II SA/Sz 231/23

II SA/Sz 231/23 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2023-07-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Joanna Wojciechowska
Marzena Iwankiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Wiesław Drabik
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1a i ust. 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151, art. 269 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesław Drabik, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 lipca 2023 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Sygn. akt II SA/Sz [...]
U Z A S A D N I E N I E
Decyzją z dnia 13 września 2022 r., nr [...], wydaną
na podstawie art. 17, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 2-4, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwanej dalej: "k.p.a."), Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w C., działający z upoważnienia Burmistrza C. (zwany dalej: "organem I instancji"), odmówił K. B. (zwanej dalej: "stroną" lub "skarżącą") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na babcię W. Z..
W uzasadnieniu ww. decyzji organ I instancji wskazał, że strona w dniu
24 sierpnia 2022 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego
z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią W. Z.. Na podstawie posiadanych dokumentów organ ustalił, że babcia wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną, legitymującą się orzeczeniem
z [...] listopada 2004 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Osoba wymagająca opieki posiada czworo dzieci, a opiekę sprawuje wnuczka – strona. W aktach sprawy znajdują się oświadczenia dzieci osoby wymagającej opieki, z których wynika, że nie są w stanie sprawować opieki nad matką z uwagi na stan zdrowia lub wykonywanie pracy zarobkowej.
W dniu 12 września 2022 r. przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy, który potwierdził, że strona w sposób prawidłowy sprawuje opiekę nad niepełnosprawną babcią, pomagając jej we wszystkich czynnościach życia codziennego. W aktach organu znajdują się również dokumenty potwierdzające fakt, iż strona jest osobą zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy, nie posiada prawa do świadczeń emerytalno-rentowych, nie wykonuje pracy zawodowej. Ostatnio aktywna zawodowo strona była w okresie od [...] stycznia 2015 r. do [...] lutego 2021 r. W dniu 30 marca 2021 r. strona ubiegała się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad babcią jednak otrzymała decyzję odmowną. Od tamtego czasu nadal sprawuje opiekę nad babcią.
Organ I instancji, jako przyczynę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazał, że osoba wymagająca opieki posiada czworo dzieci, a więc są osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu, a nielegitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Strona wniosła odwołanie od ww. decyzji I instancji podnosząc, że decyzja jest dla niej krzywdząca. Wskazała, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawną babcią. Osoba wymagająca opieki posiada czworo dzieci, jednak troje z nich nie może sprawować opieki, gdyż pracują zawodowo. Nie mogą zrezygnować z pracy, ponieważ są to ich jedyne źródła utrzymania. Najstarsza z córek obecnie przebywa na emeryturze, ale mieszka w S. i sporadycznie odwiedza swoją matkę. Babcia jest wdową i nie ma nikogo, kto mógłby się nią zająć.
Decyzją z dnia 19 stycznia 2023 r., nr [...], wydaną na podstawie na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 6 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. (zwane dalej: "organem II instancji"), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 13 września 2022 r.
Organ II instancji w uzasadnieniu wydanej decyzji wskazując na art. 17 ust. 1a u.ś.r. oraz na art. 128 i art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zauważył, że strona jest w stosunku do swojej babci osobą spokrewnioną w drugim stopniu. Ponadto, jak podała strona, osoba wymagająca opieki ma czworo dzieci, które nie sprawują opieki nad matką, gdyż pracują zawodowo (jedno z nich ma uprawnienie do emerytury).
Według organu II instancji, istnieją osoby spokrewnione w pierwszym stopniu
z osobą wymagającą opieki, przy czym żadna z nich nie legitymuje się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dzieci mogą wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem matki w inny sposób, niż poprzez świadczenie osobistej opieki nad matką, np. poprzez zapewnienie i opłacenie opieki sprawowanej przez inną osobę. Ponadto w swej argumentacji organ II instancji wsparł się uchwałą podjętą przez Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów w dniu 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22.
K. B. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Szczecinie ze skargą na decyzję organu II instancji z dnia 19 stycznia 2023 r. wnosząc o jej zmianę oraz wniosła o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu.
Skarżąca podniosła, że organ II instancji wydał negatywną decyzję i podnoszone argumenty wymagają oceny sądowej, gdyż osoba zależna pozostałaby bez opieki.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Postanowieniem z dnia 19 maja 2023 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił ustanowienia skarżącej radcy prawnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022, poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu (decyzji lub postanowienia) nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Innymi słowy, sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z przepisami prawa.
Sprawa niniejsza została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. na wniosek organu, przy braku sprzeciwu strony skarżącej. W myśl art. 120 tej ustawy sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Przedmiot sprawy objętej skargą dotyczy decyzji wydanej po rozpatrzeniu wniosku skarżącej z daty wpływu do organu 24 sierpnia 2022 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią skarżącej.
Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji w oparciu o wskazane wyżej kryteria Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem, co oznacza, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę materialną prawną wydanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., przywoływanej dalej jako: "u.ś.r.")
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia
9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób
o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jak wynika z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia
Z niespornych okoliczności kontrolowanej sprawy wynika, że babcia skarżącej jest osobą niepełnoprawną w znacznym stopniu i wymaga stałej opieki.
