznacza celowe, zamierzone, przemyślane postępowanie danej osoby i takiego postępowania, mającego na celu wprowadzenie organu w błąd nie sposób zarzucić skarżącej w realiach niniejszej sprawy.
Zdaniem Sądu, pobrany przez skarżącą zasiłek nie stanowi również nienależnie pobranego świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Należy więc rozważyć czy świadczenia rodzinne wypłacono skarżącej mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, oraz czy skarżąca została pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Sąd dokonał porównania orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 14 marca 2019 r. z orzeczeniem z dnia 14 kwietnia 2021 r. i stwierdził, że treść obu orzeczeń jest zbieżna (stopień niepełnosprawności znaczny, istniejący od urodzenia; ten sam symbol niepełnosprawności) poza okresem obowiązywania danego orzeczenia. Obecnie orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało skarżącej wydane jest na stałe.
W ocenie Sądu, oznacza to, że mimo niezłożenia nowego wniosku przez skarżącą, nie wystąpiła sytuacja, iż ustały okoliczności uprawniające ją do ww. zasiłku. Nie wystąpiły również okoliczności powodujące zmniejszenie wysokości pobieranego zasiłku, ani okoliczności związane z zawieszeniem prawa do ww. zasiłku, czy też powodujące wstrzymanie wypłaty tego zasiłku. Zarówno na podstawie poprzedniego orzeczenia, jak i nowego orzeczenia skarżąca była uprawniona do uzyskania ww. zasiłku w tej samej wysokości. Sam fakt niezłożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie przedmiotowego zasiłku w sytuacji utraty ważności orzeczenia poprzedniego, którego stosowanie zostało wydłużone nie powoduje, że pobierany zasiłek stał się z tego powodu świadczeniem nienależnie pobranym. O tym, że organ nie kwestionował prawidłowości nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności świadczy fakt, przyznania ww. zasiłku po złożeniu stosownego wniosku przez skarżącą( decyzja organu I instancji z dnia 26 października 2023 r.).
Zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Jest to zasada demokratycznego państwa prawnego. Jej elementem składowym jest zasada proporcjonalności państwo prawne opiera bowiem na założeniu racjonalności prawodawcy, a warunkiem koniecznym realizacji tego założenia jest przestrzeganie proporcjonalności w procesie przestrzegania prawa. Zasada proporcjonalności kładzie nacisk na adekwatność celu i środka użytego do jego osiągnięcia.
Zasada równości wyrażona została w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie
z którym wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.
Z powyższymi zasadami koresponduje art. 8 § 1 K.p.a., stanowiący zasadę zaufania do władzy publicznej zgodnie z którą organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.
W ocenie Sądu, zastosowanie przepisów u.ś.r. przez organ nie może być dyskryminujące, osoby znajdujące się w podobnej sytuacji faktycznej i prawnej nie mogą być różnie traktowane.
Podnieść należy, że choć w orzecznictwie przyjmuje się prymat wykładni językowej to jak podkreślono w uzasadnieniu uchwały NSA z 14 marca 2011 r. w sprawie II FPS 8/10, w procesie wykładni prawa interpretatorowi nie wolno jednak całkowicie ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej. Według NSA, przepisy prawne nie mogą dawać organom państwowym możliwości nadużywania swojej pozycji wobec obywatela, łamać ustalonych reguł postępowania, czy zastawiać pułapek (por. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne Zarys wykładu, Warszawa 2005r., s. 63). Jako przykład NSA przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 kwietnia 1997r., sygn. akt U 11/97 (publ. OTK-A 1997 r. Nr 5-6, poz. 67), w którym wskazano, że określając treść zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i prawa nie można lekceważyć faktu, że dla obywateli treść prawa przejawia się przede wszystkim w sposobie jego stosowania przez organy państwowe. Zdaniem Trybunału, sądowe stosowanie prawa polega na stosowaniu norm ogólnych i abstrakcyjnych do konkretnych indywidualnych przypadków. W demokratycznym państwie prawnym stanowienie i stosowanie prawa nie może być pułapką dla obywatela, a obywatel powinien mieć możliwość układania swoich spraw w zaufaniu, iż nie naraża się na niekorzystne skutki prawne swoich decyzji i działań niemożliwe do przewidzenia w chwili podejmowania tych decyzji i działań (por. orzeczenie TK z 3 grudnia 1996 r., sygn. akt K 25/95, publ. OTK ZU Nr 6/1996, s. 301; wyrok TK z 25 listopada 1997 r., sygn. akt K 26/97; publ. OTK ZU Nr 5 i 6/1997, poz. 64).
Podkreślić należy, że celem regulacji związanej z przyznaniem świadczeń rodzinnych jest niewątpliwie pomoc osobom do niej uprawnionym, zwłaszcza w czasie obowiązywania ograniczeń wywołanych epidemią COVID.
W ocenie Sądu, w ww. sytuacji należało oczekiwać od organu, że podejmie
z urzędu działania w interesie strony postępowania. W art. 8 § 1 K.p.a. wyrażona została zasada pogłębiana zaufania obywateli do organów państwa, z której wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej, co jest zasadniczą treścią zasady praworządności (art. 6 K.p.a.). Stosownie do art. 9 K.p.a., na organach administracji spoczywa obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków a także czuwania nad tym aby strony i inni uczestnicy nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i tym celu udzielają im niezbędnych wskazówek. Zgodnie natomiast z art. 10 § K.p.a., strona ma prawo czynnie uczestniczyć w całym toku postępowania. Czynny udział strony przejawia się w szczególności w postępowaniu wyjaśniającym, co dla ochrony praw strony ma istotne znaczenie. Strona postępowania administracyjnego posiada inicjatywę dowodową i w przypadku posiadania informacji przydatnych dla wyjaśnienia sprawy może przedkładać dokumenty, mogące mieć znaczenie dla jej praw czy obowiązków.
