II SA/Rz 806/22

II SA/Rz 806/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-02-14
Data wpływu
2022-07-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Marcin Kamiński /przewodniczący sprawozdawca/
Karina Gniewek-Berezowska
Paweł Zaborniak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak AWSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant specjalista Sylwia Opioła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2023 r. sprawy ze skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 25 października 2022 r. r. sygn. akt II SA/Rz 806/22 w sprawie ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 17 maja 2022 r. nr SKO.405.ŚR.1048.517.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżony wyrok; II. oddala skargę; III. odstępuje w całości od zasądzenia od skarżącej P. S. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi P. S. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu (organ odwoławczy) z dnia 17 maja 2022 r. nr SKO.405.ŚR.1048.517.2022 utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Gminy i Miasta [...] (organ I instancji) z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.
W dniu 25 lutego 2022 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią J. G. Do wniosku dołączone zostało orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] lutego 2022 r. o zaliczeniu J. G. do znacznego stopnia niepełnosprawności. Z orzeczenia wynika, że niepełnosprawność istnieje od 55-go roku życia a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28 stycznia 2022 r.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] organ I instancji działając na podstawie art. 17 ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) – odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że w toku postępowania ustalono, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Osoba wymagająca opieki jest rozwiedziona, jej jedyna córka pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad swoją babcią. Organ I instancji przytoczył treść art. 17 ust. 1a i ust. 1b u.ś.r., wyjaśniając, że córka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła:
1) naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1a u.ś.r., bez uwzględnienia okoliczności, że córka osoby wymagającej opieki nie ma możliwości podjęcia opieki nad matką, gdyż sama sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym synem z tytułu czego pobiera zasiłek pielęgnacyjny - w związku z czym skarżąca jest osobą najbliższą J. G.;
3) naruszenie art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP poprzez nie uwzględnienie obiektywnej przeszkody w sprawowaniu opieki nad J. G. przez jej córkę;
4) naruszenie art. 7, art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) poprzez niewłaściwe oraz niepełne ustalenie przez organ I instancji stanu faktycznego w zakresie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. bez należytych ustaleń w zakresie sytuacji mieszkaniowej, rodzinnej, zdrowotnej i finansowej rodziny (w szczególności A. E. - jako osoby najbliższej spokrewnionej z J. G., a tym samym obowiązanej w pierwszej kolejności do opieki nad nią).
Po rozpoznaniu odwołania, organ odwoławczy decyzją z dnia 17 maja 2022 r. nr SKO.405.ŚR.1048.517.2022 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Organ podkreślił, że wyżej opisane warunki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego są przesłankami kumulatywnymi, co oznacza, że muszą być spełnione łącznie. W konsekwencji niespełnienie którejkolwiek z nich skutkuje brakiem uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy powtórzył ustalenia faktyczne organu I instancji, po czym wskazał, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1b o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ odwoławczy stwierdził, że nie można pominąć orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jako elementu kształtującego poddany tej ocenie stan prawny. Z dniem ogłoszenia orzeczenia Trybunału kwestionującego zgodność z Konstytucją RP określonych uregulowań prawnych, następuje obalenie domniemania ich konstytucyjności, co oznacza, że nawet w razie odroczenia mocy obowiązującej badanego aktu normatywnego, sądy nie powinny stosować podważonych regulacji, które już od chwili rozpoczęcia ich obowiązywania były niezgodne z prawem. Organ wskazał, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. odnosi bezpośredni skutek, a zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje powstania luki konstrukcyjnej, to zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r. w dopełnieniu z ust. 1 tego przepisu może być stosowany. Tym samym ocena prawna organu I instancji w tym zakresie była wadliwa. Organ odwoławczy uznał jednak, że w kontrolowanej sprawie mamy do czynienia z innym faktem, wobec którego nie można przyznać wnioskowanego świadczenia. Wynikające bowiem z art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. warunki nie powtarzają regulacji przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) dotyczących kolejności obowiązku alimentacyjnego, ale pozostają z tą kwestią w związku. Zgodnie z art. 129 § 1 k.r.o. jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W myśl zaś art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Warunki wprowadzone w art. 17 ust. 1a u.ś.r. również uzależniają prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy istnieją inne osoby spokrewnione w bliższym stopniu, mogące sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, jako zobowiązane na gruncie k.r.o. do alimentacji w pierwszej kolejności, wyprzedzają przy tym w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnione w stopniu dalszym, chyba że są one małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W rozpoznawanej sprawie skarżąca nie legitymuje się orzeczeniem sądu powszechnego zobowiązującym ją do świadczeń alimentacyjnych na rzecz babki; brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że w sytuacji gdy jej matka nie legitymuje się z kolei orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to skonkretyzował się obowiązek alimentacyjny skarżącej. Skoro obowiązek alimentacyjny względem J. G. ciąży na jej córce, jako osobie zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, to z treści art. 132 k.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten - wymagany w świetle art. 17 ust. 1a u.ś.r. - ciążyłby na skarżącej jako wnuczce (krewnej w drugim stopniu) względem babci, dopiero w następnej kolejności. Ta okoliczność ma wpływ na kwestię przyznania wnioskowanego świadczenia, bez względu na ziszczenie się (bądź nie) pozostałych przesłanek.
W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję zaskarżając ją w całości i zarzucając:
1) naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy, a to:
a) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na: pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy; przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią, nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż niepełnosprawna ma córkę, na której - jako spokrewnionej w pierwszym stopniu - spoczywa obowiązek opieki nad matką; uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny córki względem wymagającej opieki matki bez względu na szczególne okoliczności wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuczki, co w konsekwencji doprowadziło do błędnej konstatacji, iż w sytuacji skarżącej nie zaktualizował się wynikający z przepisów k.r.o. obowiązek alimentacyjny względem babci, co z kolei przesądziło o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi na ustalanie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego;
2) naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, a to:
a) art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania przez A. E. opieki nad niepełnosprawną matką w zakresie wymaganym stanem zdrowia J. G., a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem strony,
b) art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia.
Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła obszerną argumentację na poparcie postawionych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wyrokiem z dnia 25 października 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 806/22, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...].
W uzasadnieniu wyroku Sąd wyjaśnił, że skarga podlegała uwzględnieniu niezależnie od oceny zasadności zarzutów i wniosków zaskarżenia. Sąd nie będąc jednak związany granicami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.), uwzględnił miarodajną argumentację prawną z urzędu. Sąd wskazał, że ocena legalności rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy wymagała odpowiedzi na zasadnicze pytanie, czy i w jakim zakresie dopuszczalne jest odstąpienie od językowych rezultatów wykładni przepisów art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz przeprowadzenie pozajęzykowej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. w zakresie zwrotu "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu". Zagadnienie to nie jest nowe w orzecznictwie sądów administracyjnych. Niezależnie od odstąpienia przez większość składów Naczelnego Sądu Administracyjnego od podejścia systemowo-aksjologicznego i celowościowego na tle wykładni przepisów art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., również aktualnie wyrażane jest stanowisko, że w wyjątkowych sytuacjach jest dopuszczalne odstąpienie od wykładni jedynie językowej art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. przez przyjęcie, iż przesłanka negatywna (braku "innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu") jest spełniona także wtedy, gdy żyje nielegitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoba spokrewniona w stopniu pierwszym, jednak ze względu na cechy lub warunki osobiste nie jest w stanie realnie i efektywnie sprawować opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym. W takiej sytuacji przyjmuje się na drodze wykreowanej w drodze wykładni fikcji, że "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu" w rozumieniu art. 17 ust. 1 a pkt 2 u.ś.r. Sąd wskazał, że powyższy pogląd orzeczniczy został ostatnio podtrzymany w wyroku NSA z dnia 14 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1810/21. Sąd zauważył ponadto, że sądy administracyjne pierwszej instancji oraz część składów samego NSA nadal podtrzymuje dotychczasową (mniej restryktywną) linię orzeczniczą, zgodnie z którą w określonych sytuacjach sam fakt, że osoby spokrewnione w stopniu pierwszym z pełnoletnią osobą wymagającą opieki żyją i formalnie nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r.) nie stanowi definitywnej i bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego krewnym drugiego stopnia w linii prostej (wnuki), jeżeli osoby spokrewnione w stopniu bliższym ze względu na stan zdrowia lub sytuację osobistą nie są w stanie realnie i efektywnie zapewnić opieki niepełnosprawnemu krewnemu, a jednocześnie ze względu sytuację finansową pozbawione są one możliwości zorganizowania opieki zastępczej. W tym zakresie należy pamiętać, że przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. są ze sobą integralnie powiązane w zakresie odesłania do przepisów k.r.o. regulujących obowiązek alimentacyjny. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyraźnie stanowi o "innych osobach" (innych niż "matka albo ojciec", o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r.), na których ciąży w świetle k.r.o. obowiązek alimentacyjny. Określone w k.r.o. przesłanki powstania i realizacji obowiązku alimentacyjnego muszą być zatem odniesione także do dzieci niepełnosprawnego rodzica. Zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Jeżeli więc dzieci pełnoletniego niepełnosprawnego nie są w stanie realnie i efektywnie wykonywać swojego obowiązku alimentacyjnego w zakresie sprawowania opieki, to niewątpliwie obowiązek ten przechodzi na dalszego krewnego lub krewnych, zgodnie z zasadami określonymi w art. 128 i art. 129 k.r.o. W takiej sytuacji kolejność wyznaczona aktualizacją obowiązku alimentacyjnego ulega przesunięciu na dalszych krewnych obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. W tym sensie normatywna formuła art. 17 ust. 1a pkt 2) u.ś.r., że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy m.in. spełniony jest warunek, iż "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu", musi być rozumiana w ten sposób, że brak innych osób niż spokrewnione w stopniu pierwszym jest oceniany z punktu widzenia możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego. A zatem zwrot "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu" obejmuje nie tylko przypadki, gdy tego rodzaju osoby nie żyją, lecz również te przypadki, gdy zgodnie z art. 132 k.r.o. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1 a pkt 2 u.ś.r. osoby te nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Jeżeli zatem krewni zstępni stopnia pierwszego (dzieci) nie są w stanie realnie i efektywnie ze względu na obiektywne i niezależne od siebie okoliczności natury osobistej (w tym zdrowotnej lub finansowej) osobiście lub za pośrednictwem innej osoby zapewnić potrzebującemu (niepełnosprawnemu w stopniu znacznym) rodzicowi należytej opieki, wtedy uprawnione jest badanie możliwości nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez dalszego zstępnego obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym (wnuka/wnuczkę). W związku z powyższym Sąd stwierdził, że w przedmiotowej sprawie zaistniały szczególne i wyjątkowe okoliczności, które wymagają uwzględnienia argumentów systemowych, aksjologicznych i celowościowo-funkcjonalnych w procesie wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z uwzględnieniem stanowiska wyrażonego m.in. w wyroku NSA z dnia 14 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1810/21. Przede wszystkim, jak wynika z akt sprawy, jedyna córka osoby wymagającej opieki nie tylko dotknięta jest licznymi schorzeniami i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe (wymagając częściowej pomocy innych osób w pełnieniu ról społecznych), lecz także sama jest już obciążona obowiązkiem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem, chorym na [...], co skutkuje niemożnością sprawowania realnej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. W tej sytuacji trudno byłoby zaakceptować wniosek, że zgodne z standardami normatywnymi i aksjologicznymi państwa praworządnego byłoby wymaganie, aby osoba niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym, wymagająca opieki ze strony innych osób, sama sprawowała opiekę nad matką i synem, którzy legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji - wobec braku innych osób spokrewnionych w stopniu pierwszym z J. G. - zaktualizowała się możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę spokrewnioną w stopniu drugim z ww. osobą (skarżącą wnuczką). Sąd wyraził ponadto przekonanie, że odmienne rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy byłoby sprzeczne z rotą ślubowania sędziowskiego, zgodnie z którą obowiązkiem sędziego jest nie tylko wymierzanie sprawiedliwości zgodnie z przepisami prawa, lecz także zgodnie z sumieniem sędziowskim (art. 66 § 1 p.u.s.p. w zw. z art. 29 § 1 p.u.s.a.). Mając na względzie powołane wyżej argumenty, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji.
Organ odwoławczy wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając to orzeczenie w całości i zarzucając naruszenie:
1) przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie wskutek braku wskazania na czym miałoby polegać "inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik" przez organ odwoławczy - co w konsekwencji spowodowało nadużycie przez Sąd I instancji dyspozycji art. 145 § pkt 1 lit. c p.p.s.a;
b) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez wadliwość uzasadnienia wyroku, gdyż sporządzone jest ono w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna części zaskarżonego wyroku, wskutek braku wskazań co do dalszego postępowania.
2) przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r. przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że skarżąca może być osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego co w konsekwencji spowodowało nadużycie przez Sąd I instancji dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy p.p.s.a.
Wobec powyższego organ odwoławczy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie orzeczenia reformatoryjnego poprzez oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, a w każdym przypadku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów postępowania kasacyjnego i kosztów postępowania poniesionych przed Sądem pierwszej instancji. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ odwoławczy wskazał argumentację mającą – w jego ocenie – potwierdzać zasadność zajętego stanowiska.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny – orzekając ponownie w przedmiotowej sprawie – rozważył, co następuje.
Zgodnie z treścią art. 179a p.p.s.a., jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna.
Powyższy przepis jest podstawą przyznania sądowi administracyjnemu pierwszej instancji nadzwyczajnej kompetencji do rozpoznania skargi kasacyjnej od własnego wyroku w dwóch sytuacjach: stwierdzenia przyczyny nieważności postępowania pierwszej instancji oraz uznania oczywistej zasadności podstawy skargi kasacyjnej.
W niniejszej sprawie Sąd w składzie, który wydał zaskarżony skargą kasacyjną wyrok z dnia 25 października 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 806/22, w toku analizy możliwości zastosowania kompetencji autokontrolnej z art. 179a p.p.s.a. uznał, że jedna z podstaw kasacyjnych (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), skonkretyzowana w formie zarzutu "błędnej wykładni" art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r., jest "oczywiście usprawiedliwiona" w związku z tym, że już po wydaniu powyższego wyroku i przed wniesieniem skargi kasacyjnej przez skarżony organ Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów podjął w dniu 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, uchwałę, która – rozstrzygając długotrwale sporne w orzecznictwie sądów administracyjnych zagadnienie wykładni przepisów art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. – przesądziła ostatecznie kierunek i sposób usunięcia rozbieżności w orzecznictwie. W teorii prawa postępowania sądowoadministracyjnego nie budzi zastrzeżeń pogląd, że przesłanką uznania na podstawie art. 179a p.p.s.a. oczywistej zasadności skargi kasacyjnej od wyroku sądu administracyjnego pierwszej instancji może być podjęcie przez NSA już po wydaniu tego rodzaju wyroku uchwały, która zawiera stanowisko prawne odmienne od przyjętego w tym wyroku i zbieżne ze poglądem zaprezentowanym w skardze kasacyjnej.
W tezie pierwszej cyt. uchwały z dnia 14 listopada 2022 r. NSA wyraźnie wskazał, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Ponieważ w sprawie, której dotyczyła skarga, osoba sprawująca opiekę (skarżąca) jest krewną w linii prostej drugiego stopnia (wnuczką), a żyjąca krewna w linii prostej stopnia pierwszego (córka osoby wymagającej opieki) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, dlatego w świetle cyt. uchwały NSA należało przyjąć, że skarżąca w aktualnym stanie prawnym i faktycznym nie może nabyć świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią ze względu na istnienie przesłanki negatywnej w postaci braku legitymowania się przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu (córkę) z osobą wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przytoczona wyżej teza uchwały składu siedmiu sędziów NSA jest wiążąca dla każdego sądu administracyjnego, chyba że skład tego sądu postanowi uruchomić procedurę obalenia związania stanowiskiem prawnym wyrażonym w tego rodzaju uchwale (art. 269 § 1 p.p.s.a.). Ponieważ Skład Orzekający w niniejszej sprawie nie dostrzegł podstaw do przedstawienia NSA rozważanego zagadnienia prawnego do ponownego rozpoznania, dlatego uchwała ta zachowuje również w tej sprawie moc wiążącą.
