II SA/SZ 1153/22

II SA/Sz 1153/22 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2023-02-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Arkadiusz Windak /przewodniczący/
Patrycja Joanna Suwaj
Renata Bukowiecka-Kleczaj /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1525/23 - Wyrok NSA z 2024-06-28
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art  17 ust.1 pkt 4, art. 17ust, 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2020 poz 1359
art. 128, art. 129, art. 132, art. 162 i , art. 163, art. 617 par.1
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.), Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 lutego 2023 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] września 2022 r., wydaną z upoważnienia Burmistrza P. odmówiono D. P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratankiem, A. W..
Jak wynika z treści uzasadnienia tego rozstrzygnięcia, organ ustalił, że A. W. jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przy czym niepełnosprawność ta istnieje od dzieciństwa. Zgodnie z treścią zaświadczenia z Sądu Rejonowego III Wydział Rodzinny i Nieletnich, D. P. została ustanowiona opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionego A. W.. Odwołująca się przedstawiła dokumenty, z których wynika, że jej brat B. W. zmarł. Matka osoby wymagającej opieki I. W. była rozwiedziona, jednak brak jest dokumentów potwierdzających pozbawienie jej władzy rodzicielskiej nad A. W.. Bratanek odwołującej się posiada rodzeństwo, jednak brak jest informacji gdzie osoby te zamieszkują. Wnioskodawczyni przejęła opiekę nad bratankiem po śmierci brata tj. [...] kwietnia 2022 r.
W oparciu o przeprowadzony wywiad środowiskowy ustalono, że odwołująca się wraz z mężem, jednym z jej synów i bratankiem tworzą jedno gospodarstwo domowe. D. P. faktycznie sprawuje całodobową opiekę nad A. W., który nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować - ma zdiagnozowane wodogłowie, epilepsję oraz niepełnosprawność intelektualną. Odwołująca się dba o jego potrzeby zdrowotne, podaje leki, kontaktuje się z lekarzem, zawozi bratanka na wizyty lekarskie.
Powołując się na przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, organ wyjaśnił, że pierwszeństwo w korzystaniu z wnioskowanego świadczenia mają osoby spokrewnione w linii prostej – zstępni lub wstępni, a spośród nich spokrewnieni w pierwszym stopniu. Dopiero po wystąpieniu obiektywnych przeszkód, które wyłączają opiekę osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności cytowane przepisy przewidują możliwość przyznania świadczenia "innym osobom" wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W myśl obowiązujących przepisów na odwołującej się - jako na ciotce - nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem bratanka A. W.. Ponadto wnioskodawczyni nie posiada dokumentu, z którego wynika, że matka wymienionego została pozbawiona władzy rodzicielskiej.
W odwołaniu od powyższej decyzji strona zarzuciła jej naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że "bratanica niepełnosprawnego A. W. nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nim, ponieważ są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, na których ciąży obowiązek alimentacyjny".
Zdaniem skarżącej, literalna wykładnia wspomnianego przepisu uprawniałaby do przyjęcia za prawidłowe powyższego stanowiska organu, jednak w okolicznościach sprawy taka wykładnia nie jest wystarczająca. W rozpoznawanej sprawie, dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy mieć na względzie cel regulacji zawartej we wskazanych przepisach – przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi wymagającymi takiego wsparcia. W art. 17 ust. 4 wspomnianej ustawy ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Nie można zatem pominąć również treści art. 132 tego Kodeksu, zgodnie z którym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawienie praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej.
Strona dodała, że art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, iż obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ojciec A. W. nie żyje, nie posiada on własnych dzieci, nie jest mu również znany adres zamieszkania matki, którą ostatni raz widział gdy miał 2 lata.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., decyzją z dnia [...] listopada 2022 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615), utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
Powołując się na treść art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, organ wyjaśnił, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Krewnymi w linii prostej są osoby pochodzące jedna od drugiej. Rozróżnia się tu linię wstępnych (rodzice, dziadkowie) i linię zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki). Kolegium zaznaczyło, że stronę łączy z A. W. pokrewieństwo, jednak nie ciąży na niej względem niego obowiązek alimentacyjny gdyż nie są krewnymi w linii prostej ani rodzeństwem. Wobec tego nie została spełniona przesłanka wymieniona w art. 17 ust 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, odwołującej się nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na bratanka.
