II SA/Rz 713/25

II SA/Rz 713/25 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2025-10-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-05-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Elżbieta Mazur-Selwa
Magdalena Józefczyk /sprawozdawca/
Stanisław Śliwa /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i lit. c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 323
art. 5 ust. 7
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Stanisław Śliwa Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk /spr./ WSA Elżbieta Mazur-Selwa Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2025 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 8 kwietnia 2025 r. nr SKO.405.ŚR.448.100.2025 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza [...] z dnia 12 marca 2025 r. nr SŚR.8250.13.2025.VI; II. uchyla decyzję Burmistrza [...] z dnia 13 grudnia 2024 r. nr SŚR.8250.385.2024.VI.
Uzasadnienie
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z 8 kwietnia 2025 r. nr SKO.405.ŚR.448.100.2025, w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu:
Decyzją z [...] lutego 2024 r. nr [...] Burmistrz [...] (dalej: "Burmistrz" lub "organ I instancji") przyznał MS (dalej: "skarżąca") zasiłek rodzinny wraz z dodatkami na rzecz dziecka - [...], na okres od 1 listopada 2023 r. do 31 października 2024 r.
Decyzją z [...] marca 2025 r. nr [...] Burmistrz ustalił, że świadczenia rodzinne pobrane przez skarżącą na podstawie ww. decyzji w okresie od 1 listopada 2023 r. do 31 października 2024 r. w łącznej kwocie 2 2778 zł, są świadczeniem nienależnie pobranym i jednocześnie zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Organ I instancji podał, że 29 listopada 2024 r. uzyskał informację, że mąż skarżącej – [...], przebywając w zakładzie karnym jest zatrudniony od 12 września 2023 r. Burmistrz podniósł, że z tytułu zatrudnienia mąż skarżącej w tym okresie osiągał dochód w wysokości 3 164,12 zł miesięcznie, a miesięczny dochód rodziny we wskazanym wyżej okresie wyniósł 3 636,27 zł i stanowi sumę wynagrodzenia za pracę [...] oraz dochód z tytułu zatrudnienia osiągnięty przez [...] w wysokości 470,74 zł miesięcznie. Natomiast dochód na osobę w rodzinie, ustalony zgodnie z art. 5 ust. 7 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208 z późn. zm.) – dalej: "u.ś.r.", wyniósł 1 818,13 zł. Kryterium dochodowe warunkujące możliwość przyznania i pobierania zasiłku rodzinnego, określone art. 5 ust. 1 u.ś.r., wynosi zaś 674 zł. Oznacza to, że w okresie od 1 listopada 2023 r. do 31 października 2024 r. skarżąca nie była uprawniona do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego, a zatem obowiązkiem organu było wydanie decyzji w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnobrzegu decyzją 8 kwietnia 2025 r. nr SKO.405.ŚR.448.100.2025 utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję Burmistrza.
Podzielając w całości stanowisko organu I instancji Kolegium podało, że mąż skarżącej w okresie od 1 listopada 2023 r. do 31 października 2024 r. pozostawał w zatrudnieniu, osiągając wynagrodzenie. Prawidłowo zatem organ I instancji dokonał ponownego przeliczenia dochodu rodziny i uznał, że w wyniku niezgłoszenia uzyskania dochodu doszło do wypłaty świadczeń rodzinnych pomimo przekroczenia kryterium dochodowego. W ocenie Kolegium skarżąca została prawidłowo pouczona o warunkach przyznania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami, ponadto została prawidłowo pouczona o obowiązku informowania o zmianach mających wpływ na jej sytuację dochodową. Wobec powyższego, decyzję organu I instancji uznać należało za odpowiadającą prawu.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, MS wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji.
Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:
1. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez bezpodstawne ustalenie że pobrane świadczenia rodzinne należy uznać za świadczenia nienależnie pobrane i kolejno zobowiązanie do ich zwrotu, podczas gdy nie sposób uznać te świadczenia za nienależnie pobrane,
2. art. 7, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572) – dalej: "k.p.a.", poprzez niepodjęcie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz dowolną, a nie swobodną ocenę tych dowodów.