Dochowanie obowiązku poinformowania strony o okolicznościach mających wpływ na prawo do pobieranego świadczenia stanowi fundament budowania zaufania strony do organu państwa (art. 8 § 1 i art. 9 K.p.a.). Na gruncie stosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony. Uwzględniając, że postępowanie dotyczące zmiany decyzji ustalającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w trybie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, wszczynane jest z urzędu, nie powinno być wątpliwości, że na organie prowadzącym postępowanie spoczywał obowiązek udzielenia stronie informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego, które mogą mieć wpływ na pobieranie świadczenia. Wyjaśnienie stronie w sposób należyty okresu, na jaki świadczenie będzie dalej przysługiwać powinno być nie tylko uzewnętrznione stronie, ale także przedstawione w sposób dla niej zrozumiały.
Na gruncie kontrolowanej sprawy, Sąd podziela w pełni stanowisko judykatury, wskazujące, że z zasady określonej w art. 9 K.p.a., wynika bezwzględny zakaz wykorzystywania przez organy administracji nieznajomości prawa przez obywateli lub przerzucanie skutków nieznajomości prawa przez urzędników na obywateli. Jakkolwiek więc art. 6 K.p.a. stanowi, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, to nie można tego przepisu rozumieć w ten sposób, że istnienie przepisu prawa jest nadrzędną wartością wykluczającą analizę konkretnego przypadku w odniesieniu do zasady słusznego interesu obywatela, jak też zwalniającą organ władzy publicznej od obowiązku czuwania na tym, by strona postępowania, wskutek niedoinformowania nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa. Zlekceważenie przez organ władzy publicznej tych elementarnych zasad praworządności w postępowaniu administracyjnym i przyznanie priorytetu przepisowi prawa skutkuje wprost naruszeniem zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (por. wyrok WSA w Krakowie z 8 grudnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1247/23). Organ nie może więc ograniczyć się tylko do udzielenia informacji prawnej, lecz musi podać również niezbędne wyjaśnienia co do treści przepisów oraz udzielać wskazówek, jak należy postąpić w danej sytuacji, aby uniknąć szkody (por. wyrok NSA z 29 października 2015 r., sygn. akt I OSK 557/14).
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany właściwie na etapie zmiany decyzji na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID. Skarżąca nie została wówczas pouczona o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, brak jest pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia w razie niewywiązania się z tego obowiązku. Niedopuszczalne jest zatem przerzucanie skutków zaniechania przez organ obowiązku informacyjnego na skarżącą i czynienia jej zarzutu braku reakcji wobec uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, skoro organ nie zadał sobie trudu aby w należyty sposób o takim obowiązku i jego skutkach skarżącą pouczyć.
Zdaniem Sądu, nie można utożsamiać realizacji pouczenia z powołaniem w decyzji przepisu prawa czy z samym brzmieniem rozstrzygnięcia w zakresie daty końcowej, do której nastąpiło przyznanie świadczenia. W ocenie Sądu, art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r. warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania (przez stronę) wymogu informacyjnego nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 K.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 10 października 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 245/19; WSA w Gliwicach z 15 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 281/22; WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 640/22).
Tym bardziej, że organ posiada bezpośredni dostęp do Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności (ESMOON), który służy gromadzeniu danych dotyczących procesu orzekania o niepełnosprawności. Wspomaga rejestrację i proces wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Wykorzystywany jest również do kontroli wniosków i odwołań oraz orzeczeń wydawanych na obszarze całego kraju, a także do prowadzenia bieżących analiz przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych (https://empatia.mpips.gov.pl/dla-przedsiebiorcow/systemy/on).
W ocenie Sądu, skoro pobranie przedmiotowego zasiłku nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącą, zaś wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nie powodowało zmiany mającej wpływ na prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, a także z uwagi na fakt braku właściwych pouczeń ze strony organu o skutkach nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności w warunkach trwania epidemii COVID to brak jest podstaw do twierdzenia, że skarżącą pobrała ww. zasiłek nienależnie.
Zdaniem Sądu, materiał dowodowy w sprawie jest pełny i nie wymaga uzupełnienia, zaś ustalenia są jednoznaczne i świadczą o bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego.
Podobne stanowisko zajął WSA w Szczecinie w wyrokach z dnia 4 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 896/23 i 22 lutego 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 1073/23, WSA w Gliwicach w wyrokach z dnia 18 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Gl 1424/23 i II SA/Gl 1379/23.
Sąd przeprowadził dowód z dokumentów w postaci decyzji organu I instancji
z dnia 26 października 2023 r. oraz orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżącej z 14 kwietnia 2021 r. w celu uzupełnienia materiału dowodowego w sprawie.
Z tych względów Sąd, działając zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje wydane przez organy administracyjne obu instancji. Uznając jednocześnie, że z uwagi na stwierdzony charakter naruszenia prawa brak było podstaw do dalszego prowadzenia postępowania administracyjnego, Sąd na mocy art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit.c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).
Na rzecz skarżącej zasądzono od organu odwoławczego tytułem poniesionych kosztów postępowania kwotę 497 zł, w tym 480 zł – wynagrodzenia pełnomocnika i 17 zł - opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa.
Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia sądowe dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.