W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie strona podniosła zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że skarżącej jako opiekunowi prawnemu rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym bratankiem, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skarżąca powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r. (sygn. akt P 23/05), wskazała, że skoro członek najbliższej rodziny (brat/ siostra, siostrzenica, bratanek/ stryj, dziadek/ babka czy też syn/ córka) wywiązuje się ze swych obowiązków moralnych i prawnych wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Wybranie z kręgu osób jedynie niektórych i przyznanie wyłącznie im prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane, godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.
Strona podkreśliła, że opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej nie należy do kręgu osób, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny w stosunku do osoby podopiecznej, jednak zadaniem opiekuna prawnego jest zastępowanie rodziców danej osoby i wykonywanie wszystkich zwykle należących do nich obowiązków. Niezależnie więc od tego, czy opieka dotyczy dziecka, czy osoby ubezwłasnowolnionej, opiekun prawny musi dbać o zapewnienie tej osobie środków do życia, dbać o jej mieszkanie, wyżywienie, opiekę lekarską, a w razie potrzeby również edukację. Opiekun prawny reprezentuje również tę osobę przy czynnościach prawnych i może w jej imieniu składać oświadczenia woli. Przejmuje on pełen obowiązek wobec osoby ubezwłasnowolnionej również w zakresie de facto obowiązku alimentacyjnego.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie oraz podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2023 r., poz. 259 - dalej "p.p.s.a.").
Przeprowadzona w tak zakreślonych ramach sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do uznania, że akt ten odpowiada prawu. Niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, w trybie uproszczonym na wniosek organu oraz skarżącej (stosownie do treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).
Przedmiotem skargi uczyniono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratankiem.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r.").
Stosownie do treści art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei w myśl art. 17 ust. 1a) tej ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie jest to, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratankiem – A. W. legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Wspomniana niepełnosprawność istniej od dzieciństwa. Wymieniony posiada rodzeństwo, jednak miejsce zamieszkania oraz liczba tych osób nie jest znana, podobnie jak brak jest informacji o miejscu zamieszkania jego matki. Skarżąca przejęła opiekę nad bratankiem po śmierci swojego brata w dniu [...] kwietnia 2022 r. W sprawie nie jest też kwestionowane, że w związku z powyższym strona nie ma możliwości podejmowania zatrudnienia.
W realiach niniejszej sprawy organy uznały, że skarżącej nie przysługuje prawo do wnioskowanego świadczenia gdyż nie została spełniona przesłanka wymieniona w art. 17 ust 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Chociaż stronę łączy z A. W. pokrewieństwo, jednak nie ciąży na niej względem niego obowiązek alimentacyjny bowiem nie są krewnymi w linii prostej ani rodzeństwem.
W ocenie Sądu powyższą argumentację organów należy uznać za trafną.
Art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez odesłanie do przepisów ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Z woli ustawodawcy, nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Jednocześnie z art. 617 § 1 k.r.o. wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie).
W orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym na tle instytucji świadczenia pielęgnacyjnego podkreśla się, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych k.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych.
Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Co istotne, obowiązek ten powstaje z mocy prawa. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12, orzeczenia.nsa.gov.pl).
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca jest ciotką - siostrą zmarłego ojca A. W., wymagającego opieki. Nie jest zatem osobą zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu art. 128 k.r.o.
Mając na uwadze treść cytowanych powyżej przepisów (art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazać należy, że ustawodawca przyznał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W przypadku, gdyby nie było osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną (ale istniałyby osoby spokrewnione w dalszym stopniu), ustawodawca również uregulował w jakich okolicznościach mogą one ubiegać się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Jednocześnie na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zostało przyznane do prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osobom niepozostającym w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, w tym krewnym w linii bocznej.
Należy wskazać, że w uchwale z dnia 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "Osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". W uzasadnieniu tej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny w sposób jednoznaczny opowiedział się za literalną wykładnią art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślił zwłaszcza, że nie można tego przepisu interpretować rozszerzająco, z powołaniem się na wartości konstytucyjne. "Nie można (...), z powołaniem się na wykładnię prokonstytucyjną, nadawać znaczenia przepisom ustawy sprzecznego z jej brzmieniem, uzasadniając to tym, że sędziowie w sprawowaniu swego urzędu podlegają zarówno Konstytucji, jak i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Stosowanie prawa przez sądy nie powinno bowiem wypełniać istniejących instytucji prawnych zupełnie nowymi treściami, wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy. Nie można zatem, powołując się na ogólne zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną".
