II SA/Sz 234/25

II SA/Sz 234/25 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2025-09-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-04-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Katarzyna Sokołowska /sprawozdawca/
Krzysztof Szydłowski
Marzena Iwankiewicz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 61 ust.2d, art. 103 ust.2,
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par.1 pkt 1 lit.a , art. 145 par.1 pkt 1 lit.c, art. 200, art. 205 par.2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 września 2025 r. sprawy ze skargi L. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 6 lutego 2025 r. nr SKO.4110.2344.2024 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie na rzecz skarżącego L. C. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Decyzją z 6 lutego 2025 r., nr SKO.4110.2344.2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 - dalej "k.p.a.") oraz art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 2d w związku z art. 59 ust. 1, art. 62 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283- dalej "u.p.s."), po rozpatrzeniu odwołania L. C. (dalej "skarżący", "strona"), orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy S. z 25 października 2024 r., nr 04.13.2024.37, w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt babci - S. C. - w Domu Pomocy Społecznej w K., w kwocie 500,00 zł miesięcznie, począwszy od dnia umieszczenia w placówce, tj. od 18 grudnia 2023 r. oraz jednocześnie umarzającej postępowanie dotyczące zwolnienia z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w DPS oraz odmawiającej umorzenia postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej odpłatność za pobyt w DPS.
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Kolegium, przedstawiając przebieg postępowania wskazało, że babcia skarżącego decyzją z 15 grudnia 2023 r., nr 04.13.2023.25, została skierowana do Domu Pomocy Społecznej w K. i w dniu 18 grudnia 2023 r. przybyła do placówki.
Zgodnie z art. 60 ust. 1 i 2 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, ustalanego i ogłaszanego przez starostę w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku. Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w K. w 2023 r. wynosił 5.702,00 zł. Na dzień skierowania podopieczna DPS ponosiła odpłatność w kwocie 1.679,76 zł miesięcznie.
Wcześniejszą decyzją Wójta Gminy S. z dnia 13 lutego 2024 r., skarżący został zobowiązany do uiszczania odpłatności za pobyt babci w DPS, jednak decyzję tą uchylono, z uwagi na naruszenia proceduralne, a sprawę przekazano do ponownego rozpatrzenia (decyzja z 23 lipca 2024 r.).
W toku uzupełnionego postępowania, w dniu 17 września 2024 r. Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w S. poinformował skarżącego o okolicznościach związanych ze zwolnieniem z ponoszenia kosztów za pobyt w DPS a także o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.
Z kolei w dniu 1 października 2024 r. do organu wpłynęło pismo pełnomocnika skarżącego zawierające informację o cofnięciu wniosku o przeprowadzenie postępowania, o którym mowa w art. 64 u.p.s., ponieważ strona podpisała umowę nr [...], wyrażając zgodę się na ponoszenie odpłatności od dnia 18 grudnia 2023 r., w wysokości 300 zł miesięcznie. W piśmie z dnia 26 września 2024 r., pełnomocnik wniósł także o umorzenie postępowania w sprawie wydania decyzji o ustaleniu odpłatności za pobyt w DPS babci skarżącego.
Decyzją z 25 października 2024 r., organ ustalił odpłatność za pobyt babci skarżącego w wysokości 400,00 zł miesięcznie, począwszy od dnia umieszczenia podopiecznej w placówce tj. od 18 grudnia 2023 r.
Organ wskazał w szczególności, że gdy ustalona w drodze umowy opłata nie będzie pokrywać rzeczywistego kosztu pobytu mieszkańca w domu pomocy społecznej, organ ma obowiązek wydać decyzję o ustaleniu wysokości należnej opłaty od osoby wymienionej w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s, jeśli pozwala na to sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego.
Na podstawie zebranego materiału dowodowego na dzień skierowania S. C. do DPS w K. ustalono, iż skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, zaś jego źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę w kwocie [...]zł za miesiąc listopad 2023 r. Dochód ten pomniejszony o kwotę zasądzonych alimentów na dziecko w kwocie [...]zł oraz alimenty w kwocie [...]zł wynosił [...] zł. Dochód w miesiącu poprzedzającym przeprowadzenie wywiadu przekraczał 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.
