II SA/SZ 1044/23

II SA/Sz 1044/23 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2024-03-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Joanna Świerzko-Bukowska
Joanna Wojciechowska /przewodniczący/
Marzena Iwankiewicz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 2 ust. 1, art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106, art. 39, art. 107 ust. 1
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 105 par. 2, art. 64 par. 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.), Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska Protokolant starszy inspektor sądowy Aneta Ciesielska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 24 października 2023 r. nr [...] w przedmiocie pomocy społecznej w formie specjalnego zasiłku okresowego i zasiłku celowego na żywność oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 13 czerwca 2023 r. nr 5/4319/2023 Prezydent Miasta Koszalina, na podstawie art. 104, art. 105 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), dalej jako "K.p.a." – umorzył postępowanie w sprawie przyznania pomocy w formie zasiłku okresowego, wszczęte na wniosek M. S. z 16 maja 2023 r., albowiem wnioskodawczyni złożyła oświadczenie, że rezygnuje z ubiegania się o pomoc.
W dniu 5 lipca 2023 r. M. S. (dalej jako "Strona", "Skarżąca") wniosła odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając organowi nienależyte przeprowadzenie postępowania i przekroczenie uprawnień, uzależnienie przyznania pomocy od konieczności wizyty osobistej pracownika w mieszkaniu strony, która jest osobą chorą oraz wywiadu z jej matką, mimo złożonej dokumentacji obrazującej jej sytuację osobistą, rodziną i majątkową. Nadto Strona zarzuciła brak przeprowadzenia postępowania, na podstawie którego ustalono okoliczności i przyczyny bezpośredniej i przymusowej wizyty w mieszkaniu, wprowadzenie w błąd poprzez powyższe czynności poprzez brak i zatajanie informacji, bowiem nie powzięła wiadomości czy należą się jej jakiekolwiek świadczenia w danym momencie i na jakiej podstawie prawnej, przez co pozbawiona została pomocy i obrony.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie, decyzją z dnia 24 października 2023 r., nr SKO.4110.1967.2023, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 105 § 1 K.p.a. oraz art. 38, art. 39 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.),dalej jako "u.p.s.", utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że Strona z uwagi na fakt, że jest chora i została zwolniona z pracy, wnioskiem z 15 maja 2023 r. wystąpiła do C. w K. o przyznanie jej wszelkich możliwych świadczeń i zasiłków czy dodatków jakie jej przysługują.
Pismem z 19 maja 2023 r. organ poprosił Stronę o nawiązanie kontaktu osobistego lub telefonicznego z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia jej sytuacji materialnej, osobistej i bytowej niezbędnej do wydania decyzji w sprawie wnioskowanej pomocy. Jednocześnie organ wskazał, że w dniu 18 maja 2023 r. pracownik nie zastał nikogo w miejscu jej zamieszkania. Nadto organ pouczył Stronę, że brak kontaktu i brak możliwości ustalenia aktualnej sytuacji rodziny spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania na podstawie art. 64 § 2 K.p.a.
Pismem z 25 maja 2023 r. Strona odpisała, że nawiąże kontakt z pracownikiem socjalnym w ciągu 7 dni.
W dniu 31 maja 2023 r. Strona złożyła przed pracownikiem socjalnym oświadczenie, w którym sprecyzowała wniosek wskazując, że wnosi o przyznanie zasiłku okresowego i celowego na żywność. Z kolei, pismem z dnia 31 maja 2023 r. wniosła o udzielenie informacji o jakie świadczenia może się ubiegać. Jednocześnie oświadczyła, że rezygnuje z dalszego postępowania oraz odmówiła wizyty pracownika socjalnego w mieszkaniu.
Wobec stanowiska Strony organ I instancji ww. decyzją z dnia 13 czerwca 2023 r. umorzył postępowanie w sprawie, a następnie pismem z dnia 10 lipca 2023 r. poinformował Stronę o rodzaju świadczeń o jakie może się ubiegać.