Skarżąca podniosła, że nie miała wiedzy o tym, że jej mąż uzyskuje jakikolwiek dochód przebywając w zakładzie karnym. Nie wiedziała, że pracuje przebywając w zakładzie karnym i nie utrzymywała z nim żadnych kontaktów. Podkreśliła, że LS nie przysyłał jej żadnych pieniędzy na utrzymanie rodziny. Przyjęcie, że wypłacone świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi należy uznać za bezpodstawne.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, a wyłącznym jej kryterium jest legalność czyli zgodność z prawem, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 2492).
W ramach tej kontroli sąd bierze pod uwagę naruszenia prawa i przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 935) - zwanej dalej w skrócie: p.p.s.a. Z istoty kontroli legalności wynika, że zgodność z prawem zaskarżonej decyzji lub postanowienia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego aktu. W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zgodnie z art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części.
Poddawszy ocenie legalności zaskarżoną decyzję w granicach wyżej wskazanych Sąd stwierdził, że skarga okazała się zasadna. Ustalenia dokonane w sprawie przez organ I instancji i zaaprobowane przez organ odwoławczy, są wystarczające i mogą stanowić podstawę do poddania kontroli prawidłowości stanowiska wyrażonego w zaskarżonej decyzji, w tym zastosowanych przepisów prawa.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Powyższe oznacza, że Sąd ma nie tylko prawo, ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Z drugiej jednak strony, granicą praw i obowiązków sądu, wyznaczoną w art. 134 § 1 p.p.s.a. jest zakaz wkraczania w sprawę nową. Granice te zaś wyznaczone są dwoma aspektami, mianowicie: legalnością działań organu oraz całokształtem aspektów prawnych tego stosunku prawnego, który był objęty treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Skarżąca zaskarżyła decyzję SKO w Tarnobrzegu z 8 kwietnia 2025r., nr SKO.448.100.2025, którą utrzymano w mocy decyzję organu I instancji z [...] marca 2025r. nr [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 listopada 2023r. do 31 października 2023r. w kwocie 2278,00 zł. i zobowiązującej skarżącą do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń to jest zasiłku rodzinnego na dziecko. Podstawą dla ustalenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń była decyzja Burmistrza [...] w [...] z [...] grudnia 2024r. nr [...] wydana we wznowionym postępowaniu, którą uchylono własną decyzję z [...] lutego 2024r. nr [...] przyznającą skarżącej zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego na okres od 1 listopada 2023r. do 31 października 2024r. na dziecko [...] i odmówiono przyznania zasiłku rodzinnego za wyżej wymieniony okres na dziecko [...].
Organ I instancji przyjął, że liczba osób w rodzinie wynosi 2 osoby, w tym liczba dzieci w rodzinie 1. Ustalając dochód osoby w rodzinie organy doliczyły dochód uzyskiwany za pracę przez [...] w okresie pobytu w zakładzie karnym i podzieliły na dwie osoby w rodzinie, gdyż przyjęły, że w przypadku [...] ma zastosowanie art. 5 ust. 7 u.ś.r. Przepis ten stanowi, że w przypadku gdy członek rodziny jest umieszczony w pieczy zastępczej lub innej instytucji zapewniającej całodobowe, ustalając dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie uwzględnia się osoby umieszczonej w pieczy zastępczej lub w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie.
Nie budzi wątpliwości, że [...] jest członkiem rodziny na mocy definicji rodziny zawartej w art. 3 pkt 16 u.ś.r. Poza sporem jest też kwestia uzyskania dochodu przez męża skarżącej w okresie przebywania w zakładzie karnym. Dochodem rodziny w rozpoznawanej sprawie jest dochód uzyskany przez [...], który przebywa w zakładzie karnym, czyli instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Sytuacja rodziny byłaby jasna i prostsza, gdyby [...] nie uzyskiwał żadnego dochodu w trakcie pobytu w zakładzie karnym. Zdaniem Sądu przepis art. 5 ust. 7 u.ś.r. ma zastosowanie do przypadków, gdy członek rodziny przebywa w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, ale nie uzyskuje żadnego dochodu, który jest wliczany do dochodu rodziny, od wysokości którego uzależnione jest przyznanie prawa do zasiłku rodzinnego. Skoro [...] jest członkiem rodziny i uzyskuje dochód wliczany do dochodu rodziny, to nie może powstać taka sytuacja, że ten członek rodziny nie jest uwzględniany przy obliczaniu dochodu na osobę w rodzinie. W rozpoznawanej sprawie rodzina składa się z trzech osób. Zatem ustalona kwota do zwrotu kwota nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, z pominięciem jednego członka rodziny uzyskującego dochód jest dokonana z pokrzywdzeniem rodziny na rzecz której zostały przyznane świadczenia rodzinne. Literalna wykładnia art. 5 ust. 7 u.ś.r. w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy prowadzi do finalnie do takich wniosków, które w państwie prawa są nie do zaakceptowania i pod znakiem zapytania stawiają konstytucyjną zasadę ochrony rodziny zawartą w art. 18 Konstytucji RP.
Wykładnia art. 5 ust. 7 u.ś.r. musi prowadzić do takiego zdekodowania jego treści, który nie jest sprzeczny nie tylko z zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), ale także z zasadami sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), czy udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP). Egzegeza tego przepisu musi być bowiem zgodna z innymi normami systemu prawa. Ustalenie jego znaczenia musi także uwzględniać jego cel i rolę społeczną, którą winien on pełnić. Przedstawiona wyżej argumentacja upoważnia do stwierdzenia, że przyjęcie w przedmiotowej sprawie odmiennego poglądu skutkowałoby naruszeniem konstytucyjnej zasady równości.
Współstosowanie Konstytucji i ustaw stanowi słabszą wersję jej bezpośredniego stosowania, ale jest też najszerszą formą jej stosowania. Ma ono miejsce wtedy, gdy dana materia jest jednocześnie uregulowana w części w Konstytucji, a w części w ustawie i polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej. Należy podzielić pogląd, że Konstytucja ma tutaj zatem przede wszystkim znaczenie dla właściwej, prokonstytucyjnej wykładni ustaw, co m.in. oznacza, że gdy na gruncie logiki możliwe będzie przyjęcie kilku różnych sposobów wykładni ustawy, organ stosujący prawo będzie musiał dać pierwszeństwo takiemu wynikowi wykładni, który najpełniej będzie odpowiadać treściom wyrażonym przez przepis Konstytucji (por. wyrok NSA z 1.08.2019r., I OSK 202/19 dostępny w cbosa).
Te względy spowodowały, że doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, które na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. art. 134 p.p.s.a., doprowadziło do uchylenia decyzji wymienionej w pkt II sentencji wyroku.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrocie stanowił art. 30 ust. 1 ust. 2 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia stosownie do art. 30 ust. 2 u.ś.r. uważa się:
1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;
3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie (...);
4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (ust. 2).
Z cytowanych wyżej przepisów wynika także, że u.ś.r. reguluje obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, co jest czym innym niż świadczenie nienależne. Należy rozróżnić te dwa pojęcia, co zasadnie podniesiono w skardze. Nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy ta podstawa odpadła. W przypadku nienależnie pobranego świadczenia chodzi o świadomość jego pobierania mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części. W tym zakresie organy winny kierować się zasadami postępowania, wynikającymi z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Organy obu instancji wskazały, że w sprawie zaistniały przesłanki określone w pkt 1 ust. 2 art. 30 u.ś.r.
