II SA/RZ 80/24

II SA/Rz 80/24 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-04-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Joanna Zdrzałka
Karina Gniewek-Berezowska /przewodniczący/
Maria Mikolik /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Rady Ministrów
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji w części
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 901
art. 61 ust. 2d, art. 64, art. 103 ust. 2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Karina Gniewek - Berezowska Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka WSA Maria Mikolik /spr./ Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi E. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 18 października 2023 r. nr SKO.4110/80/2023 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz punkt 3 i punkt 6 decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 26 kwietnia 2023 r. nr PI-DPS.5026.34.5.2022.31; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie na rzecz skarżącej E. D. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
II SA/Rz 80/24
UZASADNIENIE
Zaskarżoną decyzją z 18 października 2023 r. nr SKO.4110/80/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie, po rozpoznaniu odwołania E. D. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] kwietnia 2023 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt małoletniego w domu pomocy społecznej.
Jak wynika z akt sprawy, Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] kwietnia 2023 r., nr [...]:
1. Odstąpił od ustalenia opłaty W. S. za pobyt syna F. S. w Domu Pomocy Społecznej w [...], począwszy od 8 kwietnia 2022r., tj. od dnia zamieszkania małoletniego w DPS do miesiąca, w którym uzyska dochód przekraczający kwotę 300% kryterium dochodowego.
2. Odstąpił od ustalenia opłaty K. S. - za pobyt wnuka F. S. w Domu Pomocy Społecznej począwszy od 8 kwietnia 2022r., tj. od dnia zamieszkania małoletniego w DPS do miesiąca, w którym uzyska dochód przekraczający kwotę 300% kryterium dochodowego.
3. Ustalił E. D. opłatę za pobyt prawnuka F. S. w Domu Pomocy Społecznej w okresie od 8 do 30 kwietnia 2022r. w wysokości 1770,94 zł, zaś od 1 maja 2022r. w wysokości 2.309,92 zł miesięcznie.
4. Umorzył postępowanie z wniosku W. S. o zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt syna w DPS.
5. Umorzył postępowanie z wniosku K. S. o zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt wnuka w DPS.
6. Odmówił zwolnienia E. D. z ponoszenia opłaty za pobyt prawnuka w DPS.
Odwołanie od wskazanej powyżej decyzji złożyła E. D., reprezentowana przez adw. A. M., zaskarżając tę decyzję w części, tj. co do punktu 3 i 6.
Odwołująca zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie następujących przepisów prawa:
- art. 193 ust. 7 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w zw. z art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez niezastosowanie jego per analogiam w sytuacji istnienia luki prawnej w przepisach, która to luka prawna narusza niesprzeczność systemu prawa, w sytuacji gdy małoletni F. S. pozostawiony został w szpitalu, a matka biologiczna złożyła blankietową zgodę w przedmiocie w przedmiocie zrzeczenia się władzy rodzicielskiej, co skutkować powinno traktowaniem w każdej dziedzinie prawa przedmiotowej sytuacji w sposób tożsamy — jeżeli ustawa o pieczy zastępczej nie pozwala na obciążenie opłatami rodziców biologicznych, którzy zostawili dziecko w szpitalu wyrażając zgodę blankietową (które to zwolnienie rozciąga się na rodzinę generacyjną osoby wyrażającej zgodę blankietową), to w drodze analogii przepis ten powinien zostać zastosowany również co do świadczeń w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej;
- art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej w zw. z art. 1191 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji gdy matka małoletniego zostawiła małoletniego w szpitalu, wyrażając zgodę blankietową na przysposobienie małoletniego, zaistniały szczególne okoliczności uprawniające organ do zwolnienia E. D. z opłaty za pobyt F. S. w domu pomocy społecznej;
- art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o pomocy społecznej poprzez błędne zastosowanie, z uwagi na to, że E. D. nie zawarła umowy w trybie art. 103 ww. ustawy;
- art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez nieuwzględnienie szczególnych okoliczności jakimi są:
- zgoda blankietowa W. S. na przysposobienie małoletniego, brak wiedzy E. D. o istnieniu F. S. do czasu wszczęcia niniejszego postępowania, naruszenie prawa do prywatności,
- stan zdrowia E. D., w związku z którym przeznacza ona — z uwagi na brak możliwości uzyskania szybkiej pomocy w ramach NFZ (o czym organ doskonale wie w oparciu o zasady doświadczenia życiowego) znaczną część swojego dochodu na uzyskanie świadczeń zdrowotnych;
- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem organ nie uwzględnił na podstawie posiadanych dokumentów (w szczególności zgody blankietowej na przysposobienie małoletniego) istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń;
- art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej i przyjęcie, że dochód z najmu mieszkań stanowiących własność E. D. wynosi 2800,00 zł, w sytuacji gdy odstępne wynosi 900zł za każde mieszkanie, bowiem to E. D. z kwot przelewanych przez Najemców (1400 zł i 1439 zł - ustalone jako dochód) przelewa do spółdzielni czynsz za te mieszkania, względnie nie pomniejszono kwoty 2 800zł o koszty uzyskania przychodu.
Ponadto pełnomocnik Odwołującej zawnioskowała o dopuszczenie dowodu z:
1. Pisma z 23.02.2023 r. Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości ul. [...] w [...] - zawiadomienie rozliczenie roku 2022 - celem wykazania kosztów uzyskania przychodu E. D. związanej z najmem mieszkania numer [...].
2. Pisma z 23.02.2023 r. Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości ul. [...] w [...] - zawiadomienie - wysokość zaliczki miesięcznej - celem wykazania wysokości kosztów uzyskania przychodu E. D. związanej najmem mieszkania numer [...] oraz wysokości czynszu za mieszkanie numer [...].
3. Pisma z 23.02.2023 r. Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości ul. [...] w [...] - zawiadomienie - rozliczenie roku 2022 - celem wykazania kosztów uzyskania przychodu E. D. związanej z najmem mieszkania numer [...].
4. Pisma z 23.02.2023 r. Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości ul. [...] w [...] - zawiadomienie wysokość zaliczki miesięcznej - celem wykazania wysokości kosztów uzyskania przychodu E. D. związanej najmem mieszkania numer [...] oraz wysokości czynszu za mieszkanie numer [...].
W kolejnym wniosku dowodowym Skarżącej, złożonym w toku postępowania odwoławczego strona zawnioskowała o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z oświadczenia Ł. M. dotyczącego rozwiązania umowy najmu z E. D. oraz opuszczenia lokalu mieszkalnego mieszczącego się przy ul. [...] w [...] w dniu 31 maja 2023 r. na wykazanie faktu zmiany sytuacji majątkowej E. D. oraz obniżenia dochodu przy uwzględnieniu konieczności ponoszenia kosztów związanych z utrzymaniem lokalu.
SKO w Rzeszowie, opisaną na wstępie decyzją z 18 października 2023., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity - Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 60 ust. 1, 2 i 4, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. a i lit. b, ust. 2d, ust. 3 i art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004r., o pomocy społecznej (tekst jednolity - Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm., dalej: u.p.s.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
SKO stwierdziło, że Organ I instancji zasadnie przyjął, uwzględniając miesięczne dochody E. D. oraz ponoszone przez nią wydatki, że zobowiązana jest w stanie zabezpieczyć swoje potrzeby i zarazem ponieść ustaloną odpłatność za pobyt swojego prawnuka w Domu Pomocy Społecznej w [...].
Zdaniem SKO Organ I instancji zasadnie odmówił również zwolnienia E. D. od ponoszenia odpłatności za pobyt prawnuka DPS. Kolegium podzieliło stanowisko Organu I instancji co do tego, że sytuacja dochodowa E. D. jest stabilna, ma stały dochód z tytułu pobieranej emerytury oraz dysponuje dwoma lokalami mieszkalnymi, które wynajmuje lub w przyszłości może sprzedać. Strona ma prawo do korzystania z bezpłatnych podstawowych świadczeń refundowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. E. D. nie skorzystała z propozycji zawarcia umowy na zaproponowane przez organ kwoty odpłatności, niższe niż wynikało to z osiąganego miesięcznie dochodu.
SKO stwierdziło również, że skoro małoletni prawnuk aktualnie przebywa w Domu Pomocy Społecznej a nie znajduje się w jednostce pieczy zastępczej, to nie można w tej sprawie przy zastosowaniu wykładni per analogiam stosować regulacji prawnej określonej w art. 193 ust. 7 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Okres pieczy zastępczej zakończył się z datą wykonania decyzji o nieumieszczeniu małoletniego w Domu Pomocy Społecznej.
