II SA/Sz 1017/23

II SA/Sz 1017/23 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2024-02-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Joanna Świerzko-Bukowska
Joanna Wojciechowska
Katarzyna Sokołowska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją decyzje
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 581
art. 30 ust. 2,
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 153, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Sędziowie Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 lutego 2024 r. sprawy ze skargi C.C na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 31 października 2023 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Szczecin z dnia 3 lipca 2023 r., nr [...].
Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 17 marca 2022 r., C. C., dalej jako "skarżący", "dłużnik", "wnioskodawca", wniósł o częściowe umorzenie zadłużenia - do kwoty 3 600 zł, z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący wyjaśnił, że przez wiele lat spłaca rozłożone na raty zadłużenie. Z uwagi na pogorszenie stanu zdrowia (znaczny stopień niepełnosprawności orzeczony na stałe, cukrzyca typu II), skarżący nie wie ile czasu będzie mógł jeszcze pracować, a utrzymanie jakie daje mu renta, zasiłki i niewysokie wynagrodzenie za pracę, które łącznie są niższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę, w warunkach panującej inflacji tj. wzrostu kosztów życia, powoduje narastające trudności.
Decyzją z dnia 11 kwietnia 2022 r. Prezydent Miasta S. odmówił częściowego umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji podkreślił, że uprzednio już skarżącemu rozłożono obowiązek spłaty zadłużenia na raty. Dłużnik regularnie wywiązuje się ze zobowiązania, które rozłożono na raty i wpłaca co miesiąc 150 zł tytułem spłaty swojego zadłużenia, a aktualna jego sytuacja umożliwia kontynuację takiej formy spłaty.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, nie kwestionując zaległości głównej, że wydający decyzję organ administracji całkowicie pominął ważną okoliczność, a mianowicie, że przez długi czas był osobą bezdomną, bez pracy, bez jakichkolwiek świadczeń, w tym także z pomocy społecznej. Nadto, uległ wypadkowi, w wyniku którego stał się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, co utrudnia mu nie tylko codziennie funkcjonowanie, ale przede wszystkim świadczenie pracy, a tym samym możliwość zarobkowania.
Rozpoznając sprawę na skutek złożonego odwołania C. C. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzją z dnia 18 lipca 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W analizowanej sprawie, zdaniem Kolegium, organ I instancji, po rozważeniu wszystkich okoliczności słusznie uznał, że zastosowana wcześniej ulga w postaci rozłożenia należności na raty jest wystarczająca. Rozstrzygnięcie takie, wobec tego, że zostało dokonane na podstawie całokształtu prawidłowo zgromadzonego materiału dowodowego, mieści się w granicach uznania administracyjnego.
Na marginesie organ odwoławczy zwrócił uwagę na to, że według oświadczenia skarżącego osiąga on miesięczny dochód w wysokości około 2 000 zł. Jednocześnie ponosi miesięczne koszty utrzymania własnego w kwocie przekraczającej 2 300 zł.
Nie zgadzając się z powołaną decyzją C. C. wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.
Wyrokiem z dnia 16 lutego 2023 r., w sprawie o sygn. akt II SA/Sz 747/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Uzasadniając podjęte orzeczenie Sąd stwierdził, że skarżący jest osobą chorą i dysponuje orzeczeniem z dnia 12 grudnia 2016 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym na stałe oraz, że utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, renty i zasiłków. Ponadto z dołączonych do skargi kserokopii opinii biegłych sądowych z lat 2009 i 2010 wynika, że doznał naruszeń czynności organizmu z licznymi powikłaniami. Ich skutki w stanie zdrowia dłużnika i choroby na które cierpi bez wątpienia spowodowały drastyczne pogorszenie jego sytuacji materialnej i widoki na jej poprawę w przyszłości.
Sąd zgodził się ze stanowiskiem organów obu instancji, że umorzenie zobowiązań ma charakter wyjątkowy i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach szczególnych, jednocześnie podkreślił, iż ustawodawca w art. 30 ust. 2 ustawy przewidział również możliwość zastosowania ulg częściowych. Rzeczą organu jest zatem rozstrzygnięcie – w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, czy w realiach konkretnej sprawy zachodzą przesłanki do zastosowania całkowitego bądź częściowego zwolnienia z ciążących na wnioskodawcy zobowiązań wobec Skarbu Państwa. Ocena ta winna uwzględniać, aktualny stan majątkowy i stan zdrowia wnioskodawcy, ustalenie przyczyn niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, obiektywną, a nie tylko hipotetyczną ocenę możliwości przezwyciężenia przez zobowiązanego trudnej sytuacji życiowej, a także realną prognozę co do możliwości uregulowania zobowiązań w przyszłości.
Zdaniem Sądu, taka analiza w badanej sprawie została przeprowadzona nieprawidłowo, bowiem nie wzięto pod uwagę indywidualnej sytuacji skarżącego i jej właściwie nie oceniono. Jak wynika z akt sprawy skarżący zmagał się z bezdomnością i bezrobociem, jednak podjął działania w kierunku zmiany swojej sytuacji. Przy czym skarżący pomimo ograniczeń zdrowotnych podjął zatrudnienie i jednocześnie działania zmierzające do uregulowania zaległości alimentacyjnych. Uczynił to na tyle skutecznie, że od kilku lat systematycznie spłaca raty. Nie oznacza to jednak, w ocenie Sądu, iż zastosowanie tej ulgi wyklucza możliwość skorzystania z ulgi dalej idącej. Skarżący przedstawił we wniosku argumentację dotyczącą jego aktualnej sytuacji i jej pogorszenia się w związku z inflacją. W szczególności zwrócił uwagę na to, że jego dług jest niespłacalny, bowiem przy tak ustalonych ratach będzie spłacał jedynie odsetki i nigdy nie spłaci należności głównej. Do tych argumentów organy obu instancji się nie odniosły.
W ocenie Sądu, w sytuacji skarżącego, osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, o bardzo ograniczonych możliwościach zarobkowania, takie podejście organów oznaczać będzie, że skarżący nie spłaci swojego zadłużenia nigdy. Rozważenia zatem wymaga, czy osoba, która sama wymaga pomocy osób trzecich i wsparcia nie zasługuje na zastosowanie ulgi, o którą wnioskuje, przy uwzględnieniu jej realnej sytuacji i - wbrew twierdzeniom organów, braku szans na jej znaczącą poprawę.
Ocena ta powinna zostać dokonana również w kontekście aktualnych poziomów średniorocznego minimum socjalnego oraz minimum egzystencji ustalanych przez Instytut Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego. Biorąc pod uwagę aktualną sytuację gospodarczą należałoby dane dotyczące minimum socjalnego i minimum egzystencji odnieść do poziomu inflacji. Dopiero ustalona w taki sposób sytuacja skarżącego, przy jednoczesnym uwzględnieniu jego sytuacji zdrowotnej, która – jak wynika z orzeczenia o niepełnosprawności, nie rokuje poprawy, pozwoli organowi na prawidłową ocenę jego wniosku. W szczególności organ winien rozważyć, czy w takiej sytuacji, w jakiej pozostaje skarżący, właściwym jest żądanie od niego spłaty odsetek od zadłużenia, przy jednoczesnej świadomości, że należność główna nie zostanie spłacona.
Według Sądu, analiza zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ odwoławczy, podobnie zresztą jak organ I instancji uchylił się od dokonania rzetelnej ceny sytuacji skarżącego, uznając, że skoro zastosował jedną z przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy ulg, to kolejny wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie.
W wyniku ponownego rozpoznania sprawy decyzją z dnia 3 lipca 2023 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 775, dalej: "k.p.a.") w związku z art. 27, art. 30 oraz art. 43 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 581), dalej jako "u.p.o.u.a", Prezydent Miasta S. odmówił częściowego umorzenia należności głównej w kwocie 10874,05 zł oraz ustawowych odsetek za opóźnienie na dzień wystawienia decyzji w kwocie 368,85 zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez Gminę Miasto S. na rzecz osoby uprawnionej oraz odmówił częściowego umorzenia należności głównej powiększonej o 5% w kwocie 7753,40 zł z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz osoby uprawnionej.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że uwzględniając wskazania zawarte w wyroku przeanalizował zebrane w sprawie dokumenty oraz złożone oświadczenia i ustalił, że:
1. skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie korzysta z pomocy MOPR w postaci rzeczowej i finansowej;
2. wydatki miesięczne wynoszą łącznie 3643,69 zł i składają się na nie czynsz - 515,71 zł, prąd - 112,56 zł, gaz - 63,66 zł, telefon komórkowy - 25 zł, wyżywienie 1500 zł, leki - 626, 76 zł, środki czystości 800 zł;
3. z dotychczasowych składanych przez skarżącego wniosków i analiz finansowych wynika, iż sztucznie podwyższane są wydatki ponoszone m.in. na wyżywienie (w analizie finansowej z 22.08.2022 r. zadeklarowano kwotę 1000 zł w piśmie z dnia 14.03.2023 r. wydatki na wyżywienie wynosiły 1500 zł). Z danych publikowanych przez Instytut Pracy i Praw Socjalnych — wynika, iż w IV kwartale 2022 r. wydatki ponoszone na wyżywienie w jednoosobowym gospodarstwie domowym wynosiły 430,22 zł, zaś łączne wydatki miesięczne na jednoosobowe gospodarstw domowe oscylowały w wysokości 1581,08 zł, zaś wydatki skarżącego wynoszą łącznie 3643, 69 zł;
4. dochód miesięczny skarżącego wynosi 3080,31 zł i składa się z renty ZUS w wysokości 1382 zł, wynagrodzenia za prace w wysokości 1482,47 zł, zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 215,84 zł;
5. różnica między wydatkami a dochodem wynosi łącznie 563,38 zł, co świadczy o posiadaniu nieujawnionego źródła dochodu. W podaniu z dnia 13.03.2023 r. strona wskazała, iż spłatę zadłużenia pokrywa kosztem oszczędności w innych wydatkach jednak nie znajduje to faktycznego odzwierciedlenia w podanych wyliczeniach;
6. skarżący legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 12.12.2016 r. wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. . W pkt II przyczynami niepełnosprawności są: 02-P [...] oraz 10-N [...]. Choć orzeczenie w pkt 7 wskazuje na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby - z dotychczasowej wiedzy organu wynika, iż skarżący nie ma trudności w samodzielnym poruszaniu się i załatwianiu wszelkich spraw w tym urzędowych. Dodatkowo jednostka chorobowa nie uniemożliwia czynnego udział w życiu zawodowym co potwierdzone zostało w pkt 1 orzeczenia, w którym wskazano na możliwość odpowiedniego zatrudnienia na przystosowanym stanowisku pracy;
7. skarżący posiada również orzeczenie lekarskie orzecznika ZUS z dnia 28.06.2022 r. w którym ustalono całkowitą niezdolność do pracy do dnia 30.06.2023 r.
8. z zaświadczeń lekarskich oraz oświadczeń składanych przez stronę wynika, iż choruje na cukrzycę typu 2 i padaczkę. Choć są to jednostki chorobowe, które nie są wyleczalne w 100% jednak dzięki odpowiedniej formie leczenia farmakologicznego nie wyłączają osób z życia społecznego umożliwiając tym samym pełnienie różnego rodzaju ról społecznych.
W dalszej części uzasadnienia organ I instancji stwierdził na podstawie przedłożonych dokumentów, że skarżący jest w wieku aktywności zawodowej i pomimo posiadanego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności pracuje i może podjąć zatrudnienie. Miesięczne wydatki oscylują na poziomie 3643, 69 zł zaś dochody na poziomie 3080, 31 zł, co zdaniem organu może świadczyć o posiadaniu nieujawnionego źródła dochodu.
Dodatkowo organ uznał, że wydatki są sztucznie podwyższane poprzez zawyżanie kwoty ponoszonej na wyżywienie.
Nadto dłużnik był informowany, iż wpłaty dokonywane na poczet zadłużenia księgowane są w pierwszej kolejności na odsetki ustawowe za opóźnienie naliczane od należności głównej, co przy tak niskich wpłatach rzeczywiście wydłużało okres spłaty zadłużenia. Z kolei organ nie może rozpatrywać podania bez uwzględnienia odsetek ustawowych za opóźnienie naliczonych od należności głównej. Jednocześnie zaznaczył, że trudna sytuacja rodzinna i materialna dłużnika ani tym bardziej wysoka inflacja nie nakłada na organ administracji automatycznego obowiązku umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i zaliczki alimentacyjnej na rzecz dziecka.
Prezydent przyznał, że sytuacja skarżącego rzeczywiście nie należy do najłatwiejszych, niemniej pod pewnymi warunkami nie wyklucza ona pracy zawodowej. Zdaniem organu stan zdrowia skarżącego nie przemawia za zastosowaniem najdalej idącej ulgi, bowiem możliwe jest podjęcie pracy w warunkach pracy chronionej i lepiej płatnej od dotychczasowej.
Dodatkowo organ nie zgodził się z twierdzeniem strony oraz sądu, iż dłużnik będzie dożywotnio spłacał zadłużenie, gdyż fakt podwyższenia wysokości miesięcznej raty w spłacie zadłużenia pomógł znacząco obniżyć wysokość odsetek ustawowych naliczonych od należności głównej. Niemniej, skoro aktualnie skarżący uiszcza kwotę 150 zł tytułem swojego zadłużenia, to może to przyczynić się do spłaty zadłużenia w odległym czasie.
W ocenie organu wnioskodawca nie wykazał, by jego sytuacja była na tyle szczególna, aby uzasadniała umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń, gdyż byłoby to sprzeczne z interesem społecznym. Nie ma bowiem możliwości zwolnienia z długu w sytuacji gdy istnieje możliwość wyegzekwowania całej kwoty zadłużenia.
Odwołując się od powyższej decyzji, C. C. zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez przekroczenie granic uznania administracyjnego i przyjęcie, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie pozwala na umorzenie należności we wnioskowanym zakresie, a tymczasem skarżący jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymaga stałej lub długotrwałej opieki, jest całkowicie niezdolny do pracy. Nadto zarzucił naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez wadliwe i niepełne ustalenie stanu faktycznego w zakresie stanu zdrowia skarżącego (cukrzyca), prowadzącego do błędnego przekonania organu, że kwoty przeznaczane przez skarżącego na wyżywienie zostały przez niego zawyżone.
Wobec powyższego odwołujący się wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji
w całości i umorzenie należności zgodnie z wnioskiem, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Strona podkreśliła, że poczynając od 2016 r. spłaca zadłużenie w sposób regularny i wpłacona przez niego kwota przeznaczona została w całości na pokrywanie odsetek ustawowych od kwoty głównej, bez zaliczania jej na poczet należności głównej.
Częściowe umorzenie należności uzasadnione jest faktem, że jego dług wobec funduszu alimentacyjnego - obiektywnie niewielki - jest trwale niespłacalny, albowiem dokonywane przez niego wpłaty w wysokości 150 zł miesięcznie, zaliczane są w całości na zaległe i bieżące odsetki ustawowe za opóźnienia naliczane od kwoty głównej długu.
Zdaniem skarżącego jego sytuacja jest wyjątkowa, bowiem otrzymuje rentę minimalną i minimalne wynagrodzenie za pracę, z których to kwot stara się utrzymać. Zważywszy na wiek, pogarszający się stan zdrowia, posiadane kwalifikacje, nie jest możliwe, aby podjął inną, lepiej płatną pracę. Podkreślił, że jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności z powodu chorób psychicznych oraz chorób neurologicznych, nierokującą na poprawę stanu zdrowia, wobec której orzeczono konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innych osób, wobec której ustalono całkowitą niezdolność do pracy, której wypłacany jest zasiłek pielęgnacyjny, co potwierdza konieczność dodatkowego wspierania skarżącego w codziennych czynnościach, chorującą na cukrzycę, co wymaga stosowania przez niego specjalistycznej diety dla cukrzyków, przez 13 lat bezdomną, pozostającą w przeszłości przez szereg lat na bezrobociu, która przez 1 miesiąc przebywała w stanie śpiączki farmakologicznej, skierowaną przez służby socjalne do placówki dla przewlekle i psychiczne chorych.
W tym stanie rzeczy wskazywanie przez organ, że odwołujący ma możliwość podjęcia lepiej płatnej pracy niż dotychczasowa, bądź płacić wyższe raty jest nieuzasadniona i pozbawiona jakiejkolwiek empatii i humanitaryzmu. Skarżący od wielu lat korzysta z pomocy S. Centrum Świadczeń, w posiadaniu organu pierwszej instancji znajduje się szereg dokumentów wskazujących na sytuację skarżącego. Okoliczności te zostały przez organ pominięte przy ustalaniu sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącego.
Wbrew twierdzeniom organu, skarżący nie domaga się "najdalej idącej ulgi" dochodzi on bowiem jedynie częściowego umorzenia zaległości do kwoty, która daje szansę na jej spłatę. Utrzymanie kwoty zaległości na dotychczasowym poziomie, odbiera mu bowiem jakąkolwiek nadzieję na spłatę zadłużenia.
Nie jest także możliwe zwiększenie spłacanych przez niego rat, albowiem samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, korzysta z diety cukrzycowej i ograniczanie innych wydatków spowodowałoby zagrożenie jego stanu zdrowia.
Rozpoznając sprawę na skutek złożonego odwołania decyzją z dnia 31 października 2023 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023r. poz. 775 t.j.) oraz art. 27 i art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023r. poz. 581 t.j.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium podkreśliło, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy ma charakter uznaniowy. Ustalenie nawet, że zachodzi przesłanka umorzenia świadczeń w postaci określonej "sytuacji dochodowej i rodzinnej", nie zobowiązuje organu do umorzenia zaległości.
Zdaniem organu odwoławczego, organ I instancji prawidłowo przeanalizował sytuację dochodową i rodzinną strony szczegółowo uzasadniając powody wydania decyzji odmownej.
Odnosząc się zaś do poszczególnych zarzutów strony organ nie zgodził się ze stanowiskiem jakoby dług wobec funduszu alimentacyjnego był trwale niespłacalny, albowiem dokonywane przez niego wpłaty w wysokości 150 zł miesięcznie zaliczane są w całości na zaległe i bieżące odsetki ustawowe za opóźnienie, naliczane od kwoty głównej długu.
Wysokość aktualnych miesięcznych odsetek ustawowych za opóźnienie od należności głównej w kwocie 10 874,05 zł wynosi ok. 110 zł. Pozwala to na perspektywę całkowitej spłaty należności tym bardziej, że z akt sprawy wynika, iż wysokość zaległych odsetek ulega zmniejszeniu dzięki comiesięcznej spłacie.
Dodatkowo Kolegium nie zgodziło się ze stwierdzeniem, że sytuacja skarżącego nie może ulec poprawie, skoro nawet z przedłożonego przez niego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 2 sierpnia 2023 r. o całkowitej niezdolności do pracy wynika, że jest on niezdolny do pracy czasowo, a nie trwale. Podobnie organ zakwestionował tezę, że cukrzyca typu 2 wymaga stosowania diety usprawiedliwiającej koszty wykazywane przez stronę, wystarczający jest bowiem rozsądny dobór składników i odpowiedni sposób przyrządzania potraw.
Organ wziął pod uwagę zmianę umowy o pracę strony na pół etatu i obniżenie wynagrodzenia do 1800 zł brutto, jednak ta okoliczność nie wyklucza, w jego ocenie, możliwości poprawy sytuacji finansowej strony w przyszłości.
W dalszej części uzasadnienia podkreślono, że z przepisu art. 30 ust. 2 ustawy można wywnioskować trzy rozwiązania dla dłużnika alimentacyjnego. Może on wystąpić o odroczenie spłaty występującego zadłużenia, o rozłożenie go na raty, a w ostateczności o umorzenie występującego zadłużenia.
Zamieszczenie w tym przepisie wymienionych możliwości poprawy sytuacji dłużnika alimentacyjnego równoznaczne jest z tym, że stosowane one winny być od najmniej po wywołujący najdalej idący skutek. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny winien w pierwszej kolejności wykorzystać przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty występującego zadłużenia, a dopiero w ostateczności występować o umorzenie należności.
Mając na uwadze powyższe Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie uznało decyzję organu I instancji za prawidłową.
Skarżący wywiódł skargę na wyżej opisaną decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium, skarżący podniósł, że organ odwoławczy ponownie wydał niekorzystną dla niego decyzję, pomimo że Sąd wyrokiem z dnia 16 lutego 2023 r., w sprawie II SA/Sz 747/22, nakazał organom dokładne zbadanie jego sprawy.
Ponownie nie przychylono się do jego prośby i powielono te same błędy i zbagatelizowano jego sytuację. Zdaniem strony, jego sytuacja osobista (znaczna niepełnosprawność) oraz sytuacja majątkowa (niskie dochody), uzasadniają umorzenie jego zadłużenia. Podkreślił, że jest w spirali zadłużenia, spłaca należność ale jego wpłaty nie pokrywają nawet kosztów odsetek.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie wniosło o jej oddalenie oraz utrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia 26 stycznia 2024 r., ustanowiony pełnomocnik z urzędu, precyzując zarzuty skargi, zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów art. 7, art. 77 i art. 89 k.p.a., poprzez brak przeprowadzenia postępowania dowodowego w sposób prawidłowy, wskutek czego decyzja została wydana w oparciu o dowolność, a nie swobodę działania organu, co doprowadziło do uznania, iż skarżący nie znajduje się w sytuacji uzasadniającej zastosowanie pomocy przewidzianej przepisami dla dłużnika alimentacyjnego. Naruszony został także przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym wobec odmowy udzielenia wskazanej tam ulgi w postaci częściowego umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez Gminę Miasto S. na rzecz osoby uprawnionej. Wobec powyższego wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu podkreślono, że skarżący ma świadomość charakteru uznaniowości wydawanej decyzji, niemniej każda sytuacja powinna być analizowana indywidualnie, podczas gdy w zaistniałej sytuacji nie wydaje się, aby działanie organu, zarówno I, jak i II instancji, cechowało zachowanie należytej staranności.