Jak wyjaśniło Kolegium, cofnięcie przez Stronę żądania wszczęcia postępowania, które to postępowanie może zostać wszczęte wyłącznie na żądanie (wniosek) Strony, skutkuje bezprzedmiotowością dalszego postępowania, a w konsekwencji - obowiązkiem organu umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 K.p.a. Cofnięcie wniosku oznacza bowiem w tego rodzaju sytuacjach, że przestaje istnieć przedmiot postępowania oznaczony we wniosku, co obliguje organ do umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 K.p.a. Nie mają przy tym znaczenia przyczyny dla jakich doszło do cofnięcia wniosku.
Kolegium zwróciło uwagę, że w sprawie mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w której ustawodawca precyzyjnie określił warunki przyznawania pomocy społecznej. Zgodnie z art. 2, art. 3 i art. 4 u.p.s., pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są oni w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.
Brak współdziałania osób korzystających z pomocy może być podstawą weryfikacji decyzji przyznających świadczenia, może też przesądzić o odmowie ich udzielenia. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc (lub korzystającej z niej) należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych propozycji pracownika socjalnego, pomagających osobie lub rodzinie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. Obowiązek współdziałania przedstawia się różnie w zależności od formy pomocy. Niektóre świadczenia charakteryzuje opiekuńczość, inne bez zaangażowania ich adresata nie mają racji bytu. Wymóg współpracy zostaje w szczególności sprecyzowany w kontrakcie socjalnym.
Brak należytego współdziałania osoby zainteresowanej z pracownikami pomocy społecznej występuje między innymi wtedy, gdy zainteresowany zajmuje wobec organu pomocy społecznej postawę roszczeniową, odnosi się krytycznie do wszystkich, czy też do większości działań organu, podaje w wątpliwość ich sensowność, żąda wyręczenia go w rozwiązaniu jego problemów. Takie okoliczności mogą powodować odmową przyznania świadczenia lub wstrzymanie wypłaty świadczeń pieniężnych.
Organ odwoławczy, powołując orzecznictwo sądów administracyjnych, podkreślił, że sądy administracyjne oceniają problematykę współdziałania między innymi przez pryzmat rodzinnego wywiadu środowiskowego. Utrudnianie i uniemożliwianie jego przeprowadzenia, bądź nieudzielanie informacji są przejawem braku współdziałania. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia terminu jego przeprowadzenia, czy też uniemożliwiania pracownikowi socjalnemu bezpiecznego kontaktu ze stroną w jej miejscu zamieszkania.
W ocenie Kolegium, odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego musi być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, gdyż brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy.
Mając powyższe na uwadze, Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja jest zgodna z obowiązującym prawem, bowiem organ I instancji uwzględnił dyspozytywny wniosek Strony, który skutkuje bezprzedmiotowością dalszego postępowania, a w konsekwencji obowiązkiem organu umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 K.p.a.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie M. S. zarzuciła organom nienależyte wykonanie obowiązków wynikających z przepisów prawa poprzez: przekroczenie uprawnień, brak szczególnej staranności, bezczynność, prowadzenie postępowania dłużej niż było to niezbędne do załatwienia sprawy, stwarzanie postępowania uciążliwym, utrudnianie ubiegania się przez stronę o prawa strony, wprowadzanie w sytuację niepewności oraz naruszenie prawa do godności i prawa do samostanowienia.
Ponadto, Skarżąca zarzuciła wprowadzanie jej w błąd przez: brak i zatajanie informacji istotnych w celu uzyskania korzyści, przekazywanie fałszywych informacji, podawanie prawdziwych informacji przy manipulowaniu odbiorcą w taki sposób, aby opacznie je zrozumiał.
Skarżąca podała, że do dnia 16 marca 2023 r. pobierała przyznane świadczenie rehabilitacyjne. W dniu 14 lipca 2022 r., będąc na świadczeniu rehabilitacyjnym, została zwolniona z pracy z tytułu długotrwałej choroby. W styczniu 2023 r. wystąpiła z wnioskiem o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Od miesiąca kwietnia 2023 r. straciła stały dochód i została bez jakichkolwiek świadczeń. Jedyne świadczenia, jakie otrzymuje na niepełnoletnie dziecko to 500 plus i alimenty w wysokości [...] zł. Do dnia 2 czerwca 2023 r. posiadała orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, a obecnie odmowną decyzję ZUS, doręczoną jej w dniu 2 czerwca 2023 r., od której złożyła odwołanie do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych.
W związku z powyższą sytuacją w dniu 15 maja 2023 r. złożyła pismo - wniosek w sprawie do MOPS/CUS Koszalin i wniosła o przyznanie jej wszelkich możliwych świadczeń i zasiłków jakie jej przysługiwały w jej sytuacji życiowej. W celu ustalenia sytuacji materialnej, osobistej i bytowej została wezwana przez organ na podstawie wezwania nr [...] z dnia 19 maja 2023 r. w terminie 7 dni z pouczeniem, że niezastosowanie się do wezwania spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania.
Zdaniem Skarżącej, nie była to żadna prośba, a wezwanie i jest to wprowadzanie w błąd (manipulacja), bowiem organ wzywa - nie prosi. Ponadto, w podaniu nie podano braków podania do usunięcia, ani innych wymagań ustalonych w przepisach prawa. Tym samym skutkiem prawnym wezwania nie może być pozostawienie go bez rozpoznania, a środkiem prawnym przymusu może być ukaranie przez organ grzywną w formie postanowienia, na które służy zażalenie (art. 88 ustawy K.p.a.). Wprowadzanie jej w błąd (manipulacja) przez organ, jak również powyższy brak sprawiał wydłużanie okresu postępowania niż było to niezbędne do załatwienia sprawy.
Skarżąca wyjaśniła, że nie mogła stawić się w terminie krótszym niż 7 dni, więc dołożyła wszelkich starań aby uczynić postępowanie niezwłocznym i bez zbędne zwłoki, bowiem znalazła się w trudnej sytuacji życiowej i losowej i przesłała pismo z dnia 25 maja 2023 r. W ww. piśmie odpisała, że nie tylko nawiąże kontakt osobiście, ale także by nie blokować działań organu doręczyła dokumenty do sprawy, tj. kserokopie pism: pisma ZUS z dnia 07.11.2022 r., pisma ZUS z dnia 20.10.2022 r., orzeczenia lekarza ZUS z dnia 12.12.2022 r., pisma ZUS z dnia 02.01.2023 r., zaświadczenia o stanie zdrowia z dnia 09.03.2023 r., orzeczenia lekarza ZUS z dnia 04.05.2023 r., pisma z dnia 15.05.2023 r. skierowanego do Energa Obrót S.A. w Gdańsku oraz do PGNiG Obrót Detaliczny Sp. z o.o. w Warszawie, w których poinformowała Spółki, że nie jest w stanie na chwilę obecną dokonać opłat ze względu na trudną sytuację losową i życiową.
W piśmie tym podała również, że samotnie wychowuje nastoletnie dziecko, otrzymuje jedynie świadczenie 500 plus na dziecko oraz alimenty w wysokości [...] zł i jednorazowo w roku [...] zł, została zwolniona z pracy w trakcie świadczenia rehabilitacyjnego, wszystko co posiada zawdzięcza swojej ciężkiej pracy.
Skarżąca podała, że w dniu 30 maja 2023 r. stawiła się w terminie, jak w wezwaniu, w siedzibie organu w godz. 8-14, ale nie było pracownika - był w terenie, tak więc w dniu 31 maja 2023 r. stawiła się znowu. W tym dniu przeprowadzono z nią rozmowę, jak również pobrano od niej wyjaśnienia i oświadczenia. Nadto okazała oryginały dokumentów wymienionych w piśmie z dnia 25 maja 2023 r.
Zdaniem Skarżącej, na podstawie wyżej wymienionych dokumentów, jak również złożonych w siedzibie organu oraz złożonych oświadczeń można było ustalić jej indywidualną sytuację osobistą.
Z kolei, w piśmie z dnia 31 maja 2023 r., po wizycie w siedzibie, Skarżąca poinformowała organ o braku zgody jej mamy na wejście do lokalu mieszkalnego w celu kontaktu i wywiadu. Jednocześnie w piśmie podziękowała za pomoc i podała, że nie będzie się ubiegać o świadczenia, bowiem nie znając się na przepisach dotyczących pomocy społecznej zrozumiała, że i tak nie otrzyma wnioskowanych świadczeń. Rozmowę w siedzibie organu odebrała jako zniechęcającą do ubiegania się o świadczenia i taki skutek ta rozmowa wywarła. W tej sytuacji podziękowała za pomoc w formie w jakiej dyktował jej organ.