Kolegium oceniło, że wniosek dowodowy skarżącej z dnia [...] maja 2023 r. na okoliczność wyprowadzenia się najemcy z mieszkania nie ma wpływu na treść rozstrzygnięcia, bowiem z treści oświadczenia nie wynika po pierwsze, że umowa najmu lokalu mieszkalnego przy ul. [...] w [...] rzeczywiście została rozwiązana, a po wtóre próba wykazania tymże oświadczeniem zmiany sytuacji dochodowej E. D., pozostaje bez wpływu na ustaloną opłatę za pobyt prawnuka w Domu Pomocy Społecznej.
E. D., reprezentowana rzez adw. A. M. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 18 października 2023 r., sygn. akt SKO.4110/80/2023 zarzucając naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:
- art. 64 u.p.s., poprzez całkowite pominięcie uzasadnionych okoliczności warunkujących zwolnienie E. D. od ponoszenia kosztów pobytu małoletniego F. S., a w szczególności pominięciu słusznego interesu skarżącej, zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny, w tym brak wystąpienia jakichkolwiek więzi rodzinnych i relacji pomiędzy skarżącą a prawnukiem oraz sprzeniewierzeniu się zasadzie słuszności przez organ co skutkowało niezwolnieniem z opłaty E. D. za pobyt prawnuka F. S. w Domu Pomocy Społecznej;
- art. 64 u.p.s. w zw. z art. 193 ust. 7 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, poprzez niezastosowanie wykładni per analogium w sytuacji istnienia luki prawnej w przepisach, w sytuacji, gdy matka biologiczna F. S. złożyła blankietową zgodę w przedmiocie zrzeczenia się władzy rodzicielskiej, co skutkować powinno traktowaniem w każdej dziedzinie prawa przedmiotowej sytuacji w sposób tożsamy;
- art. 64 u.p.s. w zw. z art. 1191 § 1 k.r.o., poprzez niezwolnienie E. D. od opłat za pobyt prawnuka w Domu Pomocy Społecznej w sytuacji gdy matka dziecka została pozbawiona praw rodzicielskich i możliwości kontaktowania się z nim, a tym samym rodzina generacyjna matki dziecka w tym skarżąca przez okres 5 lat nie wiedziała o istnieniu małoletniego, nie łączy ich żadna więź rodzinna co uzasadnia wystąpienie uzasadnionych okoliczności przemawiających za zwolnieniem skarżącej od ponoszenia kosztów pobytu w Domu Pomocy Społecznej F. S.;
- art. 64 u.p.s. w zw. z art. 1441 k.r.o. poprzez zobowiązanie E. D. do ponoszenia opłat za pobyt swojego prawnuka F. S. w Domu Pomocy Społecznej podczas gdy pozostaje to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;
- art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s. w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s. poprzez jego błędne zastosowanie i wadliwie uznanie, że w ustalonym w sprawie stanie faktycznym doszło do zawarcia umowy o jakiej mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. i na tej podstawie obciążenie skarżącej opłatami za pobyt prawnuka w Domu Pomocy Społecznej ,
- art. 8 ust. 3 u.p.s. i przyjęcie, że dochód z najmu mieszkań stanowiących własność E. D. wynosi 2800,00 zł, [pic]w sytuacji, gdy odstępne wynosi 900,00 zł za każde mieszkanie, bowiem E. D. z kwot przelewanych przez Najemców uiszcza do spółdzielni czynsz za te mieszkania, co skutkowało, że nie pomniejszono kwoty 2.800 zł o koszty uzyskania przychodu (nie tylko podatek, ale również czynsz do spółdzielni).
Skarżąca zarzuciła również naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
- art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewzięcie pod uwagę wszystkich okoliczności sprawy mających [pic]wpływ na rozpoznanie i wydane rozstrzygnięcie oraz pominięcie słusznego interesu obywatela a w szczególności, że skarżącej nie łączą z F. S. jakiekolwiek więzi uczuciowe i rodzime występujące w normlanych stosunkach rodzinnych; braku wiedzy skarżącej o istnieniu F. S. przez okres od narodzin do dnia wszczęcia postępowania przed Dyrektorem Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...]; sytuacji zdrowotnej skarżącej która wymaga znacznych nakładów pieniężnych; pominięciu przy ustalaniu wysokości dochodu z najmu mieszkań, że z otrzymywanych kwot skarżąca musi uiścić czynsz do spółdzielni, podatek oraz opłacić rachunki za media; pominięciu przez Organ, że wysokość ustalonej opłaty za pobyt w DPS prawnuka skarżącej przewyższa rzeczywiste możliwości zarobkowe E. D.; nieuwzględnieniu, że z dniem [...] maja 2023 r. została rozwiązana umowa najmu mieszkania numer [...] przy ul. [...] co ma wpływ na możliwości zarobkowe skarżącej; pominięciu przez Organ, że czas oczekiwania na bezpłatną wizytę w ramach bezpłatnych świadczeń podstawowych refundowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia wynosi co najmniej kilka miesięcy a mając na uwadze wiek skarżącej (71 l.) i jej sytuację zdrowotną uzasadnionym pozostaje korzystanie z prywatnej służby zdrowia;
- art. 11 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niesprostanie wymogom, stawianym decyzjom uznaniowym w zakresie wyczerpującego uzasadnienia odmowie zwolnienia skarżącej od opłat za pobytu małoletniego F. S. w Domu Pomocy Społecznej, a w szczególności przez pominięcie w rozważaniach organów obu instancji okoliczności związanych z relacjami, a właściwie brakiem jakiejkolwiek relacji E. D. z małoletnimi F. S.;
- art. 6 k.p.a. poprzez działanie przez organ wbrew zasadom prawa i pominięcie przepisów powszechnie obowiązującego prawa przy rozpatrywaniu przedmiotowej sprawy, a mianowicie art. 144 1 k.r.o. w zw. z art. 128 k.r.o., umożliwiających uchylenie się przez zobowiązanego od obowiązku dostarczania niezbędnych kosztów utrzymania uprawnionemu w przypadku, w którym realizacja obowiązku dostarczania kosztów utrzymania uprawnionemu pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.
Wobec powyższych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie punktu 3 i 6 decyzji z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] Prezydenta Miasta [...], a także o zasądzenie na rzecz skarżącej od Organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę SKO w Rzeszowie wniosło o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej: P.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa. W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W sprawie nie budzi wątpliwości, że Skarżąca jako wstępna jest zobowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jej prawnuka. Zgodnie z decyzją z [...] marca 2022r., nr [...] małoletni F. S. został skierowany do domu pomocy społecznej przeznaczonego dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie. W dniu [...] marca 2022r. została wydana decyzja nr [...] dotycząca umieszczenia małoletniego F. S. w Domu Pomocy Społecznej w [...], w którym zamieszkuje od 8 kwietnia 2022r.
W kwestii sytuacji dochodowej Skarżącej Organ I instancji przyjął, że E. D. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania jest emerytura w wysokości 1.973,92 zł oraz dochód z najmu dwóch lokali mieszkalnych w kwocie 2.664,00 zł (dochód za wynajem pomniejszono o kwotę zapłaconego do urzędu skarbowego podatku tj. 2.834,00 — 170,00), co łącznie stanowi dochód w wysokości 4.637,92 zł miesięcznie. Tym samym Organ stwierdził, że Skarżąca może ponosić opłatę za pobyt prawnuka w DPS z uwagi na fakt, iż osiągany dochód przekracza 300% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej tj. 2.328,00 zł, stosownie do 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s.
Organ I instancji ustalił Skarżącej od 1 maja 2022r. opłatę w wysokości 2.309,92 zł miesięcznie, która to kwota wynika z różnicy pomiędzy dochodem a właściwym kryterium dochodowym (4.637,92zł - 2.328zł). Jednocześnie Organ stwierdził, że Skarżąca nie kwalifikuje się do zwolnienia z ponoszenia opłaty. Ustalenia w tym zakresie podzieliło Kolegium.
Sąd nie podziela stanowiska o prawidłowości ustalonej opłaty, jak również o braku spełnienia przesłanek do zwolnienia w trybie art. 64 u.p.s.
W kwestii dochodu SKO w Rzeszowie błędnie uznało, że wniosek dowodowy Skarżącej z 29 maja 2023r nie ma znaczenia. Skarżąca przedłożyła oświadczenie Ł. M. o opuszczeniu lokalu mieszkalnego mieszczącego się przy ul. [...] w [...] w dniu 31 maja 2023 r. na okoliczność zmiany sytuacji majątkowej E. D. oraz obniżenia dochodu przy uwzględnieniu konieczności ponoszenia kosztów związanych z utrzymaniem lokalu. Kolegium uznało, że powyższe oświadczenie nie dowodzi rozwiązania umowy najmu. Jednak zdaniem Sądu należy uwzględnić, że umowa najmu, zawarta przez Skarżącą z ww. lokatorem została zawarta na rok, który to okres już upłynął na dzień złożenia ww. oświadczenia. Przedstawione przez Skarżącą oświadczenie o opuszczeniu lokalu spójne jest więc z upływem okresu, na który ww. umowa została zawarta a przez to może stanowić dowód na okoliczność braku wynajmowania ww. lokalu. Powyższe wprost wpływa na zmianę sytuacji dochodowej Skarżącej, która powinna być wzięta pod uwagę w toku ponownego rozpoznania sprawy.
Organy nie uwzględniły w sposób dostateczny również możliwości ponoszenia przez Skarżącą opłaty w ustalonej wysokości – ponad 2.000 zł miesięcznie. Zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.
W niniejszej sprawie Organ ustalił Skarżącej opłatę za pobyt prawnuka w DPS w postaci różnicy pomiędzy jej dochodem a kwotą 300% kryterium dochodowego. Należy jednak pamiętać, że ustalona różnica pomiędzy dochodem obowiązanego, a ustalonym kryterium dochodowym nie jest automatycznie kwotą ostateczną ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, a jedynie górną granicą tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d u.p.s., tj. wynikające z odesłania do art. 103 ust. 2 u.p.s., który podczas ustalania opłaty nakazuje uwzględniać wysokość dochodów i możliwości. Interpretację pojęcia "możliwości", o którym stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi i należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 25.01.2024 r., II SA/Po 353/23, LEX nr 3670716; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 18.01.2024 r., II SA/Go 580/23, LEX nr 3665657).
W ocenie Sądu Organy ustalając wysokość opłaty nie uwzględniły dostatecznie możliwości Skarżącej związanej z koniecznością ponoszenia zwiększonych wydatków związanych ze stanem zdrowia, które z racji wieku stanowią istotną pozycję w budżecie domowym i będą ulegać zwiększeniu. Organy nie dokonały w sposób należyty oceny dowodów przedstawionych w toku postępowania przed Organem I instancji na okoliczność ponoszonych wydatków na wizyty lekarskie i leki. Argument Organu o prawie do korzystania ze świadczeń bezpłatnych w ramach NFZ jest niezasadny w świetle notoryjnych faktów dotyczących okresu oczekiwania na wizytę u specjalisty w ramach NFZ, który to czas oczekiwania może jedynie pogłębić problemy zdrowotne. Należy bowiem pamiętać, że ustalenie wysokości opłaty nie może prowadzić do niedostatku samej osoby zobowiązanej, która nie będzie w stanie zaspokajać potrzeb związanych zachowaniem własnego stanu zdrowia.
W ocenie Sądu Organy nie rozważyły w dostateczny sposób kwestii spełnienia przez Skarżącą przesłanek do zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt prawnuka w DPS. Zgodnie z art. 64 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 listopada 2019 r. (sygn. akt I OSK 1861/19), pojęcie uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 64 pkt 2 u.p.s. nie zostało sprecyzowane. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 ustawy wymienione jedynie przykładowo, co oznacza, że również inne uzasadnione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia ww. opłaty. Każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji. Tym samym otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty z uwzględnieniem opisanych zmian uzasadnia interpretację art. 64 pkt 2 ustawy, która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem.
Jak wskazywała Skarżąca, matka F. S. zostawiła małoletniego w szpitalu, wyrażając zgodę (blankietową) na przysposobienie małoletniego. Dopiero po 5 latach od chwili narodzin małoletniego, za sprawą niniejszego postępowania, E. D. dowiedziała się o swoim prawnuku. Nie łączą ich żadne relacje rodzinne jakie występują w tradycyjnej rodzinie, nie występują więzi emocjonalne, nigdy nie dopełniali wzajemnych obowiązków rodzinnych jak również brak jest kontaktu pomiędzy prawnukiem a prababcią. Rodzina generacyjna matki biologicznej nie miała informacji o ciąży, urodzeniu dziecka i pozostawieniu go w szpitalu z jednoczesnym wyrażeniem zgody na przysposobienie. Po stronie Skarżącej nastąpił dramat i zaburzenie spokoju. Nagle dowiedziała się z dokumentów urzędowych, że ma prawnuka a dodatkowo, że zmuszona będzie do ponoszenia opłat za jego pobyt w domu pomocy społecznej.
Zdaniem Sądu stan faktyczny zaistniały w rozpoznawanej sprawie wymagał rozważenia w kontekście przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 2 u.p.s. - istnienia "uzasadnionych okoliczności" i w konsekwencji zwolnienia Skarżącej z opłaty co najmniej w części. Należy uwzględnić, że opłatą za pobyt małoletniego w DPS została obciążona jedynie prababaka mimo, że nie ponosi odpowiedzialności za zaistniałe w sprawie okoliczności (pozostawienie małoletniego w szpitalu).
Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia to, że przepis art. 64 u.p.s. został zmieniony na mocy ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690, dalej ustawa zmieniająca). Wprowadzono nowe przepisy (pkt 5 i 6 art. 64 i art. 64a u.p.s.), które odnoszą się do relacji rodzinnych, nie zaś sytuacji materialnej, tak jak pozostałe regulacje. Natomiast na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66) został dodany z dniem 27 stycznia 2022 r. przepis art. 64 pkt 7 u.p.s.
Uzasadniając wprowadzenie powyższych zmian do ustawy (Druk Sejmowy nr 1672) wyjaśniono w szczególności, iż nowelizacja służy rozszerzeniu katalogu przesłanek obligatoryjnego i fakultatywnego zwolnienia członków rodziny mieszkańca domu pomocy społecznej z odpłatności za jego pobyt w domu. Sama zaś zmiana była podyktowana między innymi stanowiskiem Rzecznika Praw Obywatelskich wyrażającego pogląd, iż istnieje potrzeba rozważenia możliwości wprowadzenia do u.p.s. wyraźnej regulacji prawnej umożliwiającej organowi odstąpienie od obciążania odpłatnością za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy zobowiązanie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Podobne rozwiązanie zostało uregulowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, który stanowi, iż zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego - art. 144ą Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 14 września 2022 r., IV SA/Po 394/22).
Stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej, a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie. Te "uzasadnione okoliczności", wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s., powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny. Okoliczności ujawnione w niniejszej sprawie mają w ocenie Sądu taki nadzwyczajny i wyjątkowy charakter. W związku z powyższym Organ rozpoznając sprawę ponownie zobowiązany będzie do ponownego rozważania możliwości zastosowania zwolnienia przewidzianego w art. 64 u.p.s. z uwzględnieniem przedstawionej powyżej oceny prawnej.
Sąd nie podzielił natomiast zarzutu dotyczącego zasadności zastosowania art. 193 ust. 7 ustawy o pieczy zastępczej przez analogię. Regulacja art. 193 ust. 7 stawy z 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ma charakter wyjątkowy i nie powinna być przedmiotem rozszerzającej interpretacji. Nie powinna być zatem także traktowana jako wzorzec dla porównania sytuacji prawnej podmiotów nią objętych, z sytuacją podmiotów uregulowaną przepisami innych ustaw, w tym przepisami u.p.s. Cechą wspólną regulacji prawnej odnoszącej się do kwestii opłat rodziców za pobyt dziecka w pieczy zastępczej i regulacji art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. jest tylko to, iż pobyt w pieczy zastępczej i w DPS jest odpłatny. Inne są natomiast przesłanki umieszczenia w pieczy zastępczej i w DPS, inny katalog osób zobowiązanych do ponoszenia owych opłat i wreszcie wyraźnie wskazany przez ustawodawcę powód zniesienia obowiązku ponoszenia opłat z tytułu pobytu dziecka w pieczy zastępczej (tak wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2021 r.I OSK 445/20). W niniejszej sprawie nie budzi natomiast wątpliwości, że z datą umieszczenia małoletniego w DPS, zakończył się okres pobytu w pieczy zastępczej i równocześnie odpadły podstawy do stosowania unormowań zawartych w ustawie o wspieraniu rodziny.
Z przyczyn przedstawionych powyżej Sąd uznał, że Organy naruszyły art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w sposób, który miał istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz pkt 3 i pkt 6 decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] kwietnia 2023r. nr [...] – tj. te rozstrzygnięcia, zawarte w decyzji Organu I instancji, które dotyczyły skarżącej E. D.. Rozstrzygnięcia zawarte w pkt 1, pkt 2, pkt 4 i pkt 5 decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] kwietnia 2023r. nr [...] nie zostały zaskarżone odwołaniem i stały się ostateczne. W związku z powyższym Organ I instancji na podstawie art. 153 P.p.s.a. zobowiązany będzie ponownie rozpoznać sprawę dotyczącą ustalenia odpłatności E. D. za pobyt małoletniego w DPS z uwzględnieniem przedstawionej powyżej oceny prawnej.
Na podstawie art. 200, art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.) Sąd zasądził na rzecz Skarżącej od SKO zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 480 zł.