II SA/Sz 135/24

II SA/Sz 135/24 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2024-05-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Joanna Wojciechowska
Katarzyna Sokołowska /przewodniczący sprawozdawca/
Krzysztof Szydłowski
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 61, art. 64, art. 104 ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) Sędziowie Asesor WSA Krzysztof Szydłowski, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Protokolant starszy inspektor sądowy Aneta Ciesielska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 9 maja 2024 r. sprawy ze skargi R. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 4 stycznia 2024 r. nr SKO.WT/430/3948/2023 w przedmiocie zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Stargard z tytułu odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Stargard z dnia 8 września 2023 r. nr SŚ.36.437.40.2023.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 8 września 2023 r., nr SŚ.36.437.40.2023, wydaną na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 3, art. 104 ust. 3 i 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2023r. poz. 901 ze zm., dalej "u.p.s.") oraz art. 104 § 1, art. 107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023r. poz. 775 ze zm., dalej: "k.p.a."), Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. działając z upoważnienia Wójta Gminy S., zażądał od R. Ł. (dalej: "skarżący", "strona"), zwrotu należności z tytułu opłat poniesionych przez Gminę zastępczo za pobyt J. Ł. w domu pomocy społecznej, za okres od 3 stycznia 2022 r. do 30 kwietnia 2023 r., na kwotę 28 825,85 zł.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania i podał, że decyzją z dnia 14 kwietnia 2022 r. nr SŚ.437.8.2022 ustalił odpłatność dla R. Ł. za pobyt jego ojca - J. Ł. w Domu Pomocy Społecznej w D. w okresie od 3 stycznia 2022 r. w wysokości 1 852, 39 zł miesięcznie.
Odpłatność została ustalona w oparciu o przeprowadzony w dniu 31 stycznia 2022 r. wywiad środowiskowy, na podstawie którego stwierdzono, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Wykazany w wywiadzie dochód netto w miesiącu grudniu 2021 r., pomniejszony o kwotę płaconych alimentów na syna A. Ł., tj. 1.000 zł, wyniósł 4.180,39 zł.
Uwzględniając, że dochód strony przekraczał 300% kryterium dochodowego, ustalono odpłatność za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w D. w kwocie 1.852,39 zł miesięcznie (od dnia umieszczenia tj. 3.01.2022 r.) stanowiącą różnicę między dochodem strony, a 300% kryterium dochodowego wynoszącego 2.328 zł.
Rozpoznając sprawę na skutek złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzją z dnia 7 lipca 2022 r. nr SKO/WM/430/1979/2022 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Następnie prawomocnym wyrokiem z dnia 12 stycznia 2023 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Sz 817/22 ze skargi M. K. i R. Ł. na powołaną decyzję Kolegium z dnia 7 lipca 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę.
Organ z urzędu stwierdził, że odpłatność wynikająca z rozstrzygnięcia z dnia 14 kwietnia 2022 r., w okresie od stycznia 2022 r. do kwietnia 2023 r. nie była realizowana. Wobec nieuregulowania należności w wyznaczonym terminie organ wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w przedmiocie nałożenia obowiązku zwrotu wymienionej należności.
W wyniku przeprowadzonego postępowania organ I instancji ustalił, że strona dokonała dwóch wpłat w dniach 23 kwietnia 2023 r. i 23 maja 2023 r. po 400 zł każda.
Wobec powyższego nie została uregulowana należność od stycznia 2022 r. do kwietnia 2023 r. na łączną kwotę 28 825, 85 zł, co spowodowało zastępcze ponoszenie opłat przez Gminę S. za osobę, która nie wywiązuje się z nałożonego obowiązku.
Decyzją z dnia 2 czerwca 2023 r., nr SŚ.36.437.26.2023, organ I instancji zażądał zwrotu należności z tytułu opłat poniesionych przez Gminę zastępczo, dotyczących świadczenia w postaci opłaty osoby zobowiązanej za pobyt w domu pomocy społecznej, za okres od 3 stycznia 2022 r. do 30 kwietnia 2023 r., na kwotę 28 825,85 zł.
Rozpoznając sprawę na skutek złożonego odwołania strony, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, decyzją z dnia 24 sierpnia 2023 r., uchyliło decyzję organu I instancji w całości oraz przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji.
W ocenie Kolegium, organ I instancji nie dokonał stosownych rozważań odnośnie możliwości odstąpienia od nałożenia na stronę obowiązku zwrotu należności z tytułu opłat za pobyt ojca w DPS, ze względu na sytuację życiową strony.
Ponownie rozpoznając sprawę, organ I instancji, w oparciu o przeprowadzony w dniu 4 lipca 2023 r. wywiad środowiskowy ustalił, że skarżący nadal prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Wykazany w wywiadzie dochód netto w miesiącu maju 2023 roku pomniejszony o kwotę płaconych alimentów na syna - Ł. A. w wysokości 1.000 zł wyniósł 5.626,43 zł.
W oświadczeniu z dnia 4 lipca 2023 r. skarżący zwrócił się o częściowe zwolnienie z odpłatności do kwoty 400 zł miesięcznie.
Organ I instancji nie znalazł podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu należności na podstawie art. 104 ust. 1 i 3 u.p.s. Podkreślił, że sytuacja materialna skarżącego nie uległa pogorszeniu. Skarżący nadal utrzymuje się z wynagrodzenia, którego wysokość wzrosła do 6 624, 34 zł, tym samym nadal jest zobowiązany do ponoszenia kosztów pobytu ojca w DPS.
Na marginesie organ nadmienił, że żadne z dzieci J. Ł. nie podejmuje działań mających na celu poprawę sytuacji finansowej ojca, np. poprzez złożenie stosownej dokumentacji do ZUS, w celu uzyskania prawa do emerytury (która byłaby wyższa od obecnego świadczenia rentowego), podjęcie działań w sprawie mieszkania, które jest nie zamieszkane od momentu jego opuszczenia przez J. Ł., bądź zmianę DPS w którym przebywa ojciec na inny, o niższych kosztach utrzymania.
Nie zgadzając się z powołaną decyzją R. Ł. złożył od niej odwołanie, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.
Wyjaśnił, że od stycznia 2022 r. do kwietnia 2023 r. nie realizował przedmiotowej płatności, ponieważ nie miał wystarczających możliwości finansowych.
Nadto wskazał, że w kwietniu 2023 r. zaczął realizować płatność w wysokości 400 zł miesięcznie, natomiast płatność w wysokości stwierdzonej decyzją stanowi dla niego nadmierne obciążenie i nie jest możliwa do realizacji bez skazywania go na ubóstwo.
Powołując się na treść art. 104 ust. 4 u.p.s., odwołujący wniósł o odstąpienie w całości od żądania zwrotu należności z tytułu opłat poniesionych przez Gminę zastępczo.
Jednocześnie wskazał, że nie uchyla się od realizacji płatności, ale realizuje płatność jedynie w takim wymiarze, w jakim jest w stanie, aby móc się samemu utrzymać. Czuje się zobligowany moralnie do ponoszenia opłat, ale w wysokości, która nie spowoduje u niego ubóstwa.
Rozpoznając sprawę na skutek złożonego odwołania decyzją z dnia 4 stycznia 2024 r. nr SKO.WT/430/3948/2023, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 t.j.) w zw. z art. 61 ust. 1 pkt 2 i 3, oraz art. 104 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 poz. 901 t.j.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło dotychczasowy przebieg postępowania oraz podstawę prawną podjętego rozstrzygnięcia w tym treść art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Kolegium podkreśliło, że celem art. 104 ust. 4 ustawy jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 tej ustawy wynika również, że organ zobowiązany jest do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w jej art. 2 ust. 1. Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - aktualnej sytuacji zainteresowanego. Decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 cyt. ustawy, organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony. Nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej, nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia.
Odwołując się do stanowiska wyrażonego w orzecznictwie sądów administracyjnych Kolegium podniosło, że pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnosić do przypadków zupełnie wyjątkowych, gdy sytuacja życiowa osoby ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. W konsekwencji nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia.
Uzupełniając argumentację organu I instancji Kolegium podkreśliło, że prawidłowe obliczenie dochodu strony powinno uwzględnić otrzymywany dodatek mieszkaniowy w kwocie 1100 zł miesięcznie otrzymywany zgodnie z zaświadczeniem z Agencji Mienia Wojskowego, które wpłynęło do organu I instancji już po wydaniu decyzji. Tym samym skarżącemu, przyjmując obliczenia wskazane w odwołaniu, pozostaje do dyspozycji kwota 1388,21 zł miesięcznie na życie po uwzględnieniu stałych wydatków. Jednocześnie zdaniem organu odwoławczego strona jest w wysoko uprzywilejowanej sytuacji ekonomicznej względem innych zobowiązanych w podobnych sprawach odpłatności za pobyt w DPS i organ I instancji prawidłowo stwierdził, że nie ziścił się w przedmiotowej sprawie przypadek szczególnie uzasadniony do zastosowania ulgi z art. 104 ustawy.
Odnosząc się na marginesie do wydatków ponoszonych przez stronę Kolegium zwróciło uwagę na możliwość ich zmniejszenia. W ocenie organu, ponoszenie wydatków w wysokości 257 zł za ubezpieczenie i 300 zł na syna, ale na cele inne niż bieżące nie są typowymi wydatkami osób pozostających w trudnej sytuacji materialnej.
Nie zgadzając się z powołaną decyzją R. Ł. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Jednocześnie zarzucił naruszenie:
1) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie zebrania całego materiału dowodowego w zakresie okoliczności podnoszonych w toku postępowania co do niedochowania obowiązków rodzicielskich przez J. Ł. (alkoholizm, znęcanie się nad dziećmi oraz matką), brak przeprowadzenia dowodu z przesłuchania skarżącego oraz jego sióstr w zakresie podnoszonych przez niego okoliczności i przyjęcie na podstawie niepełnego materiału dowodowego, że:
- zarówno skarżący jak i jego siostra nie wyrazili woli ponoszenia odpłatności z uwagi na własne zobowiązania finansowe i potrzeby zaspokajania własnych potrzeb, J. Ł. dbał o rodzinę i pracował zarobkowo, podczas gdy powodem odmowy był fakt, że ojciec nadużywał alkoholu, znęcał się psychicznie oraz fizycznie nad dziećmi oraz żoną,
- skarżący ma realne możliwości ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS w kwocie 1 852,39 zł miesięcznie, podczas gdy kwota ta stanowi blisko 50% jego dochodu, po odliczeniu kwoty alimentów uiszczanych na małoletniego syna, a co za tym idzie kwota pozostająca po uiszczeniu odpłatności za pobyt ojca w DPS byłaby niewystarczająca na pokrycie jego podstawowych i usprawiedliwionych potrzeb związanych z utrzymaniem, a ponadto ojciec strony jest posiadaczem majątku, którego spieniężenie pozwoliłoby na uiszczanie przez niego pełnej odpłatności za pobyt w DPS przez okres kilku lat,
- wadliwe uznanie, że zwolnienie z ponoszenia odpłatności nie powinno nastąpić, jeżeli osoby zobowiązane są w stanie płacić za pobyt mieszkańca w DPS, mimo że w sprawie zachodzą uzasadnione okoliczności przemawiające za zwolnieniem z odpłatności w całości i na stałe.
2) art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez pominięcie przy wydaniu decyzji przez organ I i II instancji podnoszonych przez niego okoliczności, że pomiędzy osobą umieszczoną w DPS a zstępnymi zobowiązanymi do ponoszenia opłaty za jej pobyt od kilkunastu lat, tj. od wyprowadzki z domu w wieku nastoletnim, nie istnieje żadna więź, bowiem ojciec strony był przemocowym rodzicem i mężem, zaniechał utrzymywania kontaktów z dziećmi, znęcał się fizycznie i psychicznie nad skarżącym oraz swoją żoną, w tym także na oczach małoletnich dzieci, nadużywał alkoholu, wszczynał wielokrotnie awantury, w związku z czym powyższe okoliczności nie pozwalają na obciążenie strony opłatą za pobyt ojca w DPS, bowiem w konsekwencji godziłoby to w normę zawartą w art. 5 kodeksu cywilnego i byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego;
3) art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji ustalenie, że jest zobowiązany do ponoszenia kosztów odpłatności za pobyt ojca w DPS podczas gdy przepis wskazuje na kolejność osób zobowiązanych, a co za tym idzie koszty związane z odpłatnością za pobyt ojca w DPS winien w pierwszej kolejności ponosić J. Ł., który posiada również majątek w postaci ruchomości i nieruchomości, który to majątek może zostać przekazany na rzecz gminy, bądź sprzedany i w ten sposób ojciec jest w stanie pokryć należność za swój pobyt w DPS;
4) art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji błędne uznanie, iż w jego przypadku nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności stanowiące przesłankę do odstąpienia od żądania zwrotu, a wskazane przez niego fakty dowodzą, że ojciec nie wywiązywał się z obowiązków rodzicielskich, co w połączeniu z sytuacją finansową wynikającą z konieczności zwrotu poniesionych wydatków stanowi szczególnie uzasadnione okoliczności przewidziane przez ustawodawcę.
Mając powyższe na względzie skarżący wniósł o uchylenie zarówno zaskarżonej jak też poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, nadto o umorzenie postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.
Zdaniem skarżącego trudne relacje rodzinne, a raczej ich brak może stanowić podstawę do uznania, iż zachodzą szczególne okoliczności stanowiące podstawę do zwolnienia skarżącego z ponoszenia opłat.
Skarżący uważa, że powinien być całkowicie lub częściowo zwolniony od opłaty za pobyt ojca w DPS z uwagi na brak więzi oraz relacji społeczno-emocjonalnych z osobą umieszczoną w DPS oraz brakiem możliwości ponoszenia należności we wskazanej wysokości.
Nadto J. Ł. posiada majątek w postaci ruchomości i nieruchomości, który to majątek może zostać przekazany na rzecz gminy, bądź sprzedany i w ten sposób ojciec strony byłby w stanie pokryć należność za swój pobyt w DPS. Natomiast osoba upoważniona przez ojca nie podejmuje żadnych czynności, aby spieniężyć majątek, ponieważ w przyszłości może ten majątek odziedziczyć. Szczególne okoliczności powinny być rozumiane szeroko, a nie jedynie oceniane przez aspekt finansowy.
Odwołując się do stanowiska wyrażonego w orzecznictwie sądów administracyjnych skarżący podniósł, że organy administracji publicznej orzekające w sprawach zwrotu nienależnie pobranych środków pomocy publicznej mają obowiązek stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. także na etapie postępowania w przedmiocie ustalenia kwoty do zwrotu wynikającej z faktu nienależnego pobrania wsparcia. Oznacza to, że postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organy powinno obejmować nie tylko kwestie związane z ustaleniem, że określone świadczenia zostały pobrane nienależnie i wyliczenia ich wysokości, ale także ustalenie, czy zwrot takiej należności stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy.
W przedmiotowej sprawie organ nie dokonał takich ustaleń albo dokonał ich z pominięciem analizy sytuacji finansowej skarżącego. Celem art. 104 ust. 4 jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń. W przepisie tym bezsprzecznie ustawodawca wskazał tylko przykładowo jako "przypadek szczególnie uzasadniony" sytuację, gdy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy.
Ustalając spełnienie przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s. nie ma podstaw by zawężać je jedynie do aspektu wyłącznie majątkowego jeśli chodzi o sytuację wnioskodawcy. Okolicznościami wymagającymi rozważenia w kontekście normy komentowanego przepisu mogą być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego, w tym relacje rodzinne.
Rozpoznanie sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać szczegółowe postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania jednego z dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Uwzględniając powyższe skarżący podniósł, iż w pierwszej kolejności powinienem zaspokajać potrzeby socjalno-bytowe swoje i swojego małoletniego syna, a nie ojca, z którym nie mam żadnego kontaktu od kilkunastu lat. Jak już wykazywał wcześniej poczuwa się do obowiązku płacenia za jego pobyt w DPS, ale w kwocie, która pozwoli mu na zaspokojenie swoich potrzeb.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie wniosło o jej oddalenie oraz utrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W piśmie z dnia 26 marca 2024 r. skarżący podniósł, że na rozprawie chciałby wykazać, że w jego przypadku zachodzi przesłanka zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS wynikająca z art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej. Jednocześnie do pisma załączył oświadczenie jego siostry – K. Ł., w którym opisała trudne relacje rodzinne między skarżącym, jego siostrą oraz ojcem, aktualnie przebywającym w DPS.
Na rozprawie skarżący podtrzymał skargę. Wskazał, że od kwietnia 2023 r. dokonuje wpłat tytułem opłaty za DPS w wysokości 400 zł, ponieważ na tyle go stać. Zwrócił uwagę na wydanie kolejnej decyzji w marcu bieżącego roku, w której podwyższono wysokość opłaty za pobyt ojca do 4 tys. złotych. Wskazał, że jego intencją przy złożeniu odwołania od decyzji organu I instancji było spowodowanie, aby organ zwolnił go z odpłatności za pobyt ojca w DPS od dnia 3 stycznia 2022 r. do kwoty 400 złotych miesięcznie. Chciałby również, aby w związku z tym, organ umorzył należność z tytułu poniesionych zastępczo kosztów powyżej kwoty 400 zł miesięcznie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje:
Skarga okazała się zasadna.
Dokonana przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, przeprowadzona stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 – j.t.), według kryterium zgodności z prawem wykazała, że oba akty naruszają prawo w stopniu nakazującym ich wyeliminowanie z obiegu prawnego.
Przedmiotem skargi uczyniono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie, którą organ ten utrzymał w mocy decyzję Wójta [...], nakładającą na skarżącego obowiązek zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę [...] tytułem odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej ojca skarżącego w okresie od 3 stycznia 2022 r. do 30 kwietnia 2022 r.
W badanej sprawie nie jest sporne, iż ojciec skarżącego przebywa w domu pomocy społecznej (DPS) w D. , a skarżącemu ustalono wysokość opłaty z tego tytułu na kwotę 1852, 39 zł. Decyzja w tym zakresie jest ostateczna. Nie ulega również wątpliwości, że skarżący nie dokonywał wpłat z tego tytułu, za wyjątkiem kwietnia i maja 2023 r., kiedy dwukrotnie wpłacił po 400 zł. Opłatę za pobyt ojca skarżącego w DPS za okres od stycznia 2022 r. do kwietnia 2023 r. wniosła zastępczo gmina [...] która obecnie domaga się zwrotu poniesionych wydatków, które po odliczeniu dwóch wpłat w łącznej wysokości 800 zł wynoszą, zdaniem organu, 28 825,85 zł.
Jak wynika ze skargi oraz składanych przez skarżącego w toku postępowania oświadczeń, nie kwestionuje on moralnego obowiązku częściowego pokrycia kosztów utrzymania ojca w DPS. Wskazuje jednak z jednej strony na okoliczności , które – w jego ocenie, powinny stanowić podstawę do zwolnienia go z obowiązku ponoszenia odpłatności do kwoty 400 zł miesięcznie począwszy od stycznia 2022 r., z uwagi na własną trudną sytuację materialną, a także postępowanie ojca względem zarówno niego samego, jego rodzeństwa i matki w przeszłości. Skarżący wyjaśnił na rozprawie, że chciałby aby ustalona przez organ kwota zwrotu opłaty wniesionej zastępczo przez gminę [...] uwzględniała częściowe zwolnienie z opłaty.
Na wstępie rozważań należy wyjaśnić, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. Ustawowe regulacje zmierzają do takiego rozłożenia ciężaru utrzymania osoby przebywającej w domu pomocy społecznej, aby to w pierwszej kolejności osoba ta pokrywała koszty pobytu we własnym zakresie. W wypadku, gdy jest to niemożliwe obowiązek wnoszenia opłaty obciąża najbliższych krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do osoby przebywającej w DPS. Dopiero wówczas, gdy osób takich nie ma albo wnoszona przez nie opłata nie pokrywa w całości ustalonej odpłatności, obowiązek ten w całości, bądź w części przejmuje gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Regulacje dotyczące obowiązku wnoszenia opłaty, osób zobowiązanych, a także zasad ustalania wysokości opłaty zawiera art. 61 u.p.s.
Ustawodawca przewidział jednak sytuacje, w których osoby zobowiązane do wnoszenia opłaty mogą zostać, całkowicie lub częściowo, zwolnione z tego obowiązku, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, o czym stanowi art. 64 u.p.s.
Zwolnienie z opłaty następuje na wniosek osoby zobowiązanej, przy czym inicjatywa dowodowa w zakresie wykazania okoliczności uzasadniających całkowite, bądź częściowe zwolnienie z obowiązku wnoszenia opłaty spoczywa na wnioskodawcy.
W wypadku, gdy osoba zobowiązana nie wnosi ustalonej opłaty, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio (art. 61 ust. 3 u.p.s.).
W badanej sprawie skarżącemu ustalono ostateczną decyzją administracyjną wysokość opłaty i – jak wynika z akt postępowania, w okresie od 3 stycznia 2022 r. do 30 kwietnia 2023 r. skarżący opłaty nie wnosił, z wyjątkiem wpłaconych dwukrotnie w miesiącu kwietniu i maju 2023 r. kwot po 400 zł. Opłatę wnosiła gmina S., stąd też wszczęto postępowanie zmierzające do nałożenia na skarżącego obowiązku zwrotu wniesionych przez gminę zastępczo opłat.
W toku tego postępowania skarżący, w odwołaniu od decyzji organu I instancji z dnia 22 czerwca 2023 r., zwrócił się o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków poniesionych przez gminę, następnie – w oświadczeniu z dnia 4 marca 2023 r. zawarł prośbę o częściowe zwolnienie go z opłaty, do kwoty 400 zł miesięcznie, natomiast w piśmie z dnia 26 czerwca 2023 r. ponowił wniosek o zwolnienie z opłaty, nie precyzując, czy domaga się zwolnienia w całości, czy też w części. Na rozprawie, jak już wyżej wskazano doprecyzował swój wniosek stwierdzając, że chciałby aby organ zwolnił go z opłaty za pobyt ojca w dps do kwoty 400 zł począwszy od dnia 3 stycznia 2022 r., a także aby w związku z tym, organ umorzył należność z tytułu poniesionych zastępczo kosztów powyżej kwoty 400 zł miesięcznie.
Wyjaśnić zatem należy, że zwolnienie (całkowite lub częściowe) z obowiązku wnoszenia opłaty i umorzenie należności z tytułu już poniesionych przez gminę wydatków stanowią odrębne instytucje, uregulowane w różnych przepisach ustawy o pomocy społecznej. O ile zwolnienie z opłaty ma skutek na przyszłość – osoba zwolniona nie musi wnosić opłaty wcale, bądź wnosi ją w niepełnej wysokości, o tyle umorzenie ma zastosowanie do sytuacji, które już miały miejsce – w tym wypadku gmina wydatkowała już środki na pokrycie kosztów pobytu ojca skarżącego i obecnie domaga się ich zwrotu. Umorzenie nie zwalnia z dalszego obowiązku wnoszenia opłaty, a jedynie zwalnia z obowiązku zwrotu części lub całości wniesionej zastępczo przez gminę opłaty. Nie są to zatem sytuacje tożsame.
Podkreślić przy tym należy, że wniosek o całkowite lub częściowe zwolnienie z opłaty może zostać złożony w każdym momencie i obowiązkiem organu jest jego merytoryczne rozpoznanie.
Zatem w sytuacji, gdy strona złożyła wniosek o umorzenie należności, powołując się na art. 104 ust. 4 u.p.s., a następnie wniosła o częściowe zwolnienie z opłaty, to obowiązkiem organu było w pierwszej kolejności wezwanie strony do sprecyzowania, czego się domaga, a następnie rozpoznanie wniosku w taki sposób, aby zasadność żądania strony została jednoznacznie oceniona. Ma to w niniejszej sprawie istotne znaczenie, bowiem przychylenie się do wniosku o zwolnienie z opłaty w jakiejkolwiek części, w sposób wskazany przez skarżącego mogłoby mieć znaczenie dla ostatecznej wysokości kwoty, której zwrotu organ się od skarżącego domaga.
W badanej sprawie wniosek o częściowe zwolnienie z opłaty organ pominął, koncentrując się wyłącznie na ocenie wniosku o umorzenie należności. Taki sposób rozstrzygnięcia jest na gruncie niniejszej sprawy niewystarczający z uwagi na wskazane wyżej różnice pomiędzy instytucjami, których zastosowania skarżący się domaga.
W pierwszej kolejności skarżący powinien zostać przez organ wezwany do sprecyzowania wniosku i wskazania jakiego rozstrzygnięcia oczekuje, a następnie organ powinien przeprowadzić postępowanie zmierzające do rozpoznania wniosku. Podkreślenia przy tym wymaga, że skarżący działa sam, nie jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. W tej sytuacji materializuje się obowiązek informacyjny organu, który winien wyjaśnić stronie jakie okoliczności będą miały znaczenie dla rozstrzygnięcia, a także jakie dowody i dokumenty skarżący powinien organowi dostarczyć.
Sąd dostrzega, że w uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał na możliwość podjęcia przez skarżącego i innych członków rodziny zobowiązanych do wnoszenia opłaty działań, które mogłyby z jednej strony obniżyć koszt pobytu (zmiana DPS), z drugiej doprowadzić do uzyskania przez ojca skarżącego zwiększonych dochodów, które zostałyby przeznaczone na pokrycie kosztów jego pobytu w DPS. Zauważyć jednak należy, że brak jest w aktach sprawy jakiegokolwiek dokumentu, z którego wynikałoby, że organ informacji na ten temat skarżącemu udzielił. Przeciwnie z odwołania od decyzji organu I instancji (która została następnie uchylona) wynika, że organ nie chciał skarżącemu udzielić informacji na temat posiadanego przez ojca prawa do emerytury. Również z przeprowadzanych wywiadów środowiskowych nie wynika, aby organ przekazywał skarżącemu informacje na temat możliwości obniżenia wysokości opłaty, o których mowa w decyzji.
Z przedstawionych wyżej względów Sąd uznał, że decyzja o zobowiązaniu skarżącego do zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę S. była przedwczesna i została wydana bez uprzedniego ustalenia czego skarżący się domaga w kolejno składanych wnioskach i ich rozpoznania.
Na marginesie jedynie należy wskazać, że wysokość kwoty której zwrotu organ się domaga, nie została wykazana, poprzez przedstawienie w jaki sposób została ona wyliczona.
Doszło zatem do naruszenia art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., co stanowiło podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Na podstawie art. 135 przywołanej ustawy Sąd orzekł również o uchyleniu decyzji ją poprzedzającej.