II SA/Rz 730/22

II SA/Rz 730/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2022-11-10
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-06-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Paweł Zaborniak /przewodniczący/
Piotr Godlewski /sprawozdawca/
Stanisław Śliwa
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 200, art. 205 § 2, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a pkt 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie NSA Stanisław Śliwa WSA Piotr Godlewski /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 listopada 2022 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 25 kwietnia 2022 r. nr SKO.4111.342.821.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 8 marca 2022 r. nr ŚRF.5221.218.2022; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie na rzecz skarżącego W. S. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
II SA/Rz 730/22
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi W.S. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z 25 kwietnia 2022 r. nr SKO.4111.342.821.2022 dotycząca odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy i uzasadnienia zaskarżonej decyzji, decyzją z 8 marca 2022 r. nr ŚRF.5221.218.2022, Burmistrz Miasta [...] odmówił W.S. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem J.S., wskazując, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała 28 sierpnia 2015 r., a zatem nie została spełniona przesłanka zawarta w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.).
Ponadto J.S. jest osobą rozwiedzioną i posiada dwie córki: I.C. oraz M.P. Wnioskodawca mimo otrzymanego wezwania nie dostarczył informacji o posiadaniu przez nie orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec czego organ uznał, że takich orzeczeń nie posiadają. W konsekwencji organ przyjął, że skoro osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (córki) nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie została spełniona przesłanka zawarta w art. 17 ust. 1a u.ś.r. do przyznania świadczenia.
Od decyzji Burmistrza odwołanie złożył W.S., zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, m.in.:
- art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez błędne jego zastosowanie polegające na oparciu rozstrzygnięcia na podstawie normy prawnej, która wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K/38/13 została uznana za niezgodną z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności;
- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędne jego zastosowanie polegające na odmowie przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną nad bratem opieką, pomimo tego, iż na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny;
- art. 7, art. 7a § 1 i art. 8 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) poprzez naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, polegające na dokonaniu rozstrzygnięcia bez uwzględnienia interesu społecznego oraz słusznego interesu strony, brak rozstrzygnięcia wątpliwości co do treści normy prawnej na korzyść strony oraz braku prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.
SKO opisaną na wstępie decyzją z 25 kwietnia 2022 r. - działając na podstawie art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i 1b u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z 8 marca 2022 r.
Przytaczając regulacje prawne określające podmioty uprawnione do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego oraz przesłanki jego przyznawania wynikające z art. 17 u.ś.r. organ odwoławczy wskazał, że wg ustaleń organu I instancji, J.S. legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] lipca 2021 r. nr [...] wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...], ze wskazaniem, iż wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie wydano na stałe i stwierdzono w nim, że niepełnosprawność istnieje od [...] sierpnia 2015 r.
Stanowisko organu I instancji, że powstanie niepełnosprawności osoby wymagającej opieki po ukończeniu przez nią 25 roku stanowi podstawę do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wadliwe i wynika z braku uwzględnienia treści wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104). Trybunał uznał w nim art. 17 ust. 1 b) u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Wyrok wszedł w życie 23 października 2014 r. i nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, a jedynie wskazał na konieczność zmian ustawodawczych. Wobec braku reakcji ustawodawcy należy odkodować podstawę prawną rozpoznania sprawy z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Takie działanie znajduje oparcie w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają więc obowiązek orzekać na podstawie przepisów u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który został ostatecznie uznany za niekonstytucyjny. Taka linia orzecznicza jest już utrwalona w orzecznictwie sądów administracyjnych.
Niezależnie od powyższego przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawcy nie jest możliwe, bowiem nie została spełniona inna przesłanka warunkująca przyznanie tego świadczenia.
Co do zasady, o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego mogą ubiegać się osoby określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnia od tego, czy są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, mogące sprawować opiekę, bowiem osoby te - zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - są zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności (chyba że są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności). W prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnione w pierwszym stopniu wyprzedzają osoby spokrewnione w stopniu dalszym.
Odwołujący będąc bratem osoby wymagającej opieki jest jej krewnym w linii bocznej. Ich rodzice nie żyją. J.S. nie ma żony (jest po rozwodzie). Zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługiwałoby wnioskodawcy w przypadku, jeżeli stosownie do art. 17 ust. 1a pkt 1 i 2 u.ś.r. nie byłoby innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, byłyby małoletnie lub legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Brat wnioskodawcy posiada dwie córki, czyli krewne w linii prostej. Nie jest podważane, że nie są one osobami niepełnosprawnymi, a jedynie, że nie utrzymują kontaktu z ojcem, który w przeszłości był pozbawiony nad nimi władzy rodzicielskiej, co mogłoby skutkować wykluczeniem ich z wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego. Córka I.C. oświadczyła, że nie jest w stanie pomóc finansowo ojcu, gdyż wychowuje pięcioro dzieci z których troje objętych jest specjalistyczną opieką medyczną (dzieci nie posiadają orzeczeń o niepełnosprawności). Obecnie utrzymuje się z zasiłków z GOPS, gdyż po przechorowaniu Covid stracili prace dorywczą. Jedyną formę wsparcia jaką może zaoferować, to w wolnej chwili zmienić wujka przy opiece. Druga córka M.P. zamieszkiwała w domu do kwietnia 2021 r. Z powodu nękania [...] J.S. założył wobec niej procedurę "Niebieskiej Karty".