W związku z powyższym na podstawie art. 179a w zw. z art. 174 pkt 1 i art. 151 p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżony wyrok z dnia 25 października 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 806/22, oraz – ponownie rozpoznając sprawę – oddalił skargę.
Odnosząc się natomiast do pozostałych zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej organu odwoławczego, Sąd stwierdził, że są one pozbawione w stopniu oczywistym uzasadnionych podstaw.
Zarzut kasacyjny naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. "poprzez jego niewłaściwe zastosowanie wskutek braku wskazania na czym miałoby polegać
przez organ odwoławczy - co w konsekwencji spowodowało nadużycie przez Sąd I instancji dyspozycji art. 145 § pkt 1 lit. c p.p.s.a." wynika z błędnego odczytania przez autora skargi kasacyjnej związku między podważeniem przez Sąd pierwszej instancji prawidłowości wykładni prawa materialnego i jego zastosowania do stanu faktycznego sprawy a prawidłowością ustalenia tego stanu faktycznego oraz sporządzenia uzasadnienia decyzji odwoławczej. Brak wskazania przepisów art. 7, 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r. nie świadczy jeszcze o naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Autor skargi kasacyjnej nie zauważył ponadto, że nawet gdyby przyjąć naruszenie powyższego przepisu, to i tak nie miało ono żadnego wpływu na wynik sprawy wobec oczywistej zasadności (w związku z uchwałą NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22) zarzutu z art. 174 pkt 1 p.p.s.a.
Również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. "poprzez wadliwość uzasadnienia wyroku, gdyż sporządzone jest ono w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna części zaskarżonego wyroku, wskutek braku wskazań co do dalszego postępowania" jest oczywiście błędny, gdyż sposób dalszego działania procesowego organów wynika bezpośrednio z oceny prawnej sformułowanej jednoznacznie przez Sąd pierwszej instancji. Ponadto również w tym przypadku formułowanie powyższego zarzutu wobec sporządzenia skargi kasacyjnej w dniu 7 grudnia 2022 r. (a więc po trzech tygodniach od podjęcia przez NSA uchwały z dnia 14 listopada 2022 r.) było zbędne i bezprzedmiotowe, skoro podstawa z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. była "oczywiście usprawiedliwiona".
Sąd stwierdza również, że skarga kasacyjna oraz skarga na decyzję organu odwoławczego zostały rozpoznane na rozprawie przy udziale skarżącej, która oświadczyła do protokołu, że ustanowiony przez nią w toku postępowania międzyinstancyjnego (pełnomocnictwo z dnia 2 stycznia 2023 r.) pełnomocnik procesowy został powiadomiony o terminie rozprawy, jednak skarżąca podjęła decyzję, że będzie samodzielnie występować przed Sądem, zgodnie z treścią zawiadomienia z dnia 29 grudnia 2022 r. o terminie rozprawy.
Mając na względzie powołane wyżej przesłanki i argumenty, Sąd – działając na podstawie art. 179a w zw. z art. 174 pkt 1 i art. 151 p.p.s.a. – orzekł, jak w punktach pierwszym i drugim sentencji wyroku.
Jednocześnie w punkcie trzecim sentencji orzeczono na podstawie art. 179a zd. 1 w zw. z art. 207 § 2 i art. 203 pkt 2 p.p.s.a. o odstąpieniu w całości od zasądzenia od skarżącej na rzecz skarżącego kasacyjnie organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd uznał, że w sprawie zachodzi "szczególnie uzasadniony" przypadek, o którym mowa w art. 207 § 2 p.p.s.a., albowiem skarżąca nie powinna ponosić negatywnych konsekwencji zmian w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym przede wszystkim zmian wynikających z podjęcia przez NSA uchwały, o której mowa w art. 15 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Zawarty w skardze kasacyjnej wniosek skarżącego kasacyjnie organu o zasądzenie kosztów postępowania, "w tym (...), kosztów postępowania poniesionych przed Sądem pierwszej instancji" jest – poza żądaniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, o którym orzeczono powyżej w punkcie trzecim wyroku – bezprzedmiotowy, albowiem w razie oddalenia skargi skarżonemu organowi nie należy się zwrot kosztów od strony skarżącej (zob. art. 199 p.p.s.a.).