Co prawda uchwała ta podjęta została w stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania przyjętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko zajęte w powyższej uchwale pozostaje aktualne (vide: wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2091/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 lutego 2021 r. (sygn. akt I OSK 2505/20), na powyższe stanowisko nie wpływa treść art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten określa bowiem zasady następstwa realizacji obowiązku alimentacyjnego wyłącznie w kręgu osób, na których obowiązek ten ciąży w związku z obowiązującymi przepisami.
Przepisy u.ś.r. odnoszące się do świadczenia pielęgnacyjnego niezmiennie wskazywały, że uprawnioną do tegoż świadczenia jest osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Pierwotnie świadczenie to przysługiwało tylko w wypadku opieki sprawowanej przez rodziców lub opiekunów nad dzieckiem. Na skutek orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (vide: wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 (OTK ZU-A 2008/6/107); wyrok TK z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 (OTK ZU-A 2008/6/109), którymi uznano za sprzeczne z Konstytucją RP pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego innych członków rodziny, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, sprawujących opiekę nad niepełnoletnim członkiem rodziny, a także nad innym członkiem rodziny wymagającym opieki, ustawodawca rozszerzał krąg osób uprawnionych do tego świadczenia. W każdej jednak z kolejnych regulacji prawnych, przyjmowano wymóg, by osoba świadcząca opiekę była obciążona w stosunku do podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Ustawodawca uznawał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia było to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego tego rodzaju obowiązkiem. Mimo wielokrotnych zmian u.ś.r. od warunku tego nie odstąpił (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 9 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 5/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Powyższe, wskazując na wyraźną i niezmienną wolę ustawodawcy uzależnienia możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od warunku istnienia obowiązku alimentacyjnego nie pozwala tego warunku pominąć. W przepisie art. 128 k.r.o. ustawodawca wymienił osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny.
Niewątpliwie postawa skarżącej, która faktycznie opiekuje się niepełnosprawnym członkiem rodziny jest z moralnego punktu widzenia godna uznania, jednak nie może być brana pod uwagę z prawnego punktu widzenia odnoszącego się do ustawowych przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanej wcześniej uchwale, niedopuszczalne jest sądowe uzupełnianie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych, gdyż art. 32 ust. 1 i art. 67 Konstytucji RP nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie doszedł do przekonania, że nie zachodzą podstawy do odstąpienia w niniejszej sprawie od poglądów wyrażonych w uchwale NSA z 9 grudnia 2013 r, sygn. akt I OPS 5/13.
W ocenie Sądu nie sposób także zrównywać z osobami wymienionymi w tym przepisie opiekunów prawnych. Gdyby intencją prawodawcy było objęcie opiekunów prawnych obowiązkiem alimentacyjnym, niewątpliwie zostaliby w tym przepisie wprost wymienieni. Jak słusznie wskazuje skarżąca, opiekun prawny istotnie ma liczne obowiązki wobec osoby ubezwłasnowolnionej, jednak nie należy do nich obowiązek alimentacyjny.
Kwestie związane ze sprawowaniem opieki nad ubezwłasnowolnionym zostały uregulowane w Dziale II Tytułu III Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w art. 175 - 177 oraz w przepisach dotyczących opieki nad małoletnim, do których odsyła art. 175 tej ustawy.
Z żadnego z tych przepisów nie wynika jednak obowiązek alimentacyjny opiekuna prawnego osoby ubezwłasnowolnionej. Wręcz przeciwnie, w sytuacjach określonych w art. 162 § 1 i art. 163 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, możliwe jest przyznanie opiekunowi stosownego wynagrodzenia okresowego lub jednorazowego (art. 162 § 1 ww. ustawy) ewentualnie zwrotu nakładów i wydatków związanych ze sprawowaniem opieki (art. 163 § 1 tej ustawy).
Mając na uwadze powyższe, organy – w świetle obowiązujących przepisów prawa – trafnie uznały, że zachodzi przeszkoda do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Kontrolowana decyzja nie ma bowiem charakteru uznaniowego, lecz ma charakter decyzji związanej. W związku z tym organy nie miały luzu decyzyjnego i ściśle musiały kierować się powyższymi przepisami prawa. A skoro nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. organy zmuszone były odmówić przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
W tym stanie rzeczy Sąd orzekł o oddaleniu skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.