W obecnej sytuacji w pierwszej kolejności zobowiązane do wykonywania obowiązku alimentacyjnego w zakresie sprawowania opieki na niepełnosprawnym członkiem rodziny są córki J.S. Ich obowiązek wyprzedza obowiązek alimentacyjny rodzeństwa, czyli wnioskującego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego brata.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję Kolegium z 25 kwietnia 2022 r. W.S. - zastępowany przez pełnomocnika (radcę prawnego) zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy oraz przepisów postępowania administracyjnego które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik, a to:
1) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 128, art. 132 i art. 1441 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (K.r.o.) poprzez błędne jego zastosowanie polegające na odmówieniu wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną nad bratem opieką, pomimo tego, iż na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny;
2) art. 7, art. 7a § 1 i art. 8 § 1 k.p.a. poprzez naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, polegające na dokonaniu rozstrzygnięcia bez uwzględnienia interesu społecznego oraz słusznego interesu strony, braku rozstrzygnięcia wątpliwości co do treści normy prawnej na korzyść strony oraz braku prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniesiono o uchylenie w całości decyzji organów I i II instancji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że organy obu instancji błędnie przyjęły, iż wnioskodawca jako osoba spokrewniona w dalszej kolejności (brat) może otrzymać świadczenie pielęgnacyjne tylko wówczas, gdy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (córki) legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jak wynika z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...).
Z kolei w myśl art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie natomiast z art. 132 K.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
J.S. ma dwie córki I.C. i M.P., niemniej nie utrzymuje z nimi kontaktów. Był pozbawiony władzy rodzicielskiej nad nimi i w związku z tym mogą one skutecznie uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem ojca na podstawie art. 1441 K.r.o., zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Również z przeprowadzonych przez organ I instancji dowodów wynika, że córka I.C. nie jest w stanie mu pomóc, ponieważ wychowuje pięcioro dzieci, z których troje objętych jest specjalistyczną opieką medyczną i sama utrzymuje się z zasiłków z pomocy społecznej. W stosunku do drugiej córki M.P. wszczęta jest natomiast procedura "Niebieskiej Karty" z uwagi na nękanie [...] ojca. W świetle powyższego to na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny względem swojego brata, z którego to obowiązku wywiązuje się poprzez sprawowanie nad nim osobistej opieki, kosztem rezygnacji z zatrudnienia.
Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji zgodnie z art. 132 K.r.o. tylko w sytuacji, gdy osoby w pierwszym stopniu pokrewieństwa nie żyją lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz zasadę szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 3 grudnia 2019 r. II SA/Ol 850/19 wprost wskazał, że pozbawienie danej osoby władze rodzicielskiej nad dziećmi mogłoby stanowić okoliczność wykluczenia tych dzieci z wykonywania obowiązku alimentacyjnego wobec rodziców.
W piśmiennictwie podkreśla się, iż od jasnego i niebudzącego wątpliwości rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy, gdy przemawiają za tym ważne racje. Jedna z nich jest wówczas, gdy uzyskane znaczenie prowadzi do rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć lub pozostaje w oczywistej sprzeczności z powszechnie akceptowanych normami moralnymi lub gdy prowadzi do konsekwencji absurdalnych z punktu widzenia społecznego lub ekonomicznego. Taka sytuacja zaistniałaby przy zastosowaniu wykładni literalnej do ustalonego i przyjętego do orzekania stanu faktycznego. W sytuacji bowiem zastosowania przez organy obu instancji wykładni ściśle literalnej, koszt opieki jakie Państwo będzie musiało ponieść w sytuacji umieszczenia osoby wymagającej opieki w domu pomocy społecznej będzie niewspółmiernie wyższy, aniżeli przyznane bratu świadczenie pielęgnacyjne.
W świetle art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Nie ulega wątpliwości, że podejmując zaskarżone rozstrzygnięcia organy obu instancji nie sprostały zasadzie praworządności, jak również nie dążyły do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony. Ponadto w myśl art. 7a § 1 k.p.a., jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony, chyba że sprzeciwiają się temu sporne interesy stron albo interesy osób trzecich, na które wynik postępowania ma bezpośredni wpływ. Zatem i w tym przypadku, w sytuacji kiedy organy obu instancji miały wątpliwości co do prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie rozstrzygnęły tych wątpliwości na korzyść strony, chociaż wątpliwości te zostały rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Wreszcie zgodnie z art. 8 § 1 k.p.a., organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Nie ulega żadnej wątpliwości, że wskazane uchybienia organów obu instancji istotnie podważają zaufanie obywateli do władzy publicznej.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).
Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona, co do zasady z przyczyn w niej podniesionych.
Wydanymi w sprawie decyzjami orzekające organy odmówiły przyznania skarżącemu W.S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad bratem J.S.
Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (14 stycznia 2022 r.) na skarżącym W.S. ciążył zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego w stopniu znacznym brata J.S. oraz jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, zrezygnował on z dniem 1 stycznia 2022 r. z aktywności zawodowej w związku z koniecznością sprawowania nad nim opieki.
1. Wg orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] lipca 2021 r. nr [...], J.S. (ur. [...] r.) został zaliczony na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności, z zaznaczeniem, że niepełnosprawność istnieje od [...] sierpnia 2015 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] maja 2021 r.
Organ I instancji wyrażoną w decyzji z 8 marca 2022 r. odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia z tytułu opieki nad bratem oparł m.in. na treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Odmowę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował w zaskarżonej decyzji organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do takiej odmowy. TK we wskazanym wyroku stwierdził bowiem, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu jawi się jako prawnie niedopuszczalne i nie znajduje uzasadnienia, gdyż na mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.
2. Przechodząc do drugiej wskazanej przez organy administracji przyczyny odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego - wynikającej z art. 17 ust. 1a u.ś.r. – którą Kolegium przyjęło jako samoistną, należy wskazać, że zgodnie z jego treścią, osobom o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W tym zakresie orzekające w sprawie organy odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia wywiodły z literalnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a pkt 2 u.ś.r., wskazując, że w sytuacji kiedy rodzice osoby wymagającej opieki (a przy tym wnioskodawcy) nie żyją i jako osoba rozwiedziona nie ma on współmałżonka ale posiada dzieci które nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, to właśnie na nich jako spokrewnionych w pierwszym stopniu (a nie na bracie jako krewnym w linii bocznej, mimo faktycznego sprawowania przez niego opieki) w pierwszej kolejności ciąży wobec niepełnosprawnego obowiązek alimentacyjny.
Zdaniem Sądu, powyższe przepisy – poprzez art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - są integralnie powiązane z przepisami ustawy K.r.o. regulujących obowiązek alimentacyjny. Stosownie do jej art. 128, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. K.r.o. ustala przy tym kolejność zobowiązanych; obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.).
Fakt braku posiadania przez córki osoby wymagającej opieki orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może więc sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, a przy dokonywaniu wykładni wskazanych wyżej przepisów nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie w określonych okolicznościach mogłoby wiązać się z naruszeniem konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzić w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).
W związku z powyższym, w opisanym zakresie niezbędne jest posłużenie się – w miejsce wykładni literalnej – wykładnią systemową i celowościową wskazanych przepisów, skutkującą uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. dotyczące braku możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy osoba na której obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z obiektywnych i niezależnych od niej względów (np. z racji wieku, stanu zdrowia, sytuacji materialnej, rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) - do których odnosi się także art. 132 K.r.o. - nie jest w stanie zapewnić osobie potrzebującej związanej z tym obowiązkiem opieki (por. m.in. wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 maja 2020 r. I OSK 2831/19 - LEX nr 2979060 i z 14 grudnia 2018 r. I OSK 1939/18 - LEX nr 2734662, WSA w Olsztynie z 19 października 2021 r. II SA/Ol 755/21 - LEX nr 3246949, WSA w Gliwicach z 7 października 2021 r. II SA/Gl 827/21 - LEX nr 3267806, WSA w Gdańsku z 8 lipca 2021 r. III SA/Gd 536/21 - LEX nr 3200580, WSA w Rzeszowie z 10 czerwca 2021 r. II SA/Rz 153/21 - LEX nr 3191196).
Nie kwestionując uznania na podstawie materiału dowodowego sprawy przez organy administracji braku orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie córek osoby wymagającej opieki, to nie można wobec powyższych uwag pominąć treści oświadczeń W.S. i J.S. dołączonych do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, że zamieszkujące odrębnie dorosłe córki tego ostatniego nie utrzymują z nim kontaktu i nie udzielają mu żadnej pomocy. Nabiera to szczególnego znaczenia w kontekście sygnalizowanej przez wnioskodawcę już na etapie postępowania odwoławczego okoliczności pozbawienia J.S. prawomocnym wyrokiem sądowym (wydanym prawdopodobnie w 1997 r.) władzy rodzicielskiej nad nimi. O ile samo w sobie nie niweluje to ciążącego na nich względem ojca obowiązku alimentacyjnego, to jednocześnie nie można jednak z całą pewnością niejako automatycznie stwierdzić, że osiągnięcie przez nie pełnoletności niejako zniwelowało przyczyny, dla których został on pozbawiony nad nimi władzy rodzicielskiej.