Zdaniem skarżącego postępowanie przeprowadzone przez organ I instancji było obarczone wadami (które powielił także organ II instancji), który bezpodstawnie przyjął, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia możliwości umorzenia należności we wnioskowanym przez niego zakresie, podczas gdy jest on osobą z ustalonym stopniem niepełnosprawności, całkowicie niezdolnym do pracy, wymaga opieki, przewlekle choruje, a w przeszłości zmagał się z kryzysem bezdomności.
Z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, mając na uwadze trudności, które skarżący musiał przezwyciężyć oraz rozpoczęcie przez niego normalnego funkcjonowania w społeczeństwie, wydaje się, że jego postawa powinna być w pewien sposób premiowana, czego organ nie wziął pod uwagę. Organ powinien wziąć pod uwagę również to, iż skarżący nie domagał się umorzenia całkowitej kwoty długu, ale jedynie jego części — przyjmując na siebie odpowiedzialność za nałożone na niego zobowiązania, jednak z nadzieją na uregulowanie w pełni sytuacji i obciążających go zadłużeń.
W dalszej części uzasadnienia pisma zwrócono uwagę na wiek skarżącego, a także pogarszający się stan jego zdrowia i w konsekwencji nierokujących pomyślnie możliwości zarobkowych. Wskazano, że organ prowadząc przedmiotowe postępowanie w zasadzie skupił się wyłącznie na tym, że skoro skarżący dotychczas spłacał swoje zobowiązania, to będzie to czynił również w przyszłości, nie biorąc pod uwagę zmiany wysokości uzyskiwanych przez niego dochodów czy postępującej choroby, a także zarzucając skarżącemu, że posiada on nieujawnione źródło dochodu. Ponownie nie odniesiono się także do sytuacji skarżącego, w jakiej znajdował się w przeszłości - bezdomność, bezrobocie.
Zdaniem pełnomocnika, dane w zakresie aktualnych poziomów średniorocznego minimum socjalnego oraz minimum egzystencji ustalanych przez Instytut Pracy i Polityki Społecznej na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego, nie mogą stanowić wyłącznego źródła oparcia się dla organu, bowiem są to dane mocno uśrednione, a konieczne jest przeanalizowanie indywidualnej sytuacji jednostki.
Należałoby uwzględnić, że skarżący jest osobą po przebytych urazach i udarze, posiadającą liczne choroby przewlekłe, wymagające nie tylko kosztownego leczenia, ale wdrożenia również nawyków pozwalających na ewentualne zapobieżenie dalszemu postępowi choroby. Co więcej, organ również przyznał, iż jednostki chorobowe stwierdzone u skarżącego (cukrzyca typu 2, padaczka) nie są wyleczalne w stu procentach. Wydaje się jednak, że organ nie wziął pod uwagę innych jednostek chorobowych skarżącego, takich jak zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, które istotnie wpływają na możliwość wykonywania bieżących czynności życia codziennego ale również wymagają odpowiedniej rehabilitacji i, co jest w medycynie podnoszone, ale przez organ zlekceważone, również stosowania odpowiedniej diety. Skarżący w przeszłości również znajdował się w stanie śpiączki farmakologicznej, co nie mogło nie znaleźć odzwierciedlenia w jego obecnej sytuacji, nie tylko zdrowotnej, ale także ogólnie życiowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje:
Skarga okazała się zasadna, bowiem dokonana przez Sąd kontrola zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, jak i decyzji ją poprzedzającej wykazała, że akty te naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich usunięcie z obiegu prawnego.
Przedmiotem skargi jest decyzja odmawiająca skarżącemu częściowego umorzenia należności głównej wraz z odsetkami z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i należności głównej wraz z odsetkami z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej.
Na wstępie, w związku z tym, że sprawa niniejsza była już przedmiotem rozpoznania Sądu, który uchylając poprzednio wydane w sprawie decyzje udzielił organom wskazówek co do dalszego postępowania, którymi organ – stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 – j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", był związany, rzeczą Sądu było zbadanie, czy zalecenia te zostały przez organ wypełnione.
Generalnie rzecz ujmując, Sąd – w wyroku z dnia 16 lutego 2023 r. , wskazał na konieczność ustalenia i odniesienia się przez organ do indywidualnej sytuacji skarżącego, przy uwzględnieniu posiadanego orzeczenia o niepełnosprawności, jego aktualnej sytuacji zdrowotnej i ekonomicznej i odniesienia jej do sytuacji gospodarczej w kraju.
Analiza akt postępowania prowadzi do wniosku, że organy uzupełniły materiał dowodowy w sposób wskazany przez Sąd, ale wadliwie go oceniły.
Na wstępie rozważań należy wyjaśnić, że decyzja o umorzeniu należności ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma pewien luz decyzyjny, w ramach którego może, ale nie musi uwzględnić wniosku o zastosowanie ulgi. Uznaniowość nie oznacza jednak dowolności. Przy podejmowaniu decyzji organ musi kierować się racjonalnymi przesłankami, a z uzasadnienia rozstrzygnięcia powinno precyzyjnie wynikać, jakie okoliczności zostały wzięte przez organ pod uwagę, co ma szczególne znaczenie w przypadku decyzji nieuwzgledniającej wniosku.
W przypadku decyzji uznaniowych rolą Sądu jest zbadanie, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, czy decyzja została oparta na racjonalnych przesłankach i należycie uzasadniona.
W ocenie Sądu, w badanej sprawie, jakkolwiek uzasadnienie decyzji organu I instancji zostało sporządzone szczegółowo, organ nie sprostał zadaniu obiektywnej, indywidualnej oceny sytuacji skarżącego.
Już w uzasadnieniu poprzednio wydanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyroku wskazano, że jakkolwiek zastosowanie ulg w spłacie należności z tytuł wypłaconych alimentów powinno mieć charakter wyjątkowy, to jednak skoro ustawodawca taką możliwość przewidział, obowiązkiem organu jest wnikliwe i rozważne zbadanie sytuacji wnioskodawcy i rzetelna jej ocena.
Z przepisu art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W orzecznictwie ukształtował się pogląd, iż umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami, ma charakter wyjątkowy i możliwe jest jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwiała i uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku i zwrotu należności (por. wyroki WSA w Rzeszowie z 21 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Rz 1079/23, WSA w Poznaniu z 17 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Po 468/23, dostępne w CBOSA na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Inaczej mówiąc, tylko indywidualna, zobiektywizowana ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, dokonana przy uwzględnieniu racjonalnych przesłanek może stanowić podstawę rozstrzygnięcia. Chociaż w orzecznictwie prezentowany jest dość rygorystyczny pogląd, który Sąd również podziela, iż okoliczności uzasadniające ubieganie się o zastosowanie ulg, z uwagi na szczególny charakter zobowiązań alimentacyjnych, muszą być wyjątkowe, podstawy zastosowania ulg nie mogą stanowić przeszkody przemijające, albo takie, na których usunięcie wpływ ma sam dłużnik alimentacyjny, to jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że taką możliwość przewidział sam ustawodawca, a skoro tak, to brał pod uwagę, iż w niektórych sytuacjach dochodzenie należności z tego tytułu może okazać się bezcelowe. Angażowanie bowiem sił i środków do dochodzenia należności jest nie tylko czasochłonne, ale też i kosztochłonne, co w niektórych sytuacjach może stawiać pod znakiem zapytania zasadność wydatkowania publicznych środków na ten cel, zwłaszcza w sytuacji, gdy ponoszone na odzyskanie należności koszty przewyższają zyski.
Nie sposób również tracić z pola widzenia aspektu humanitarnego i społecznego. Domaganie się spłaty zadłużenia nie może prowadzić do takiej sytuacji, w której wnioskodawca, na skutek egzekucji popadnie w ubóstwo i będzie zdany na pomoc państwa.
O ile sytuacja dochodowa jest stosunkowo łatwa do ustalenia i oceny, o tyle ustalenie i przede wszystkim ocena sytuacji rodzinnej może nastręczać pewne trudności. Niewątpliwie, zdaniem Sądu, organy powinny brać pod uwagę ilość osób w rodzinie, ich wiek, występującą niepełnosprawność, bądź inne szczególne potrzeby członków rodziny, a także inne okoliczności, które tej rodziny dotyczą i mogą mieć wpływ na ocenę zdolności wnioskodawcy do uregulowania zadłużenia w całości bądź w części.
W badanej sprawie, zdaniem Sądu organ dokonał nieprawidłowej oceny sytuacji dochodowej skarżącego, koncentrując się przede wszystkim na wykazaniu, że skarżący zawyża swoje wydatki na żywność i wskazując, że suma deklarowanych wydatków przewyższa jego dochody, co świadczyć o posiadaniu nieujawnionych dochodów.
Wywody te nie zasługują na uwzględnienie chociażby z tego względu, że skarżący, jako osoba niepełnosprawna, ze wskazaniem możliwości pracy na przystosowanym stanowisku w warunkach pracy chronionej, ma znacznie bardziej ograniczone możliwości podjęcia zatrudnienia aniżeli osoba zdrowa i w pełni sprawna. Jak wynika z akt postępowania i czego organ nie kwestionuje, skarżący ma poważne problemy zdrowotne, zatem mało prawdopodobne jest, aby posiadał dodatkowe źródło zatrudnienia i dochodów. Wskazywana kwota przeznaczana na zakup żywności ma charakter orientacyjny i nie została poparta rachunkami, a więc nie sposób tylko na tej podstawie zakładać, że skarżący wydaje więcej niż wynosi jego renta i wynagrodzenie za pracę. Nie ulega natomiast wątpliwości, czego i organ nie kwestionuje, że skarżący, przy swoich licznych schorzeniach wymaga przestrzegania odpowiedniej diety, co z pewnością podwyższa koszty jego utrzymania.
Nie znajduje aprobaty Sądu wywód organu I instancji, odnoszący się do daty powstania zaległości alimentacyjnych i daty powstania niepełnosprawności. Okoliczności te nie mają w niniejszej sprawie żadnego znaczenia, bowiem obowiązkiem organu było dokonanie oceny aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego i skonfrontowanie jej z wnioskiem o częściowe umorzenie należności. Okoliczność, iż przeszłości skarżący miał lepsze perspektywy i możliwości zarobkowania, a w konsekwencji możliwość uregulowania zadłużenia nie może stanowić podstawy odmowy umorzenia należności w całości bądź w części, organ zobowiązany jest bowiem wziąć pod uwagę stan na dzień orzekania.
W badanej sprawie pomimo tego, iż z akt sprawy wynika, że występują szczególne okoliczności, nie zostały one przez organy należycie uwzględnione i ocenione. Mało tego dokonana ocena możliwości zarobkowych skarżącego nie znajduje oparcia w materiale dowodowym. Wbrew wywodom organu, skarżący nie ma dużych możliwości podwyższenia swoich zarobków, co – jak już wyżej wskazano wynika chociażby ze wskazań dotyczących zatrudnienia, wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika również, że w przypadku skarżącego konieczne jest zapewnienie stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jest on więc osobą wymagającą opieki ze strony innych osób i nie zmienia tego dostrzeżona przez organy okoliczność, iż skarżący radzi sobie w sprawach życia codziennego. Podkreślenia wymaga bowiem, że orzeczenia o niepełnosprawności wydawane są przez organy wyspecjalizowane i posiadające, w przeciwieństwie do organu, który wydał zaskarżoną decyzję i organu I instancji wiadomości specjalne, uprawniające do formułowania takich tez.
Zauważyć także należy, że w aktach sprawy znajduje się wydane później aniżeli orzeczenie o niepełnosprawności z 2016 r., orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 28 czerwca 2022 r. ustalające, że skarżący jest niezdolny do pracy i całkowicie niezdolny do pracy do 30 czerwca 2023 r. Organy dokumentu tego nie oceniły należycie uznając, że skoro skarżący pracuje, to jego sytuacja nie usprawiedliwia zastosowania ulg.
W ocenie Sądu, wydanie tego orzeczenia stanowi potwierdzenie pogarszającej się sytuacji zdrowotnej skarżącego i braku perspektyw jej poprawy w takim stopniu, aby jego dochody uległy znaczącej poprawie.
Organy nie biorą pod rozwagę tego, co wielokrotnie podkreślał skarżący wskazując, że znajdował się w skrajnie złym położeniu, ale własną pracą udało mu się pokonać alkoholizm i kryzys bezdomności. Skarżący, jak wynika z akt postępowania podjął i kontynuuje leczenie, korzystał ze wsparcia kończąc różne kursy, otrzymał mieszkanie socjalne i podjął zatrudnienie aby spłacać zadłużenie, a jego wniosek nie obejmował umorzenia całości zadłużenia, a jedynie taką część, która umożliwi mu spłatę pozostałości w rozsądnym terminie.
Nie ulega, zdaniem Sądu, wątpliwości, że jest to sytuacja wyjątkowa, należy bowiem docenić wysiłek skarżącego, który stara się zadośćuczynić obowiązkom, które kiedyś zaniedbał. Dochodzenie należności nie może jednak, zdaniem Sądu, prowadzić do takiego pogorszenia sytuacji dłużnika alimentacyjnego, który sam wymaga pomocy osób trzecich, którego konsekwencją będzie niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i w efekcie konieczność korzystania z pomocy społecznej. Nie na tym bowiem polegać powinna działalność organów państwa.
Podsumowując, w ocenie Sądu, w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do częściowego umorzenia należności, w sposób wskazany we wniosku skarżącego, co winno znaleźć odzwierciedlenie w treści wydanego przez organ rozstrzygnięcia, stosownie do art. 153 p.p.s.a.
Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej.