II SA/RZ 727/25

II SA/Rz 727/25 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2025-09-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-05-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Karina Gniewek-Berezowska
Maria Mikolik /sprawozdawca/
Piotr Godlewski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 § 1 i art 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2021 poz 1092
§ 28 ust. 1 i ust. 3
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start"
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Maria Mikolik /spr./ WSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 września 2025 r. sprawy ze skargi I. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 kwietnia 2025 r. nr 010070/680/7691780/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia "Dobry Start" I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego I. S. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS" lub "Organ") z 7 kwietnia 2025 r. nr 010070/680/7691780/2024, wydana w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia "Dobry start".
Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu:
Wnioskiem z 2 sierpnia 2024 r. I. S. (dalej: "Skarżący") zwrócił się do Organu o przyznanie świadczenia "Dobry start" na syna – A. S.
Decyzją z 4 września 2024 r. nr 010070/680/7691780/2024 Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Organ podał, że na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 2019 r. [...], A. S. ma miejsce zamieszkania przy matce. Ponadto w uzasadnieniu przytoczono treść § 2, § 4 i § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. z 2021 r. poz. 1092) – dalej: "rozporządzenie", nie wskazując jednak podstawy prawnej do wydania decyzji odmownej.
Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji podnosząc, że sprawuje faktyczną opiekę nad synem, niezależnie od postanowień sądów powszechnych. Skarżący podkreślił, że ponosi całościowe koszty utrzymania syna, a sama decyzja jest niezgodna z § 28 ust. 1 rozporządzenia oraz celami wprowadzenia samego świadczenia.
Decyzją z 7 kwietnia 2025 r. nr 010070/680/7691780/2024 Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję – jak podał – z 16 września 2024 r.
Organ podał, że zgodnie z § 28 ust. 1 rozporządzenia, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia dobry start, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Wniosek o świadczenie dobry start zgłosili obydwoje rodziców dziecka – wniosek J. S. wpłynął 9 lipca 2024 r., natomiast wniosek Skarżącego wpłynął 2 sierpnia 2024 r. W tej sytuacji świadczenie wychowawcze przysługuje rodzicowi sprawującemu faktyczną opiekę nad dzieckiem, czyli rodzicowi, przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka. Organ wskazał, że postanowieniem z [...] października 2019 r. [...] Sąd Okręgowy w [...] ustalił, że miejscem zamieszkania A. S. jest miejsce zamieszkania jego matki. Postanowieniami z [...] marca 2024 r. i [...] sierpnia 2024 r. Sąd oddalił wnioski Skarżącego o zmianę postanowienia z [...] października 2019 r., a dodatkowo zobowiązał Skarżącego do wydania dziecka matce. Brak jest zatem prawnej możliwości przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia i to niezależnie od ustaleń przeprowadzonych wywiadów środowiskowych. Decydujące znaczenie ma bowiem miejsce zamieszkania dziecka wynikające z orzeczenia sądu powszechnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, I. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie kosztów postępowania oraz przeprowadzenie dowodu z dołączonych do skargi dokumentów.
Zaskarżonej decyzji Skarżący zarzucił naruszenie:
1. art 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn zm.) – dalej: "k.p.a.", poprzez niepodjęcie wszelkich możliwych czynności niezbędnych do dokładnego stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustaleń dotyczących prawdziwego miejsca zamieszkania małoletniego A. S., gdyż od 11 lipca 2024 r. stale zamieszkuje on ze Skarżącym;
2. art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez zastosowanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów i oparcie zaskarżonej decyzji na postanowieniu Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 2019 r., a w konsekwencji ustalenie, że na podstawie tego postanowienia matka dziecka jest uprawniona do świadczenia, podczas gdy to Skarżący jako faktyczny opiekun dziecka ma prawo do uzyskania świadczenia wychowawczego;
3. § 28 ust. 3 rozporządzenia poprzez zaniechanie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu ustalenia, czy Skarżący samodzielnie sprawuje faktyczną pieczę nad synem;
4. § 28 ust. 1 rozporządzenia poprzez niezastosowanie kryteriów unormowanych przez wskazany przepis i niewypłacenie świadczenia rodzicowi, który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem.
W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: P.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa. W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd stwierdził, że w sprawie należy przeprowadzić dodatkowe postępowanie wyjaśniające, które pozwoli rozstrzygnąć, który z rodziców małoletniego A. S. jest rzeczywiście uprawniony do świadczenia dobry start w świetle ujawnionych na rozprawie okoliczności faktycznych.
Zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, świadczenie dobry start przysługuje rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, [...] - raz w roku na dziecko.
W stanie faktycznym sprawy o świadczenie dobry start na dziecko A. S. w roku szkolnym 2024/2025 zwróciła się w pierwszej kolejności matka małoletniego J. S. Skarżący jako ojciec małoletniego zwrócił się o przyznanie tego świadczenia w drugiej kolejności. W związku z powyższym ZUS stwierdził, że świadczenie należy przyznać matce. ZUS oparł się na postanowieniu z [...] października 2019 r. [...], w którym Sąd Okręgowy w [...] ustalił, że miejscem zamieszkania A. S. jest miejsce zamieszkania jego matki. Dodatkowo postanowieniami z [...] marca 2024 r. i [...] sierpnia 2024 r. Sąd oddalił wnioski Skarżącego o zmianę postanowienia z [...] października 2019 r., a także zobowiązał Skarżącego do wydania dziecka matce. ZUS nie kwestionował ustaleń wynikających z nadzoru tymczasowego sprawowanego przez kuratora, z którego wynika, że małoletni zamieszkuje z ojcem. ZUS stwierdził jednak, że dla celów przyznania świadczenia zobowiązany jest przyjąć ustalenia sądu co do miejsca zamieszkania.
Oceniając przeprowadzone przez ZUS postępowanie pod względem zgodności z wymogami, wynikającymi z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. należy wskazać na § 28 rozporządzenia, który wyznacza zakres postępowania wyjaśniającego, jakie winien przeprowadzić Organ, rozstrzygający o uprawnieniu do świadczenia dobry start.
Zgodnie z § 28 ust. 1 rozporządzenia, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia dobry start, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie dobry start wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek (§ 28 ust. 2 rozporządzenia).
Stosownie do § 28 ust. 3 rozporządzenia - w przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia dobry start przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia dobry start w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala, kto sprawuje opiekę, i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. 1818) - centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 i 2369 oraz z 2021 r. poz. 794 i 803), w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
W przypadku, o którym mowa w ust. 3, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może wystąpić do ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - centrum usług społecznych, o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, jeżeli informacje te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania odpowiednio przez ośrodek pomocy społecznej albo centrum usług społecznych wniosku o udzielenie informacji (tak § 28 ust. 4 rozporządzenia).
Sytuacja opisana w § 28 ust. 3 rozporządzenia zaistniała w niniejszej sprawie, bowiem każdy z rodziców oddzielnie ubiegał się o świadczenie dobry start w związku z opieką nad tym samym dzieckiem. W związku z powyższym na organie spoczywał obowiązek ustalenia, który z rodziców, stosownie do § 28 ust. 1 rozporządzenia faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Sposób sformułowania § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia wskazuje, że chodzi tutaj o rodzica faktycznie sprawującego opiekę nad dzieckiem. Zatem prawnym kryterium decydującym o przyznaniu omawianego świadczenia jest faktyczne przebywanie dziecka u danego rodzica. Rozporządzenie nie zawiera oddzielnie definicji sprawowania opieki. Zatem sformułowanie, którym posługuje się prawodawca – tj. "faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem" należy rozumieć jako faktyczną pieczę nad dzieckiem zwłaszcza, że prawodawca w § 28 ust. 3 rozporządzenia odwołuje się do środka dowodowego w postaci wywiadu środowiskowego, za pomocą którego ZUS może ustalić osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem.
W niniejszej sprawie Skarżący już przed wydaniem decyzji ZUS podnosił, że od 11 lipca 2024r. sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, które wyprowadziło się od matki i zamieszkało u ojca. Skarżący dołączył sprawozdanie z nadzoru tymczasowego kuratora, w którym ta okoliczność została potwierdzona. ZUS z kolei uznał, że wiążące w sprawie są ustalenia wynikające z wyżej opisanych postanowień Sądu, z których wynikało, że miejsce zamieszkania małoletniego jest przy matce.
Skarżący powyższe ustalenia Organu konsekwentnie kwestionował. Do skargi dołączył kolejne sprawozdania z nadzoru tymczasowego kuratora (z [...].07.2024r., [...].08.2024r., [...].09.2024r., [...].10.2024r.) z których wynika, że małoletni A. S. zamieszkuje u ojca. Pełnomocnik Skarżącego przedstawił również protokół z rozprawy rozwodowej z [...] stycznia 2025r., w którym zawarte jest oświadczenie matki małoletniego, w którym przyznaje, że małoletni A. mieszka u ojca od 11 lipca 2024r. Z przedstawionych dokumentów wynika, czego nie kwestionował również ZUS, że małoletni A. faktycznie zamieszkuje u ojca, który sprawuje nad nim opiekę.
Na rozprawie w dniu 9 września 2025r. Skarżący oświadczył, że Sąd Okręgowy w [...] postanowieniem z [...] września 2025r. orzekł, że miejsce zamieszkania małoletniego A. jest przy ojcu przyjmując, że małoletni zamieszkuje u Skarżącego od 11 lipca 2024r.
W ocenie Sądu w toku postępowania uzupełniającego należy wezwać Skarżącego do przedstawienia odpisu postanowienia Sądu Okręgowego z [...] września 2025r. wraz z uzasadnieniem. Potwierdzenie, że Sąd Okręgowy przyjął, iż małoletni zamieszkuje u Skarżącego od 11 lipca 2024r. bezpośrednio wpływałoby na prawo Skarżącego do przyznania świadczenia dobry start. Oznaczałoby to, że ww. postanowienie Sądu Okręgowego usankcjonowało stan faktyczny, istniejący od 11 lipca 2024r. polegający na tym, że małoletni A. S. przebywa w miejscu zamieszkania ojca, który od tego czasu sprawuje nad nimi faktyczną opiekę.
Należy również zwrócić uwagę na kolejną okoliczność faktyczną, ujawnioną na rozprawie. Ze złożonych przez Skarżącego na rozprawie w dniu 9 września 2025r. dokumentów (tj. informacji ZUS z 8 września 2025r. oraz wydruku wypłaty świadczeń) wynika, że Skarżącemu przyznano świadczenie dobry start na rok szkolny 2025/2026. Ponadto przyznano Skarżącemu świadczenie wychowawcze na okres rozpoczynający się od 1 czerwca 2025r. Co istotne świadczenie wychowawcze przyznano jeszcze przed wydaniem postanowienia Sądu Okręgowego z [...] września 2025r. Z powyższego wynika, że ZUS w niezmienionym stanie faktycznym dokonuje sprzecznych rozstrzygnięć w zakresie osoby sprawującej faktyczną opiekę nad małoletnim A. W przedmiotowej sprawie przyjęto bowiem że Skarżący nie jest uprawniony do świadczenia dobry start natomiast w sprawie o przyznanie świadczenia wychowawczego od 1 czerwca 2025r. uznano, że Skarżący spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, mimo, że przesłanka warunkująca przyznanie obu tych świadczeń jest tożsama – bowiem dotyczy sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem. Taki sposób prowadzenia postępowania i wydania decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy narusza w sposób istotny przepisy postępowania tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Wypłata Skarżącemu świadczenia wychowawczego od czerwca 2025r. prowadzi do wniosku, że ZUS przyjął, iż to Skarżący sprawuje faktyczną opieką nad dzieckiem. Ta okoliczność była wykazywana przez Skarżącego w niniejszej sprawie na podstawie sprawozdań z nadzoru tymczasowego kuratora.
W związku z powyższym Prezes ZUS rozpoznając sprawę ponownie powinien uwzględnić okoliczności dotyczące sprawowania faktycznej opieki przez Skarżącego, wynikające ze sprawozdań kuratora, fakt przyznania już Skarżącemu świadczenia wychowawczego na kolejny okres. Prezes ZUS winien również wezwać Skarżącego do przedstawienia odpisu postanowienia SO z [...] września 2025 r., jak wskazano we wcześniejszym fragmencie uzasadnienia i z uwzględnieniem tej okoliczności rozpoznać wniosek Skarżącego.
Z przyczyn powyżej opisanych Sąd stwierdził, że ZUS wydając decyzję o odmowie przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia dobry start naruszył wymogi, dotyczące wyczerpującego wyjaśnienia okoliczności sprawy, wynikające z art. 7, art. 77 § 1 i art 80 k.p.a w zw. z § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia. W sytuacji bowiem gdy o świadczenie ubiegają się rodzice odrębnie, ZUS zobowiązany jest do ustalenia, który z nich faktycznie opiekuje się dzieckiem, na które ma być przyznane świadczenie. Powyższemu obowiązkowi ZUS w niniejszej sprawie nie sprostał.
Z tych przyczyn, uznając, że w sprawie doszło do istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art 80 k.p.a w zw. z § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c uchylił zaskarżoną decyzję. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1p kt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.) na rzecz Skarżącego od Prezesa ZUS zasądzono zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 480 zł.