Córka I.C. wprawdzie w piśmie oznaczonym datą 14 lutego 2022 r. zadeklarowała, że jedyną formę wsparcia jaka może zaoferować, to jest zmienić wujka (wnioskodawcę W.S.) przy opiece gdy od sam będzie chciał się udać do lekarza, ale równocześnie wskazała, że "nie może tego obiecać i zapewnić" z uwagi na "ciągłe rozjazdy pomiędzy lekarzami". Z oświadczenia tego nie wynika, jaki wobec zaszłości związanych z pozbawieniem władzy rodzicielskiej jest jej stosunek do ojca postrzegany przez pryzmat realizacji obowiązku alimentacyjnego, aczkolwiek wskazuje ono, że I.C. i tak nie ma możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego ani poprzez osobiste sprawowanie nad swym ojcem stałej opieki (z uwagi na sytuację rodzinną - troje z pięciorga posiadanych przez nią dzieci objętych jest specjalistyczną opieką medyczną), ani także poprzez ewentualne przekazywanie niezbędnych środków finansowych pozwalających zabezpieczyć sprawowanie tej opieki przez inne osoby (jak wynika z dołączonych do w/w pisma załączników, wraz z mężem utraciła pracę i korzysta ze wsparcia pomocy społecznej).
Co do M.P. (drugiej córki J.S.), to abstrahując od kwestii wcześniejszej utraty nad nią przez ojca władzy rodzicielskiej, informacje wynikające z akt sprawy a dotyczące jej ostatnich relacji z ojcem (znęcanie się nad nim i założenie jej tzw. "niebieskiej karty", opuszczenie przez nią w marcu /kwietniu 2021 r. wspólnego miejsca zamieszkania – bez wskazania nowego miejsca pobytu) raczej też nie rokują pozytywnie co do możliwości uznania wywiązania się przez nią z obowiązku alimentacyjnego.
Wobec powyższego Sąd identyfikuje się z poglądem, że obiektywne przyczyny niemożności sprawowania swych obowiązków przez bliższego krewnego nie ograniczają się do jego stanu zdrowia, lecz powinny obejmować całokształt okoliczności, w tym wiek zobowiązanego oraz jego sytuację rodzinną i bytową, również związaną z koniecznością sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny. Konieczne jest rozważanie całokształtu sytuacji rodzinnej i bytowej osób zobowiązanych w pierwszym stopniu do alimentacji, aby można było rozstrzygnąć, czy po ich stronie występują obiektywne przeszkody do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. m.in. wyroki NSA z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2616/20 i WSA w Olsztynie z 23 lipca 2020 r. II SA/Ol 343/20 – LEX nr 3034959 ).
W przedmiotowej sprawie to skarżący sprawuje faktyczną opiekę nad wymagającym jej chorym bratem. Jest przy tym osobą obowiązaną względem niego do alimentacji, a równocześnie jedyną osobą zapewniającą mu realną pomoc.
W zaistniałych okolicznościach niemożliwe jest zatem zaakceptowanie stanowiska co do zasadności odmowy przyznania mu wnioskowanego świadczenia tylko i wyłącznie w oparciu o literalne brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a pkt 2 u.ś.r., wynikające z tego, że osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności nie posiadają orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie można bowiem abstrahować od treści nie tylko powołanego już art. 132 Kr.o. (aktualizującego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami), ale także od art. 135 § 1 K.r.o. (wg którego zakres świadczeń alimentacyjnych uzależnia nie tylko od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, ale także od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego) i art. 1441 K.r.o. (zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego).
W związku z powyższym należało stwierdzić, że wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO oraz Burmistrza odmowa przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Stosownie do tego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).
Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wedle których nie będzie możliwa odmowa przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem tylko w oparciu o brak posiadania przez dzieci wymagającego opieki orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli potwierdzone zostaną okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości sprawowania przez nie w sposób należyty takiej opieki lub wyłączające uznanie takiej możliwości. Jako konieczne jawi się w związku z tym rozważanie całokształtu sytuacji rodzinnej, bytowej i zdrowotnej osób zobowiązanych w pierwszym stopniu do alimentacji, a także relacji między nimi a ich ojcem mogących rzutować na realizację przez nie obowiązku alimentacyjnego (wraz z jednoznacznym potwierdzeniem ewentualnego pozbawienia go władzy rodzicielskiej czy założenia dla córki "niebieskiej karty", jeżeli wynikają z tego następstwa istotne dla uznania braku wywiązywania się przez dzieci z tego obowiązku).
O należnych stronie skarżącej kosztach zastępstwa procesowego (480 zł) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).