W ocenie Skarżącej wywiad rodzinny przeprowadzony został w siedzibie organu, tak więc nie zgadza się ze stanowiskiem organu w kwestii braku należytego współdziałania z pracownikiem pomocy społecznej poprzez odmowę udostępnienia organowi prywatnego lokalu mieszkalnego do prowadzenia wywiadu rodzinnego. Rozmowa z nią odbyła się w celu zniechęcenia jej do ubiegania się o pomoc, a nie w celu udzielenia pomocy. Na podstawie złożonych dokumentów i informacji organ mógł bowiem ustalić jej sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową. Odmówiła przeprowadzenia wywiadu w lokalu mieszkalnym, bowiem uznała to za niezgodne z prawem, a informacje uzyskane w trakcie wezwania w siedzibie organu stanowiły w ocenie Skarżącej dezinformację i wprowadziły ją w błąd.
Końcowo Skarżąca wniosła o dopuszczenie do sprawy dokumentów zawartych w załącznikach, a razie potrzeby o wystąpienie przez Sąd po dokumentację oraz przeprowadzenie postępowania i zbadanie sprawy.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.
Z kolei, Skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie w trybie zdalnym.
W piśmie procesowym z dnia 22 stycznia 2024 r. Skarżąca wniosła o ustalenie przez Sąd czy w sytuacji w jakiej się znajdowała i znajduje od dnia 15 maja 2023 r. (data złożenia wniosku) należały jej się świadczenia i dodatki na podstawie ustawy o pomocy społecznej, w tym o podanie podstawy prawnej.
W piśmie procesowym z dnia 18 lutego 2024 r. Skarżąca dodatkowo wniosła o powołanie biegłego i ustalenie czy MOPS prawidłowo i wystarczająco ustalił zasiłki i świadczenia, które jej przysługiwały - w jej sytuacji i na podstawie dokumentów będących w posiadaniu organu.
Na rozprawie w dniu 7 marca 2024 r., po uzyskaniu połączenia drogą łączy internetowych – nikt się nie połączył.
Sąd postanowił, na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. oddalić wnioski dowodowe zawarte w skardze oraz w piśmie procesowym z dnia 18 lutego 2024 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 zm.), dalej jako "P.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej.
Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Dokonana w oparciu o wskazane wyżej kryterium kontrola zaskarżonej decyzji prowadzi do uznania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie, utrzymująca w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Koszalina umarzająca postępowanie w sprawie z wniosku Skarżącej o przyznanie jej pomocy społecznej w formie specjalnego zasiłku okresowego i zasiłku celowego na żywność nie narusza przepisów prawa w stopniu, który uzasadniałby konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze m.), dalej "u.p.s.", która reguluje rodzaje oraz zasady i warunki przyznawania świadczeń z pomocy społecznej.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że trafnie Kolegium przywołało w zaskarżonej decyzji art. 2 ust. 1 u.p.s., zgodnie z którym pomoc taka jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Instytucja ta wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust.1 u.p.s.), a jej zadaniem jest zapobieganie trudnym sytuacjom życiowym poprzez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz do ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 2 u.p.s.). Art. 4 ustawy o pomocy społecznej nakłada na osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej obowiązek współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej lub odmowa zawarcia kontraktu socjalnego może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia na podstawie art. 11 ust. 2 u.p.s.
Obowiązek współdziałania wnioskodawców z organami pomocy społecznej zastał wielokrotnie zaakcentowany w ustawie o pomocy społecznej. Wobec powyższego postawa wnioskodawcy podlega ocenie organu, od której to oceny zależy udzielenie, bądź nieudzielanie świadczenia. Egzekwowanie od wnioskodawcy obowiązku współdziałania jest istotne z uwagi na fakt, że pomoc ta nie może się sprowadzać do rozdawnictwa świadczeń. Tym samym bierna czy roszczeniowa postawa wnioskodawcy może spowodować odmowę przyznania świadczenia, bądź wstrzymanie jego wypłaty (art. 11 i art.106 u.p.s.).
Organy administracji zobligowane są do wszechstronnej analizy i oceny postawy beneficjenta pomocy społecznej pod kątem istnienia woli współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, a także pozostałych przesłanek, których wystąpienie pozwala na odmowę przyznania świadczeń. Wobec tego na organach obu instancji spoczywa obowiązek przeanalizowania, również w tym aspekcie, postępowania osoby domagającej się świadczenia na podstawie ustawy o pomocy społecznej.
Zgodnie z art. 39 u.p.s. zasiłek celowy może zostać przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, ogrzewania, w tym opału opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Natomiast zasiłek okresowy, na podstawie art. 38 u.p.s., przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego: 1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej; 2) rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny.
W przypadku zgłoszenia wniosku o takie świadczenia z pomocy społecznej konieczne jest ustalenie sytuacji osoby lub rodziny, która się o nie ubiega.
Z kolei, stosownie do treści art. 106 ust. 4 u.p.s. decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, przy czym wywiad środowiskowy w myśl art. 107 ust. 1 u.p.s. ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby lub rodziny. Wymagany przez ustawodawcę rodzinny wywiad środowiskowy stanowi zatem swoiste postępowanie dowodowe, a ponieważ sporządzany jest na urzędowym formularzu stanowi jednocześnie protokół w rozumieniu K.p.a. Obowiązek współdziałania osoby z organem pomocowym dotyczy również sporządzenia wywiadu środowiskowego lub aktualizacji i powinien on polegać na udzieleniu organowi niezbędnych informacji, wskazywaniu i precyzowaniu zgłaszanych potrzeb.
Z brzmienia ww. przepisów z faktu, że postawa wnioskodawcy podlega ocenie organu wynika, że decyzja o przyznaniu, bądź odmowie przyznania świadczenia ma charakter decyzji uznaniowej. Organ wydający decyzję uznaniową nie jest związany normą prawa materialnego z tym, że argumentacja organu, co do udzielenia, bądź nieudzielenia pomocy musi odpowiadać zasadzie wyrażonej w art. 7 K.p.a. W myśl tego przepisu w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie działania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stanowisko organu orzekającego w tym zakresie powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji administracyjnej.
Zdaniem Sądu, organy rozpoznając niniejszą sprawę nie naruszyły powyższych przepisów. Organ II instancji należycie uargumentował, że Skarżąca swoim postępowaniem uchybiła obowiązkowi współpracy.
Z akt niniejszej sprawy wynika, że po złożeniu wniosku z dnia 15 maja 2023 r.(wpływ do organu I instancji 16 maja 2023 r.) o przyznanie pomocy, tj. "wszelkich możliwych świadczeń i zasiłków czy dodatków" Skarżąca została pisemnie wezwana do nawiązania kontaktu telefonicznego lub osobistego z pracownikiem socjalnym celem ustalenia jej sytuacji materialnej i bytowej niezbędnej do wydania wnioskowanej pomocy. Jednocześnie w dniu 18 maja 2023 r. pracownik socjalny udał się do miejsca zamieszkania Skarżącej, lecz nikogo nie zastał. Zauważyć przy tym należy, że Skarżąca w ww. wezwaniu została pouczona, że brak kontaktu i tym samym brak możliwości ustalenia aktualnej sytuacji Jej rodziny w terminie 7 dni spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania. Pismem z 25 maja 2023 r. Skarżąca odpisała, że nawiąże kontakt z pracownikiem socjalnym w ciągu 7 dni.
Następnie w dniu 31 maja 2023 r. Strona złożyła przed pracownikiem socjalnym oświadczenie, w którym sprecyzowała wniosek, wskazując że wnosi o przyznanie zasiłku okresowego i celowego na żywność, a pismem również z dnia 31 maja 2023 r. wniosła o udzielenie informacji o jakie świadczenia może się ubiegać. Jednocześnie w ww. piśmie oświadczyła, że rezygnuje z dalszego postępowania oraz odmówiła wizyty pracownika socjalnego w mieszkaniu.
Prawidłowo zatem organ I instancji, wobec cofnięcia przez Skarżącą wniosku, umorzył postępowanie w sprawie na podstawie art. 105 § 1 K.p.a.
Natomiast w ocenie Skarżącej wywiad rodzinny przeprowadzony został w siedzibie organu, a na podstawie złożonych dokumentów i informacji organ mógł bowiem ustalić jej sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową. Jak wyjaśniła w treści skargi odmówiła przeprowadzenia wywiadu w lokalu mieszkalnym, bowiem uznała to za niezgodne z prawem.
Odnosząc się do podnoszonych przez Skarżącą ww. zastrzeżeń należy wskazać, że to przede wszystkim strona składająca wniosek powinna być zainteresowana wykazaniem, że istnieją okoliczności uzasadniające przyznanie pomocy społecznej. Dokonując ustaleń w zakresie sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej i dochodowej skarżącego organy dysponują różnymi środkami prawnymi, jednakże podstawowym dowodem pozwalającym na to jest obligatoryjny dowód w postaci wywiadu środowiskowego.
Zgodnie bowiem z ww. art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Obowiązek współpracy strony wnioskującej o pomoc społeczną z organem wyrażony został w art. 107 ust. 4a u.p.s.. Strona ma zatem obowiązek współpracować z organem w ustaleniu sytuacji faktycznej (osobistej, rodzinnej, dochodowej, majątkowej). Odmowa zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, zgodnie z art. 107 ust. 4a u.p.s. (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2020 r., I OSK 1966/19; wyrok WSA w Kielcach z dnia 22 stycznia 2020 r., II SA/Ke 897/19).
Trzeba w tym miejscu podnieść, że wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym rodzajem dowodu w kategorii spraw z zakresu pomocy społecznej. Stanowi on postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń z pomocy społecznej.
Zasady przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego uregulowane zostały w rozporządzeniu Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2021 r. poz. 893).
Jak wynika z treści ww. rozporządzenia, wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego, albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Wywiad przeprowadza się w terminie 14 dni roboczych od dnia powzięcia wiadomości o konieczności jego przeprowadzenia (w sprawach niecierpiących zwłoki, termin przeprowadzenia wywiadu skraca się do 2 dni). W czasie wywiadu pracownik socjalny bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej i osób w rodzinie, które mogą mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznanej pomocy (§ 3 i § 4 ust. 1 rozporządzenia).
Sąd podziela przy tym pogląd przyjmowany w orzecznictwie, że występując o udzielenie wsparcia na zasadach określonych w ustawie o pomocy społecznej Skarżąca musi akceptować zasady procedowania w tej materii. Bez wątpienia zatem na stronie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych w takiej formie. Co do zasady ta forma postępowania wyjaśniającego nie może zostać zastąpiona innymi środkami dowodowymi (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2019 r. sygn. akt I OSK 33/19).
W związku z powyższym należy stwierdzić, że zastrzeżenia Skarżącej co do trybu i sposobu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie są zasadne. Należy także podkreślić, że to organ w toku postępowania wskazuje jakie okoliczności i dokumenty mają istotne znaczenie dla sprawy i mogą wpłynąć na rozstrzygnięcie. Oczywiście Skarżąca nie jest zobligowana do ujawniana informacji o swojej sytuacji życiowej, jednakże tym samym stawia się w gorszej sytuacji. Jeżeli bowiem organ nie ma możliwości ustalenia okoliczności istotnych dla sprawy z uwagi na bierną postawę strony, może z tego względu odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia.
Końcowo należy zauważyć, że na rozprawie w dniu 7 marca 2024 r. Sąd oddalił wnioski dowodowe złożone przez Skarżącą w treści skargi oraz w piśmie z dnia 18 lutego 2024 r., tj. o powołanie biegłego "w celu ustalenia czy MOPS prawidłowo i wystarczająco ustalił zasiłki i świadczenia, które jej przysługiwały - w jej sytuacji i na podstawie dokumentów będących w posiadaniu organu", jako dotyczące okoliczności wykraczających poza przedmiot niniejszego postępowania oraz stanowiące środki dowodowe do przeprowadzenia których sąd administracyjny nie jest uprawniony w świetle art. 106 § 3 P.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem sąd może przeprowadzić jedynie dowód z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.
Podsumowując stwierdzić należy, że zarówno zaskarżonej, jak też poprzedzającej ją decyzji, nie można zarzucić naruszenia prawa i przekroczenia granic uznania administracyjnego, skoro organy szczegółowo wskazały jakimi przesłankami się kierowały przy podejmowaniu rozstrzygnięć, a Sąd argumentację tę podzielił.
Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.