II SA/LU 537/25

II SA/Lu 537/25 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2025-12-09
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-09-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Grzegorz Grymuza
Jerzy Parchomiuk /przewodniczący sprawozdawca/
Maciej Gapski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1576
art. 4 ust. 2 pkt 1; art. 5 ust. 2a; art. 25 ust. 1 i ust.3, ust. 10;
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c; art. 135;
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Maciej Gapski Protokolant Sekretarz sądowy Natalia Kondraciuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2025 r. znak: [...] (postępowanie: [...]) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko A. P. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2025 r. znak: [...].
Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z [...] lipca 2025 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (dalej jako: Prezes ZUS), po rozparzeniu odwołania I. P. (dalej jako: skarżąca), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: ZUS) z 16 maja 2025 r. w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko – A. P..
Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
Po rozpatrzeniu wniosku skarżącej, pismem z 13 maja 2024 r. ZUS poinformował o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko – A. P., w kwocie [...]zł, na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r.
W dniu 5 lutego 2025 r. skarżąca złożyła do organu (drogą elektroniczną, na urzędowym formularzu) wniosek o "wycofanie wniosku o świadczenie wychowawcze" na córkę [...]. Pismem z 4 marca 2025 r. organ wezwał skarżącą do złożenia wyjaśnienia w kwestii sprawowania opieki nad dzieckiem, miejsca zamieszkania dziecka i ponoszenia kosztów jego utrzymania, a także do ustosunkowania się do wyroku Sądu Okręgowego w L. z 4 listopada 2024 r. rozwiązującego małżeństwo skarżącej przez rozwód. Skarżąca nie udzieliła odpowiedzi na wezwanie.
Decyzją z 15 kwietnia 2025 r. ZUS uchylił przyznane skarżącej prawo do świadczenia na ww. dziecko, od 1 stycznia do 31 maja 2025 r., wskazując w uzasadnieniu, że na podstawie ww. wyroku Sądu ustalono, że miejsce zamieszkania dziecka znajduje się przy ojcu, a ustalone kontakty nie wskazują opieki naprzemiennej. Skarżąca nie złożyła odwołania od tej decyzji.
Decyzją z [...] maja 2025 r. ZUS stwierdził, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze na dziecko A. P. za okres od 1 stycznia do 30 kwietnia 2025 r., w łącznej kwocie [...]zł, stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze. Jednocześnie organ wskazał, że skarżąca jest zobowiązana do zwrotu świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. Kwota odsetek od 1 lutego 2025 r. do 16 maja 2025 r. wynosi [...] zł.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, że zgodnie z wyrokiem rozwodowym dzieci, w tym córka [...], pozostają pod opieką ojca J. P.. Dzieci zamieszkiwały ze skarżącą do 16 listopada 2024 r., do dnia wypadku, któremu uległa skarżąca, spowodowanego przez jej byłego męża. Świadczenie nadal było wypłacane skarżącej, jednak przekazywała je przelewem na konto ojca dzieci. Pomimo złożenia przez skarżącą rezygnacji ze świadczenia, nadal były jej wypłacane środki, w związku z czym skarżąca nadal przekazywała je byłemu mężowi. Skarżąca podniosła także, że nie pracuje, gdyż musi zajmować się niepełnosprawną córką, ponadto nie może podjąć pracy ze względu na stan zdrowia po wypadku.
Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z [...] lipca 2025 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ stwierdził, że wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko A. P. na okres świadczeniowy [...] złożyli oboje rodzice. Ojciec dzieci złożył wniosek w styczniu 2025 r. Opierając się na treści ww. wyroku rozwodowego z 4 listopada 2024 r. (prawomocnego od 12 grudnia 2024 r.), w którym powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom, ustalając miejsce pobytu małoletnich dzieci przy ojcu, Zakład uchylił przyznane skarżącej prawo do świadczenia na córkę A. . Organ jest zobowiązany uwzględnić prawomocne orzeczenie sądu przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczenia wychowawczego. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że skarżącej nie przysługuje świadczenie wychowawcze na okres od
1 stycznia 2025 r., ponieważ nie zostały spełnione przesłanki ustawowe, gdyż dziecko zamieszkuje z ojcem, zgodnie z wyrokiem sądowym.