Kwestią sporną pozostaje, czy w związku z tym, że osoba wymagająca opieki – babcia skarżącej, ma czworo dzieci, które nie posiadają orzeczeń stwierdzających ich znaczny stopień niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane jej wnuczce, a która zgodnie z ustaleniami organu prawidłowo sprawuje pełną, opiekę nad babcią, pomagając jej we wszystkich czynnościach życia codziennego.
Sąd w związku z tym zauważa, że przedstawione wyżej przepisy u.ś.r. określają katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Krąg tych podmiotów jest przy tym ściśle związany z istnieniem ustawowego obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie, a osobą będącą pod jej opieką. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może obejmować sytuacji, w których dzieci osoby wymagającej opieki mają obiektywną możliwość sprawowania tej opieki (pozwala im na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawiają uczynienia zadość temu obowiązkowi np. z uwagi wykonywanie pracy zarobkowej lub prowadzenie działalności gospodarczej.
W tym miejscu należy zwrócić uwagę na przywołaną w uzasadnieniu decyzji organu II instancji, uchwałę siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego
z 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22), w której w pkt 1 stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Podjęcie przez NSA uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne (por. art. 269 § 1 p.p.s.a.)
W kontrolowanej sprawie z ustaleń organów administracji publicznej wynika, że W. Z. - osoba wymagająca opieki, ma czworo dzieci. To zaś oznacza, że są one osobami spokrewnionymi z nią w pierwszym stopniu. Z kolei, skarżąca jest wnuczką, a zatem jest z osoba wymagającą opieki spokrewniona w drugim stopniu. Jak przy tym wyjaśnił NSA w cytowanej wyżej uchwale z 14 listopada 2022 r., warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny – innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki – jest legitymowanie się przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Aby zatem zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej wobec babci, to po stronie dzieci osoby wymagającej opieki musiałyby wystąpić niezależne od nich, obiektywne okoliczności (niepełnosprawność) uniemożliwiające realizację obowiązku alimentacyjnego.
W aktach administracyjnych sprawy znajduje się oświadczenie A. K. - córki osoby wymagającej opieki, która podała, że z powodu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie może sprawować opieki nad matką. Syn R. Z. (lat [...]) w swym oświadczeniu podał, że pracuje zawodowo, więc nie może sprawować opieki nad matką. Tożsame oświadczenie złożyła córka D. Z. (lat [...]), która jest wieku przedemerytalnym, ale pracuje zawodowo, przy tym dodała, że rezygnacja z dochodów, pozbawiłaby ją prawa do emerytury. Natomiast córka E. B. oświadczyła, że jest na emeryturze, lecz ze względu na swój wiek i choroby współistniejące, nie może zajmować się swoją matką.
Wobec przedstawionych okoliczności Sąd uznał, iż orzekające w sprawie organy administracji publicznej obu instancji prawidłowo przyjęły, że nie zachodzą okoliczności pozwalające uznać, że skarżącej - która nie jest spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą podlegającą opiece - przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
W postępowaniu bowiem nie stwierdzono okoliczności, która uniemożliwiałaby sprawowanie dzieciom opieki nad niepełnosprawną matką. Skoro bowiem do takiej okoliczności, zgodnie z powoływaną wyżej uchwałą NSA i treścią art. 17 ust. 1a ustawy, można zaliczyć jedynie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu, to tym samym taką okolicznością nie może być np. fakt zatrudnienia (wykonywania pracy zawodowej), czy też inne, osobiste względy. Prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie przechodzi automatycznie na kolejne osoby – tj. spokrewnione w dalszej kolejności z osobą wymagającą opieki (np. na wnuczkę) – gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie wyraża woli świadczenia takiej opieki (por. też wyrok NSA z 14 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1810/21).
W tym miejscu, w ślad za dokonaną w powołanej uchwale oceną wyrażoną przez NSA zaznaczyć należy, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium,
a nie kryterium zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.
W realiach kontrolowanej sprawy nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie - w miejsce osób spokrewnionych w pierwszym stopniu - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bowiem są osoby w pierwszej kolejności zobowiązane względem bliskiej osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa (patrz: wyrok NSA z 16 listopada 2012 r., sygn. I OSK 1700/12).
Jak trafnie wskazał organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, dzieci osoby wymagającej opieki mogą wywiązać się ze swojego obowiązku alimentacyjnego względem matki w innym sposób. Opieka, o której mowa nie musi być sprawowana osobiście przez zobowiązane osoby - chodzi o zapewnienie opieki, co oznacza, że obowiązek ten może być realizowany np. poprzez zatrudnienie pielęgniarki, czy też zorganizowanie innej formy opieki dla osoby niepełnosprawnej (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 686/22).
Podsumowując Sąd uznał, że organ nie naruszył mających zastosowanie
w sprawie przepisów prawa materialnego. Postępowanie zostało przeprowadzone
w sposób zgodny z regułami wynikającymi z przepisów k.p.a. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na dokonanie oceny przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia oraz nie wymagał uzupełnienia. Skoro zatem skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie może ona skutecznie ubiegać się oświadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad nią.
Mając na uwadze powyższe Sąd, działając na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, niezasadną skargę oddalił.
Orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu niniejszego wyroku są dostępne w Internecie na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl.