II SA/Rz 984/22

II SA/Rz 984/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-02-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Elżbieta Mazur-Selwa
Jerzy Solarski /przewodniczący sprawozdawca/
Maria Mikolik
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1282/23 - Wyrok NSA z 2024-06-28
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 lutego 2023 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 8 czerwca 2022 r. nr SKO.4111.533.1163.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie (dalej: "Kolegium"), decyzją z dnia 8 czerwca 2022 r., nr SKO.4111.533.1163.2022, na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej: "K.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 roku poz. 615, dalej: "u.ś.r."), po rozpoznaniu odwołania A.D. (dalej: "Wnioskodawczyni"/"Skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt") z dnia 14 kwietnia 2022 r. znak: GOPS.5221.1.23/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że w dniu 31 marca 2022 r. Wnioskodawczyni, reprezentowana przez radcę prawnego, zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wójt decyzją z dnia 14 kwietnia 2022 r., odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji przedstawił stan faktyczny sprawy, przytoczył treść art. 17 ust. 1, ust. 1b oraz ust. 5 pkt 2a u.ś.r. i stwierdził, że niepełnosprawność matki nie powstała przed 18 rokiem życia ani w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej. Nadto osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a mąż nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności.
W obszernym odwołaniu zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. oraz prawa procesowego (art. 6, 7, 8, 9, 77 i 80 K.p.a.).
Kolegium odwołania nie uwzględniło, chociaż zgodziło się z zarzutem, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Podkreśliło, że przepis ten może być stosowany, lecz z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy Kolegium wskazało, że zaistniała przesłanka negatywna do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Matka Wnioskodawczyni jest mężatką, a jej mąż ma orzeczony na stałe jedynie umiarkowany stopień niepełnosprawności. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazany przepis normuje przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Zatem fakt pozostawania przez osobę wymagającą opieki w małżeństwie z osobą o stanie zdrowia niekwalifikującym się do uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z zasady możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz dalszego krewnego (dziecka, wnuka itd.). Kolegium wskazało, ze w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwie przeciwstawne linie orzecznicze, z których jedna dopuszcza sytuacje, gdy wbrew literalnemu brzmieniu powołanego wyżej przepisu, możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, mimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z odmiennymi poglądami, pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Kolegium przychyliło się do powyższego stanowiska i wskazało, że za jego słusznością przemawia wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwalająca stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.
W skardze Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, jak również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Decyzji zarzuciła:
- naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że okoliczność, iż osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek z uwagi na swój stan zdrowotny nie potwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może zająć się żoną, stanowi negatywną przesłankę do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego,
- naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię, tj. art. 6 K.p.a., art. 7 K.p.a., art. 8 K.p.a., art. 9 K.p.a. art. 77 K.p.a., art. 80 K.p.a. w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i bezpodstawne przyjęcie, że mąż osoby niepełnosprawnej jest w stanie się nią opiekować, gdyż nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności podczas gdy z dokumentu załączonego do akt sprawy, tj. z zaświadczenia lekarskiego wynika, że nie jest on w stanie opiekować się swoją żoną gdyż sam wymaga opieki.
W uzasadnieniu naprowadzono, że organ dokonał błędnej, ale przed wszystkim dowolnej oceny zebranego materiału w kwestii możliwości sprawowania opieki nad żoną przez męża. Z załączonego do akt zaświadczenia lekarskiego wynika bowiem, że mąż z uwagi na występujące u niego choroby nie jest w stanie zająć się niepełnosprawną żoną. Ponadto organy dokonały błędnej oraz pobieżnej oceny zebranego w sprawie materiału i nie zbadały szczegółowo przyczyn odstąpienia od opieki nad niepełnosprawną przez jej męża wskazując, że nie posiadają wiedzy specjalistycznej. W tym miejscu nawsuwa się więc pytanie dlaczego organy w wielu sprawach dot. świadczenia pielęgnacyjnego kwestionują zakres opieki i konieczność rezygnacji z zatrudnienia nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takich przypadkach właśnie wydawane są decyzje odmowne a przecież organy nie posiadając wiedzy specjalistycznej, aby móc podważyć orzeczenia lekarskie orzekające o niepełnosprawności. Kolegium naruszyło również treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i niezasadnie uznało, że córka niepełnosprawnej nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ mąż niepełnosprawnej żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oceny niemożności sprawowania opieki przez współmałżonka osoby wymagającej opieki należy dokonywać kierując się zasadami logiki i względami doświadczenia życiowego, uwzględniając przy tym inne zgromadzone w sprawie dowody. Wyłączenie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spełniającej kryteria z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w sytuacji, gdy małżonek nie może z przyczyn obiektywnych i oczywistych takiej opieki sprawować, narusza konstytucyjne zasady równości, sprawiedliwości społecznej i ochrony rodziny. Skarżąca spełnia więc wszelkie przesłanki do przyznania jej świadczenia, tj. jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga jest nieuzasadniona.
I. Stan sprawy jest następujący. Wnioskiem z dnia 31 marca 2022 r. (data wpływu do organu) Wnioskodawczyni, reprezentowana przez radcę prawnego, zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do wniosku załączono m.in. oświadczenie, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim i mąż, ze względu na "zły stan zdrowia" nie może sprawować opieki (k. 13 akt adm.), a także wyrok Sądu Rejonowego w [...] z dnia 6 marca 2013 r. sygn. [...] ustalający u męża umiarkowany stopień niepełnosprawności. Po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego potwierdzającego, że Wnioskodawczyni sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką (k. 12 akt j.w.), Wójt decyzją z dnia 14 kwietnia 2022 r., odmówił prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję i chociaż nie podzieliło argumentacji odnośnie do wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., to zgodziło się z twierdzeniami, że skoro osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, to Skarżącej świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r.). Decyzja ta stanowi przedmiot skargi.
II. Kolegium zasadnie wskazało na skutki wyroku TK z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. i trafnie przyjęło, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie skutkuje podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęganyjnego.
III. Materialnoprawną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Wykładnia powyższego przepisu dokonywana przez sądy administracyjne nie była jednolita. W związku z istniejącą rozbieżnością, Rzecznik Praw Obywatelskich wnioskiem z dnia 6 kwietnia 2022 r., na podstawie art. 264 § 2 w związku z art. 15 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej "P.p.s.a."), wystąpił o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały mającej na celu wyjaśnienie: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia".
W dniu 14 listopada 2022 r. sygn. I OPS 2/22, Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę następującej treści:
1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);
2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r.).
Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 P.p.s.a. Przepis ten nie pozwala bowiem żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2020 r. sygn. II GSK 3773/17, czy z dnia 12 lutego 2019 r. sygn. I FSK 116/17). W orzecznictwie podkreśla się również, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r. sygn. II OSK 378/16).
IV. W stanie faktycznym sprawy jest bezsporne, że współmałżonek osoby wymagającej opieki (mąż – J.), ma orzeczony na stałe jedynie umiarkowany stopień niepełnosprawności. W związku z tym Sąd, będąc związany dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale stwierdza, że wystąpiła negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. do przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką (współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności).
Z tych przyczyn skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.