Zadaniem Sądu jest ustalenie, czy istotnie takie przesłanki w niniejszej sprawie zaistniały, a przyjęte do orzekania okoliczności faktyczne sprawy uprawniały do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o powołany przepis i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca wnioskiem z 30 listopada 2023r. zwróciła się o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na córkę [...]. Częścią integralną wniosku jest oświadczenie wnioskodawcy (wzór ZSR-05, karta akt admin. nr 22) o dochodach swoich albo członka rodziny osiągniętych w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (...), w którym skarżąca podała, że rubryka o uzyskanych dochodach jej nie dotyczy. Jednocześnie oświadczyła (karta akt admin nr 21), że córka uczęszcza do Regionalnego Centrum Edukacji Zawodowej w [...], mąż przebywa w zakładzie karnym w [...] (karta akt admin nr 20). W aktach administracyjnych sprawy znajduje się zaświadczenie z 12 lutego 2024r. wystawione przez [...] o dochodzie uzyskanym przez [...] z tytułu umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego, którego wysokość neto wyniosła 470,74 zł. Decyzją z [...] lutego 2024r. nr [...] przyznał skarżącej zasiłek rodzinny w pełnej wysokości oraz dodatki do tego zasiłku. Ustalono, że dla dwóch osób w rodzinie dochód na osobę wynosi 16,79 zł.
Organ I instancji pismem z 5 listopada 2024r. wystąpił do Zakładu Karnego w [...] o informację, czy [...] jest zatrudniony w pracach odpłatnych na rzecz podmiotu zewnętrznego. Pismem z dnia 26 listopada 2024r. udzielono odpowiedzi, że [...] w Zakładzie Karnym w [...] przebywa od 12 września 2023r. i od tej daty do daty wystawienia zaświadczenia jest nadal zatrudniony przez podmiot zewnętrzny na podstawie skierowania do zatrudnienia. Z tytułu wykonywanej pracy uzyskał miesięczny dochód netto w wysokości 3164,13 zł. Sąd zwraca uwagę, że wiedzą o przebywaniu w zakładzie karnym męża skarżącej organ I instancji dysponował od 14 lutego 2023r., co jednoznacznie wynika z akt administracyjnych sprawy prowadzonej przez tut. Sąd pod syg. II SA/Rz 712/25). Skierowanie osadzonych do pracy do podmiotów zewnętrznych jest praktyką na tyle powszechną, że nie było przeszkód przy dochowaniu należytej staranności przez organy, aby wystąpić do właściwego zakładu karnego, czy osadzony wykonuje pracę i z tego tytułu uzyskuje dochód. Uzyskane później informacje stały się podstawą do wznowienia postępowania administracyjnego zakończonego decyzją o przyznaniu świadczenia rodzinnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.
W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie się przyjmuje, że za świadczenie nienależnie pobrane, należy uznać świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 19 listopada 2019 r., II SA/Rz 954/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 stycznia 2020 r., II SA/GI 1121/19; wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16, oraz powołany tam wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09). Zatem nienależnie pobranego świadczenia związana jest ze skutecznością pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na pobieranie świadczenia. W orzecznictwie zwraca się uwagę na świadomość działania świadczeniobiorcy. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy. Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, nastąpiła z jej winy. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Judykatura podnosi przy tym, że "pouczenia adresowane do stron winny być czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla tego adresata. W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno odnosić się do okoliczności faktycznych sprawy (zob. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09); pouczenie powinno być zindywidualizowane, dostosowane do każdej zainteresowanej osoby (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z 16.01.2020 r., IV SA/Wr 447/19).
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się także, że celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nieodnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy (vide: np. wyrok NSA z 04.10.2011 r., I OSK 762/11; wyrok WSA w Kielcach z dnia 13.06.2012 r., II SA/Ke 329/12, wyrok WSA w Krakowie z 13.07.2017 r., III SA/Kr 556/17). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest, czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (vide: wyrok NSA z 8.09.2017 r., I OSK 3175/15).
Stan faktyczny sprawy, który był podstawą do orzekania przez organy administracji, nie pozwala na przyjęcie, że skarżąca nie działała w złej wierze, ani że świadomie wprowadziła organ w błąd w celu uzyskania nienależnego świadczenia. Oświadczenia skarżącej złożone przy wniosku z 30 listopada 2023r. dotyczy tylko pobytu męża w więzieniu. Organ nie próbował nawet wyjaśnić, czy mąż skarżącej pracuje w więzieniu i czy uzyskuje z tego tytułu wynagrodzenie. Ponadto organ powinien już na wstępnym etapie postępowania wystąpić do zakładu karnego o stosowną informację, czego nie uczynił. Wystąpienie o wysokość wynagrodzenia męża skarżącej nastąpiło dopiero w listopadzie 2024r., czyli po upływie okresu zasiłkowego.
Organy orzekające w sprawie jako okoliczność warunkującą orzeczenie o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wskazują na zaniechanie poinformowania organu o pobieranym przez męża skarżącej wynagrodzeniu za pracę w zakładzie karnym. Organy obydwu instancji pominęły jednak okoliczność, że skarżąca nie miała wiedzy o tym, że [...] uzyskuje jakiekolwiek dochód przebywając w zakładzie karnym, nie utrzymuje z nim żadnych kontaktów i nie przysłał żadnych pieniędzy na utrzymanie rodziny. Powstają zatem wątpliwości, czy wypłacone świadczenia rodzinne noszą cechy świadczeń nienależnie pobranych. Zarzut ten został też powtórzony w skardze do Sądu z przywołaniem aktualnego orzecznictwa sądowoadministracyjnego, definiującego pojęcie świadczenia nienależnie pobranego.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że organy obydwu instancji nie podjęły ustalenia stanu faktycznego w zakresie spełnienia przesłanek do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, skupiając się na argumentacji o zaniechaniu poinformowania o zmianie sytuacji majątkowej skarżącej. Obowiązek aktywności procesowej organów wynika wprost z art. 7 i art. 77 k.p.a. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Natomiast art. 77 § 1 k.p.a. wynika, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Organy pominęły zarzut skarżącej o braku wiedzy i braku kontaktów z [...] w zakładzie karnym. Wyjaśnienie tych okoliczności jest istotne ze względu na treść art. 81a § 1 k.p.a., który stanowi, że jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w tym zakresie pozostają niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony. Przywołany przepis in fine może mieć zastosowanie w niniejszej sprawie, ale wymaga to uzyskania dodatkowych informacji od zakładu karnego o kontaktach skarżącej z mężem w trakcie jego pobytu w zakładzie karnym. Sąd zwraca uwagę, że organy nie wyjaśniły też w jaki sposób skarżąca dowiedziała się o zmianie miejsca odbywania kary pozbawienia wolności przez [...], który od 23 września 2023r. przebywa w [...].
W konsekwencji Sąd stwierdza, że w realiach niniejszej sprawy organy orzekające nieprawidłowo przyjęły, a co najmniej przedwcześnie, że zostały spełnione przesłanki z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. tylko i wyłącznie z powodu prawidłowego pouczenia o przypadkach, w których świadczenie spełnia kryterium nienależnie pobranego. W zakresie wyżej opisanym Sąd wskazał na konieczność uzupełnienia postępowania wyjaśniającego, w aspekcie świadomego działania świadczeniobiorcy.
Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ wyda decyzję z uwzględnieniem wymagań zawartych w art. 107 § 3 k.p.a. Niewyjaśnienie tak istotnych dla sprawy elementów stanu faktycznego stanowi naruszenie art. 7, art. 77 k.p.a, co stanowiło o uwzględnieniu skargi.
W przypadku uprawomocnienia się wyroku w zależności od poczynionych ustaleń koniecznym może się okazać powtórne przeliczenie dochodu na osobę i określenia prawa do świadczeń rodzinnym za okres zasiłkowy 2023 / 2024 mając na względzie oceną przedstawioną w uzasadnieniu wyroku odnośnie wyliczenia dochodu na osobę, a także stanowisko odnośnie świadczenia nienależnie pobranego.
Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i lit. c) oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w pkt I sentencji wyroku.