Wskazano także ile wynosi koszt utrzymania mieszkańca DPS K. , wysokość odpłatności ponoszonej przez podopieczną DPS oraz opłaty ponoszone przez inne osoby zobowiązane do partycypowania w kosztach jej utrzymania (syna podopiecznej DPS dwojga wnuków i dwóch wnuczek). Mając powyższe na uwadze ustalono, że górną granicą odpłatności dla skarżącego na dzień skierowania jego babci do DPS jest kwota 2.729,71 zł.
Zaznaczono, że strona posiada możliwości związane z ponoszeniem obciążeń finansowych związanych z pobytem babci w DPS w K., co odzwierciedla przeprowadzona analiza wydatków skarżącego, przy czym nie podniesiono problemów w związku z sytuacją zdrowotną, a w związku ze złożoną przez niego rezygnacją z wniosku o przeprowadzenie postępowania, o którym mowa w art. 64 u.p.s. należało umorzyć postępowanie. Podkreślono też, że w toku postępowania informowano stronę o skutkach finansowych, jakie niesie za sobą umieszczenie członka rodziny w domu pomocy społecznej.
Odnosząc się do podniesionych w odwołaniu od decyzji z dnia 25 października 2024 r. zarzutów naruszenia:
- art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s. poprzez przyjęcie, że organ jest uprawniony do wydania decyzji ustalającej odpłatność w sytuacji, gdy strona zawarła uprzednio z organem umowę ustalającą wysokość odpłatności za pobyt mieszkańca w DPS oraz poprzez ustalenie tej odpłatności bez uwzględnienia indywidualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego;
- art. 7, art. 8, art. 107 § 3 k p a., gdyż organ nie wyjaśnił jakimi przesłankami kierował się ustalając opłatę na poziomie 500,00 zł, Kolegium podtrzymało swoje wcześniejsze stanowisko wyrażone w decyzji z 23 lipca 2024 r., iż zawarcie umowy na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s., nie wyklucza wydania decyzji administracyjnej, jeśli odpłatność ustalona w umowie stanowi tylko część zobowiązania finansowego.
Organ odwoławczy wskazał, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17 stwierdził, że w stosunku do małżonka, zstępnych i wstępnych istnieje zarówno możliwość wydania decyzji, jak i zawarcia umowy, a także połączenia obu tych form ustalenia opłaty, jeżeli ustalona w drodze umowy opłata nie odpowiada wysokością zakresowi zobowiązań ciążących na tych osobach. Uchwała ta została podjęta przed dodaniem w artykule 61 ustępów 2d-2f, co nastąpiło z dniem 4 października 2019 r. z mocy art. 1 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690).
W ocenie organu odwoławczego, dodanie do art. 61 u.p.s. ustępów 2d i 2e nie oznacza, że w przypadku zawarcia umowy niedopuszczalne staje się wydanie decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty. Przepisy te określają bowiem sposób postępowania organu i zasady ustalenia wysokości opłaty w sytuacji, gdy małżonek, zstępny lub wstępny odmawia zawarcia umowy. Nie stosuje się ich zatem w sytuacji, gdy małżonek, zstępny lub wstępny zawiera umowę, jednakże ustalona w ten sposób wysokość opłaty odpowiada jedynie częściowo wysokości zobowiązań ciążących na danej osobie. Tak więc, zdaniem SKO, dopuszczalne jest ustalenie wysokości opłaty najpierw w umowie, a następnie w decyzji, przy czym w decyzji należy uwzględnić fakt zawarcia umowy i wynikający z niej obowiązek uiszczania opłat.
W ocenie Kolegium, gdyby przyjąć hipotetycznie, że zobowiązany krewny do ponoszenia odpłatności wyraziłby zgodę na podpisanie umowy, ale tylko w wysokości, którą sam wyłącznie akceptuje, ale na niższym poziomie niż wyznacza ustawa, to zgodnie ze stanowiskiem skarżącego niemożliwe byłoby ustalenie opłaty w formie decyzji na podstawie art. 61 ust. 2d i 2e u.p.s., gdyż przepis tego artykułu pozwala na wydanie decyzji w przypadku wcześniejszej odmowy zawarcia umowy. Skoro więc strona nie odmówiłaby podpisania umowy, to niemożliwe stałoby się ustalenie odpłatności w drodze decyzji. Dodatkowo wskazano w decyzji, że jedną z zasad wyrażonych w u.p.s. jest zasada finansowania pomocy społecznej ze środków publicznych. Państwo i samorządy terytorialne nie tylko mają obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej, ale muszą również ponosić związane z tym obciążenia finansowe. Jest to jedna z podstawowych cech odróżniających pomoc społeczną od ubezpieczeń społecznych, które w znacznej części finansowane są ze składek. Uzupełnieniem powyższej zasady jest zasada odpłatności, określająca udział beneficjentów w pokrywaniu kosztów świadczeń pomocy społecznej. Tak więc obowiązki rodzinne wyprzedzają powinności Państwa. Jeżeli zatem istnieją osoby, które zgodnie z obowiązkiem alimentacji mogą dostarczyć osobie potrzebującej niezbędnych środków utrzymania, to ich powinności wyprzedzają świadczenia z pomocy społecznej.
Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na decyzję Kolegium, zarzucając skarżonemu rozstrzygnięciu naruszenie:
1) przepisów prawa materialnego, tj. 61 ust 2d w zw. z art. 103 ust 2 u.p.s. poprzez przyjęcie, że organ jest uprawniony do wydania decyzji ustalającej odpłatność w sytuacji, gdy strona zawarła uprzednio z organem umowę ustalającą wysokość odpłatności za pobyt mieszkańca w DPS;
2) przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b w zw. z art. 1 pkt 2 i art. 2 ust. 1 u.p.s. oraz art. 7, art. 20, art. 67 ust 1 i art. 69 oraz art. 87 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 129 § 1 i art. 135 § 1 k.r.i.o. oraz art. 897 k.c. i art. 1 k.p.c. polegającym na błędnej ich wykładni i niewłaściwym zastosowaniu, w szczególności poprzez pominięcie, że:
- zgodnie z art. 129 § 1 k.r.i.o. obowiązek alimentacyjny jeżeli jest kilka zstępnych obciąża bliższych stopniem przed dalszymi,
- przepisy art. 1 pkt 1 i 2 i art. 2 ust. 1 oraz art. 54 ust. 1 u.p.s. regulują zadania państwa w zakresie pomocy społecznej, w tym przewidują świadczenie w postaci pobytu w domu pomocy społecznej, jednak nie przewidują nakładania na obywateli nowych i niedobrowolnych ciężarów i świadczeń lub danin publicznych, w tym związanych z pomocą społeczną i polityką społeczną państwa oraz ze stosunkiem pokrewieństwa lub obowiązkiem alimentacyjnym i to zwłaszcza w sposób odmienny, niż wynika to z treści przepisów prawa rodzinnego o obowiązku alimentacyjnym;
3) przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 107 § 3 k.p.a. co polegało na wydaniu w sprawie decyzji, której uzasadnienie nie odpowiada wymogom wskazanym art 107 § 3 k.p.a., albowiem strona zarzuciła w odwołaniu wniesionym od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy S., że decyzja organu I instancji nie zawiera wyjaśnienia jakimi przesłankami kierował się ustalając opłatę na poziomie 500,00 zł, a w zaskarżonej decyzji organ II instancji w ogóle nie odniósł się do powyższego zarzutu, nie rozpoznał odwołania w tej części co do meritum;
4) art. 7a § 1 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie co ma wpływ na wynik sprawy.
Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu powyższego stanowiska podkreślono, że wykładnia zaprezentowana przez WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 3 listopada 2021 r., na którą powoływały się organy administracji w toku postępowania, nie znajduje poparcia w innych orzeczeniach wydawanych na gruncie przepisów u.p.s. Poza tym wyrok ten opiera się na wykładni ustawy zawartej w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r., która została podjęta przed dodaniem w artykule 61 ustępów 2d-2f, co nastąpiło z dniem 4 października 2019 r. Tymczasem, zdaniem skarżącego, redakcja tych przepisów prowadzi do wniosku, że procedura ustalania odpłatności za DPS w drodze decyzji wszczynana jest dopiero w przypadku odmowy zawarcia przez osobę zobowiązaną umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Nadto organ II instancji nie odniósł się do zarzutów odwołania, iż suma kwot odpłatności ustalonych przez organ I instancji, czy to w drodze umowy, czy to w drodze decyzji administracyjnej daje łącznie kwotę 4.230,66 zł, a więc kwotę przewyższającą rzeczywiste koszty utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej (4.022,24 zł) jak i zmierzających do uzyskania odpowiedzi na pytanie na jakiej podstawie i w oparciu o jakie dowody organ ustalił za prawidłowe określenie skarżącemu odpłatności na kwotę 500,00 zł.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje:
Przeprowadzona przez Sąd w trybie uproszczonym kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż akt ten nie odpowiada prawu.
Przedmiotem skargi jest decyzja organu odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji, ustalającą wysokość odpłatności za pobyt babci skarżącego w DPS oraz jednocześnie umarzająca postępowanie, dotyczące zwolnienia z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w DPS oraz odmawiająca umorzenia postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej odpłatność za pobyt w DPS.
W rozpatrywanej sprawie nie jest sporne, że skarżący znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do partycypowania w kosztach związanych z pobytem jego babci w DPS. Nie jest też sporne, iż przed wydaniem decyzji przez organ I instancji z 25 października 2025 r., ustalającej odpłatność za pobyt babci skarżącego w DPS, skarżący zawarł umowę z 17 września 2024 r., nr [...], na mocy której zobowiązał się do dokonywania opłaty za pobyt babci w DPS w kwocie 300 zł miesięcznie od daty jej umieszczenia w DPS.
Istota sporu pomiędzy organem odwoławczym, a skarżącym sprowadza się do tego, czy w opisanym wyżej przypadku było dopuszczalne dodatkowe ustalenie w decyzji administracyjnej wysokości odpłatności za pobyt babci skarżącego w DPS, na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s. pomimo tego, że wcześniej została zawarta pomiędzy organem a zobowiązanym umowa, o której mowa w art. 103 ust. 2 ust. 2 u.p.s.
W rozpatrywanej sprawie, z akt postępowania wynika, że w toku przeprowadzonego ze skarżącym, w dniu 16 stycznia 2024 r., rodzinnego wywiadu środowiskowego, zadeklarował on gotowość uiszczania opłaty w kwocie 300,00 - 400,00 zł miesięcznie. Organ powołując się na powyższą deklarację przy piśmie z 17 września 2024 r. przedłożył skarżącemu do podpisu projekt stosownej umowy z kwotą opłaty w wysokości 300,00 zł miesięcznie i zobowiązał skarżącego do jej popisania i odesłania dwóch egzemplarzy w terminie 7 dni na adres OPS. Ostatecznie umowa w proponowanym przez organ kształcie została podpisana przez skarżącego. Pełnomocnik skarżącego przedkładając organowi dwa egzemplarze umowy nr [...] podpisane przez skarżącego oświadczył, iż w związku zawarciem tej umowy strona cofa wniosek o przeprowadzenie postępowania, o którym mowa w art. 64 u.p.s. a nadto wnosi o umorzenie postępowania administracyjnego prowadzonego w sprawie wydania decyzji o ustaleniu odpłatności za pobyt w DPS.
Marterialnoprawną podstawę skarżonej decyzji w zakresie ustalenia odpłatności za pobyt babci skarżącego w DPS stanowił art. 61 ust. 2d u.p.s. Zgodnie z powyższym przepisem w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.
Jak stanowi zaś art. 103 ust. 2 u.p.s., kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.
Wobec jednoznacznej treści przywołanych wyżej przepisów nie budzi wątpliwości, iż obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący
z mocy prawa na określonych podmiotach, wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej, co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. bądź w decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 u.p.s. Jednak warunkiem wydania decyzji, o której mowa w art. 61 ust. 2d u.p.s. ustalającej opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej jest stwierdzenie, że osoba zobowiązana do partycypowania w kosztach utrzymania podopiecznego DPS odmówiła zawarcia umowy.
W ocenie Sądu, nie jest uprawniona przedstawiona przez Kolegium interpretacja mających zastosowanie w sprawie przepisów, prowadząca do wniosku, iż zawarcie umowy na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. nie wyklucza wydania decyzji administracyjnej, jeśli odpłatność ustalona w umowie stanowi tylko część zobowiązania finansowego. Tak wykładania jest całkowicie contra legem, gdyż z przepisów wynika kolejność działań podejmowanych przez organ, który w pierwszej kolejności ma dążyć do warunków ponoszenia odpłatności na zasadach porozumienia z osobami zobowiązanymi. Dopiero w razie gdy do zawarcia takiej umowy nie dojdzie z przyczyn leżących po stanie zobowiązanego, organ jest uprawniony do jednostronnego ustalenia odpłatności poprzez wydanie stosownej decyzji administracyjnej.
W powyższym zakresie nie jest trafnym odwołanie się przez organ odwoławczy do uzasadnienia uchwały Naczelnego Sądy Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17. Po pierwsze przedmiotowa uchwała nie odnosiła się do zagadnienia, którego dotyczą rozważania Kolegium, a więc relacji umowy i decyzji określających obowiązek finasowania pobytu w DPS, lecz miała na celu udzielenie odpowiedzi na pytanie "Czy obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017 r., poz. 1769 ze zm.), opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 tej ustawy, a także w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ustawy o pomocy społecznej". Po wtóre uchwała powyższa zapadła przed wejściem w życie mającego kluczowe znaczenie w sprawie art. 61 ust. 2d u.p.s. (przepis wszedł w życie z dniem 4 października 2019 r.).
Jeśli chodzi zaś o eksponowany przez Kolegium wyrok WSA w Olsztynie z 3 listopada 2021 sygn. akt. II SA/Ol 544/21, to warto zauważyć, że został on uchylony przez Naczelny Sąd Administracyjny wraz decyzjami organów I i II instancji w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej (wyrok NSA z 11 stycznia 2023 r. sygn. akt. I OSK 318/22).
Sąd nie podzielił argumentacji organu odwoławczego, iż "gdyby przyjąć hipotetycznie, że zobowiązany krewny do ponoszenia odpłatności wyraziłby zgodę na podpisanie umowy, ale tylko w wysokości, którą sam wyłącznie akceptuje, ale na niższym poziomie niż wyznacza ustawa, to zgodnie ze stanowiskiem skarżącego niemożliwe byłoby ustalenie opłaty w formie decyzji na podstawie art. 61 ust. 2d i 2e u.p.s., gdyż przepis tego artykułu pozwala na wydanie decyzji w przypadku wcześniejszej odmowy zawarcia umowy. Skoro więc strona nie odmówiłaby podpisania umowy, to niemożliwe stałoby się ustalenie odpłatności w drodze decyzji".
Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że umowne ustalenie wysokości odpłatności ma na celu doprowadzenie do takiej sytuacji, w której osoby zobowiązane do jej ponoszenia, dobrowolnie - w poczuciu odpowiedzialności za członka najbliższej rodziny umieszczonego w DPS, zobowiążą się do ponoszenia kosztów jego utrzymania. Powinien być to proces, w którym organ wyjaśni osobom zobowiązanym mechanizmy w zakresie ponoszenia kosztów pobytu, w szczególności w jaki sposób ustalana jest odpłatność i zaproponuje stronom zawarcie umowy.
Należy jednak zauważyć, że skoro zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych "ustala" w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości, to rolą organu jest zaproponowanie takiej umowy, która - w szczególności w zakresie wysokości odpłatności - wyważa wskazane wyżej okoliczności.
Inaczej mówiąc, rolą organu jest dokonanie oceny sytuacji osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności, skonfrontowanie tych ustaleń ze składanymi przez nią deklaracjami dotyczącymi wysokości opłaty, którą skłonna jest ponosić i zaproponowanie odpowiedniej kwoty, przy uwzględnieniu poczynionych ustaleń, w zakresie możliwości osoby zobowiązanej. Nie oznacza to w żadnym wypadku, że propozycja umowna może i powinna odpowiadać wyłącznie wysokości deklarowanej przez osobę zobowiązaną kwoty, podobnie nie oznacza, że wysokość zaproponowanej kwoty powinna odpowiadać wyłącznie wyliczeniom dokonanym przez organ. Gdyby tak było idea zawierania umów z osobami zobowiązanymi nie miałaby racji bytu.
Należy zwrócić uwagę na to, że pojęcie "możliwości", o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. nie zostało zdefiniowane w ustawie. Zdaniem Sądu pod pojęciem tym należy rozumieć nie tylko możliwości finansowe wynikające z ustalonej wysokości dochodów, ale różne okoliczności, które mogą zmniejszać zdolność do ponoszenia odpłatności, w szczególności sytuację zdrowotną osoby zobowiązanej lub członków jego rodziny, wydatki związane z leczeniem, koszty dojazdów do placówek leczniczych z tym związane, koszty pobytu w placówkach leczniczych, sanatoriach, koszty zakupu leków, konieczność zapewnienia opieki i.t.p., a więc takie uzasadnione wydatki i okoliczności, które realnie wpływają na poziom życia osoby zobowiązanej.
Wszystko to organ ma obowiązek wziąć pod uwagę przy konstruowaniu umowy i ustalaniu propozycji wysokości opłaty. Dopiero wówczas, gdyby osoba zobowiązana odmówiła podpisania umowy z tak ustaloną kwotą zobowiązania, zmaterializowałoby się uprawnienie organu do ustalenia wysokości odpłatności w decyzji administracyjnej.
Tym samym rację ma skarżący wywodząc, że procedura ustalenia odpłatności za pobyt w DPS w drodze decyzji administracyjnej jest wszczynana/rozpoczynana dopiero w przypadku odmowy zawarcia przez osobę zobowiązaną umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s.
W badanej sprawie skarżący nie uchylał się od udziału w postępowaniu, składał wyjaśnienia i dokumenty (w tym również dotyczące choroby dziecka i związanych z tym wydatków), które mogły być pomocne w ustaleniu jego sytuacji, organ przeprowadził wywiad środowiskowy, a zatem należy przyjąć, że miał pełną wiedzę na temat możliwości ponoszenia opłaty przez skarżącego. Skarżący miał zatem prawo przypuszczać, że zaproponowana w umowie kwota 300 zł została ustalona z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które w toku postępowania podnosił. Na marginesie należy zauważyć, że skarżący deklarował chęć uiszczania opłaty w wysokości 300 – 400 zł, a umowa opiewała na pierwszą z tych kwot, co – w ocenie Sądu, również skłania do przyjęcia, że organ ustalając wysokość odpłatności uwzględnił sytuację skarżącego i uznał, że kwota 300 zł jest adekwatna do jego możliwości.
W świetle powyższych rozważań należało uznać, że skarga jest zasadna, bowiem nie było podstaw do wydania decyzji administracyjnej, ustalającej skarżącemu wysokość odpłatności za pobyt babci w DPS, skoro wysokość opłaty została już wcześniej ustalona w drodze umowy z nim zawartej.
Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zostało wydane na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a.
Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: www.orzeczenia.nsa gov.pl.