W skardze do sądu administracyjnego I. P. podniosła identyczną argumentację jak w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Do skargi dołączyła zrzuty korespondencji sms’owej z mężem oraz wyciągi z rachunku bankowego.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa, skutkującym koniecznością jej uchylenia. Ponieważ analogicznymi wadami obarczona jest również decyzja organu
I instancji – decyzja ZUS z 16 maja 2025 r., na podstawie art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, ze zm.; dalej jako "p.p.s.a."), należało uchylić również tą decyzję.
Przypominając podstawowe ramy prawne sporu, należy wskazać, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 1576; dalej jako: u.p.p.w.d.), celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze, przysługuje, stosownie do art. 4 ust. 2 pkt. 1 u.p.p.w.d., m.in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W świetle ust. 2 tego artykułu, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie (pkt 2); świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (pkt 5); świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (pkt 6).
W ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organów, że skarżąca w okresie świadczeniowym [...], na który miała przyznane świadczenie wychowawcze na córkę A. , przestała spełniać podstawową przesłankę ustawową uprawnienia do świadczenia wychowawczego. Okolicznością bezsporną, przyznaną przez samą skarżącą (zarówno w odwołaniu, jak i w skardze do sądu) jest to, że córka A. nie zamieszkuje ze skarżącą od połowy listopada 2024 r. Stan ten został w sposób prawny ugruntowany wyrokiem rozwodowym Sądu Okręgowego w L. z
4 listopada 2024 r., w którym z jednej strony powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi, w tym córką A. , jednocześnie jednak ustalono miejsce pobytu dzieci przy ojcu (pkt II sentencji wyroku). Wyrok nie zawiera również rozstrzygnięcia powierzającego rodzicom naprzemienną opiekę nad dziećmi.
W tej sytuacji w sposób oczywisty w trakcie pobierania świadczenia przez skarżącą upadła podstawowa przesłanka jej uprawnienia – zamieszkiwanie wraz z córką, a jednocześnie nie było podstaw do zastosowania rozwiązania opisanego w przytoczonym wyżej art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. Skoro tak, prawidłowe jest stanowisko organów, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej w okresie od
1 stycznia 2025 r. do 30 kwietnia 2025 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, gdyż zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). Fakt wypłaty świadczeń w tym okresie jednoznacznie potwierdza znajdujący się w aktach administracyjnych wydruk z konta wypłatowego skarżącej.
Podnoszone przez skarżącą argumenty, wskazujące na to, że przekazywała wypłacane jej świadczenie ojcu dziecka, z którym córka faktycznie zamieszkiwała, nie mają znaczenia dla oceny zgodności z prawem zaskarżonych decyzji. Żaden przepis ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie pozwala na uwzględnienie okoliczności wzajemnych, nieformalnych rozliczeń między rodzicami przy kwalifikacji świadczeń jako nienależnie pobranych. Przekazywanie świadczeń pobranych przez osobę nieuprawnioną innej osobie (nawet uprawnionej) w żaden sposób nie wpływa na rozstrzygnięcie co do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Jest to kwestia rozliczeń między rodzicami pozostająca poza zakresem przesłanek, które może brać pod uwagę organ, a następnie sąd administracyjny kontrolujący legalność decyzji organu w tym przedmiocie (por. podobnie: wyrok NSA z 19 kwietnia 2024 r., I OSK 742/23; wyrok WSA w Łodzi z 12 października 2022 r.,
II SA/Łd 501/22; wyrok WSA w Lublinie z 6 grudnia 2018 r., II SA/Lu 838/18). Należy przy tym nadmienić, że świadczenie wychowawcze zostało przyznane za okres od
1 stycznia do 30 kwietnia 2025 r. ojcu dziecka (informacja z 15 kwietnia 2025 r.).
Jakkolwiek stanowisko organów w kwestii kwalifikacji prawnej świadczenia wypłaconego skarżącej w okresie od 1 stycznia do 30 kwietnia 2025 r. na córkę [...] jako nienależnie pobranego jest prawidłowe, to jednak decyzje organów obarczone są innymi błędami, które skutkowały koniecznością ich uchylenia.
Pierwszy błąd odnosi się do kwestii rozstrzygnięcia w przedmiocie odsetek. Z decyzji organu I instancji, zaakceptowanej w pełni przez Prezesa ZUS, wynika, że organy zobowiązały skarżącą do zwrotu świadczenia z odsetkami, należnymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia (tj. od 1 lutego 2025 r.), do dnia spłaty.
Zgodnie z art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d., od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 5 i 6, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty (art. 25 ust. 9 zd. 2 u.p.p.w.d.).
W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest już pogląd, że za błąd organu w rozumieniu art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d. uznać należy każdą znaczącą nieprawidłowość, która miała wpływ na zakres merytorycznego rozstrzygnięcia. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 lutego 2024 r. (I OSK 1317/22), dokonując wykładni art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d. należy mieć na uwadze, nie tylko prawidłowość procedowania organu, ale również prawidłowość postępowania strony. Na stronie spoczywają bowiem określone ustawowo obowiązki zarówno na etapie składania wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego, jak również w trakcie jego pobierania, a w szczególności obowiązek informowania organu o wszelkiej zmianie sytuacji materialnej i osobistej, które mają wpływ na przyznane prawo do świadczenia wychowawczego. Może bowiem mieć miejsce taki przypadek, że niedopełnienie obowiązku przez stronę, czy też wykonanie go z opóźnieniem może być powodem, że decyzja o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie zostanie wydana po upływie znacznego okresu czasu od zaistnienia podstaw do jej wydania. Możliwa jest również taka sytuacja w której zarówno strona jak i organ naruszyły obowiązujące ich zasady, strona z opóźnieniem zawiadomiła organ o zmianie sytuacji materialnej i osobistej, a organ licząc od daty powzięcia informacji postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi prowadził z naruszeniem zasad i terminów określonych w kodeksie postępowania administracyjnego. Stąd też dokonując wykładni art. 25 ust. 3 ustawy należy uwzględniać, aby jej rezultaty były do pogodzenia z różnymi wskazanymi wyżej stanami faktycznymi. Jednym słowem, aby skutki nieprawidłowego postępowania obciążały ten podmiot, który postępuje z naruszeniem prawa czyli organ lub stronę, a w przypadku gdy nieprawidłowości postępowania dotyczą zarówno organu jak
i strony – oba te podmioty.
Rozstrzygając o odsetkach należnych od nienależnie pobranego świadczenia w okresie od 1 lutego 2025 r. do dnia spłaty należności, organy pomijają nader istotną okoliczność – skarżąca złożyła pismo zawierające oświadczenie o wycofaniu wniosku o świadczenie wychowawcze w dniu 5 lutego 2025 r., już po wypłaceniu świadczenia za styczeń i luty 2025 r. Skoro tak, to wypłata dalszych świadczeń powinna zostać wstrzymana do czasu rozpoznania wniosku z 5 lutego 2025 r. – poprzez uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego. W konsekwencji dalsza wypłata świadczeń – w miesiącach kwietniu i maju 2025 r. była wynikiem błędu organu. Kierując się interpretacją art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d. w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym zakresie organ nie może żądać od skarżącej odsetek od nienależnie pobranych świadczeń.
Konkludując: o ile prawidłowe jest rozstrzygnięcie organów w zakresie kwalifikacji świadczenia wychowawczego otrzymanego przez skarżącą w okresie od stycznia do kwietnia 2025 r. jako nienależnie pobranego, o tyle błędne jest rozstrzygnięcie organów w zakresie dotyczącym odsetek od nienależnie pobranego świadczenia. Odsetki należą się wyłącznie w odniesieniu do świadczeń nienależnie pobranych za miesiące styczeń i luty 2025 r. (skoro skarżąca dopiero w lutym 2025 r. zawiadomiła organ o tym, że córka nie zamieszkuje z nią). W odniesieniu do świadczeń nienależnie pobranych za miesiące marzec i kwiecień 2025 r. skarżąca nie jest zobowiązana do zapłacenia odsetek od zwracanych świadczeń, gdyż wypłacenie świadczeń w tym okresie było już błędem organu.
Należy jednocześnie mieć na uwadze, że w decyzjach organów w żaden sposób nie zostały wyodrębnione rozstrzygnięcia dotyczące należności głównej (nienależnie pobranych świadczeń) oraz odsetek. W tej sytuacji konieczne było uchylenie decyzji organów w całości, nie ma bowiem możliwości sformułowania sentencji wyroku sądu w taki sposób, aby uchylić decyzje w części (brak wyodrębnionych części rozstrzygnięcia).
Drugim błędem, który należy przypisać Prezesowi ZUS wydającemu zaskarżoną do sądu decyzję, jest całkowite pominięcie treści art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. Zgodnie z tym przepisem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może odstąpić od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Do nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stosuje się odpowiednio art. 84 ust. 8a-8e ustawy z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
Należy zwrócić uwagę, że jakkolwiek kwestia sytuacji rodziny skarżącej nie była poruszana w toku postępowania przed organem I instancji, to już w odwołaniu od decyzji skarżąca podniosła okoliczności, które mogą wskazywać na jej trudną sytuację rodzinną – konieczność sprawowania opieki nad innym niepełnosprawnym dzieckiem oraz brak możliwości podjęcia zatrudnienia, wynikający również ze stanu zdrowia po wypadku.
Rozstrzygnięcia organów wydawane na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. obejmują dwa elementy – z jednej strony kwalifikację świadczenia jako nienależnie pobranego (organ stwierdza, że dane świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym), z drugiej strony – zobowiązanie do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego (z ew. odsetkami). Obowiązkiem organów, rozstrzygających w zakresie drugiego ze wskazanych elementów jest zatem rozważenie, czy należy zobowiązać stronę do zwrotu świadczeń, czy jednak zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, co uzasadniałoby zastosowanie jednego z instrumentów określonych w art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. Obowiązek ten dotyczy oczywiście przypadków, w których materiał zgromadzony w sprawie (w tym treść pism procesowych strony) wskazuje na możliwość wystąpienia takich okoliczności. Wówczas należy podjąć dodatkowe czynności wyjaśniające, zmierzające do weryfikacji twierdzeń strony dotyczących tych okoliczności. W sytuacji, gdy takie argumenty były podnoszone przez stronę, organ zaś wydał rozstrzygnięcie zobowiązujące do zwrotu świadczenia, pomijając całkowitym milczeniem te argumenty, stanowi to naruszenie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d., jak również przepisów postępowania administracyjnego, w tym zasady prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), obligującej organy do wszechstronnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, w zakresie niezbędnym do prawidłowego zastosowania wszystkich przepisów, które wchodzą w grę w rozpoznawanej sprawie.
Konstatacja ta prowadzi do wniosku, że decyzje organów obydwu instancji w rozpoznawanej sprawie zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, mającym wpływ na wynik sprawy, dodatkowo w przypadku decyzji Prezesa ZUS można również wskazać na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przesądza to o konieczności uchylenia decyzji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a.
Rozpatrując sprawę ponownie, po uprawomocnieniu sią wyroku sądu i zwrocie akt administracyjnych, organy będą zobowiązane do zastosowania się do przedstawionej wyżej oceny prawnej sądu (wiążącej w sprawie z mocy art. 153 p.p.s.a.). O ile kwalifikacja spornych świadczeń (za okres od stycznia do kwietnia 2025 r.) jako nienależnie pobranych jest prawidłowa, to obowiązkiem organów jest weryfikacja argumentacji skarżącej pod kątem wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji jej rodziny i rozważenie zastosowania art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d.
Jeżeli organy nie znajdą podstawy do zastosowania tej regulacji, ich obowiązkiem będzie prawidłowe sformułowanie rozstrzygnięć w zakresie odnoszącym się do kwestii zarówno należności głównej, jak i odsetek. Należy jasno określić nie tylko kwotę należności głównej (nienależnie pobranego świadczenia), ale jednocześnie wskazać, w odniesieniu do których świadczeń nienależnie pobranych (za jakie okresy) skarżąca jest zobowiązania do uiszczenia odsetek ustawowych. Organy będą przy tym związane oceną prawną sądu, z której wynika, że w odniesieniu do świadczeń za marzec i kwiecień, wypłata jest wynikiem błędu organu, co wyklucza dopuszczalność obciążenia skarżącej obowiązkiem zapłaty odsetek w tym zakresie.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
Pomimo uwzględnienia skargi sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania od organu na rzecz skarżącej. Skarżąca nie złożyła wniosku w tym przedmiocie, Sąd nie może zaś w tym zakresie orzekać z urzędu. Ponadto, ze względu na przedmiot sprawy skarżąca objęta była ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych, nie wykazała natomiast, aby poniosła inne koszty postępowania, które mogłyby być objęte zwrotem