II SA/Rz 696/22

II SA/Rz 696/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2022-11-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Elżbieta Mazur-Selwa /przewodniczący/
Karina Gniewek-Berezowska
Piotr Godlewski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 § 2, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2021 poz 735
art. art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 listopada 2022 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 8 kwietnia 2022 r. nr SKO.4115.111.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 30 grudnia 2021 r. nr GOPS/000319/SP/12/2021; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu na rzecz skarżącego J. K. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
II SA/Rz 696/22
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi J.K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 8 kwietnia 2022 r. nr SKO.4115.111.2022 dotycząca ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z uzasadnienia tej decyzji i akt administracyjnych sprawy, Wójt Gminy [...] decyzją z 30 grudnia 2021 r. nr GOPS/000319/SP/12/2021 odmówił przyznania J.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad żoną I.K. W uzasadnieniu naprowadził, że niepełnosprawność I.K. nie powstała w okresie o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.). Ponadto istnieją inne osoby na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także nie jest spełniony warunek z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odwołaniu od decyzji Wójta J.K. zarzucił naruszenie:
1) prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę na osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 a) u.ś.r. stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka.
Po rozpatrzeniu odwołania SKO wskazaną na wstępie decyzją z 8 kwietnia 2022 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Wójta z 30 grudnia 2021 r.
W uzasadnieniu wskazało, że odwołanie nie może zostać uwzględnione, gdyż decyzja organu I instancji pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.
W rozpatrywanej sprawie u podstaw odmowy przyznania odwołującemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego znalazła się regulacja zawarta w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W ocenie Kolegium, pogląd organu I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. - zwłaszcza w kontekście wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13 - nie może być uznany za prawidłowy i tym samym stanowić przeszkody dla przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrokiem tym (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r., poz. 1443) Trybunał stwierdził, że w zakresie w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Kolegium podzielając pogląd ukształtowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazało, że skoro na mocy wskazanego wyroku stwierdzona została we wskazanym zakresie niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne.
Kolegium nie podzieliło również stanowiska Wójta, wedle którego art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawcy w przedmiotowej sprawie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, że małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością noszącą cechy obowiązku alimentacyjnego, co łączy się z prawem ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ten pogląd wywodzony jest także z treści art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stanowiącego, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Skoro zatem małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 Kodeksu (wyrok WSA w Olsztynie z 16 kwietnia 2019 r. II SA/Ol 206/19).
W rozpatrywanej sprawie bezspornym jest, że I.K. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności ustalonym w orzeczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] nr [...] z [...] czerwca 2021 r., wydanym do [...] lipca 2022 r. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od [...] lutego 2017 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] maja 2021 r. Ponadto z orzeczenia tego wynika, że przyczyną niepełnosprawności I.K. są [...] i choroby neurologiczne. Wymaga stałej opieki innych osób i jest zdolna do pracy w warunkach chronionych. W dniu 1 grudnia 2021 r. został przeprowadzony wywiad z I.K., z którego wynika, że opiekę nad nią sprawuje mąż, pomagając jej w codziennym funkcjonowaniu. Osoba wymagająca opieki jest sprawna intelektualnie, ale niesprawna ruchowo. Cierpi na [...], jest po [...], chorobę [...] i [...] oraz [...]. Z ustaleń pracownika wynika, że mąż pomaga we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem - pomoc przy myciu, ubieraniu, poruszaniu się, załatwianiu spraw urzędowych, wizytach lekarskich. J.K. nie pracuje zawodowo od 2016 r. Córki – A.G. i E.K. – S. nie mogą sprawować opieki nad matką, ponieważ są zatrudnione w systemie zmianowym. Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, w tym zakresu sprawowanej opieki nad osobą chorą wynika, że czynności jakie wykonuje opiekun przy osobie chorej to pomoc: raz w tygodniu przy myciu głowy, raz dziennie przy kąpieli, dwa razy w miesiącu higiena paznokci rąk i nóg. Codziennie pomaga przy ubieraniu się, w razie potrzeb mierzy tętno, ciśnienie, poziom cukru. Chora porusza się przy pomocy kuli lub chodzika, opiekun towarzyszy w wizytach lekarskich, realizuje recepty i mieszka z osobą chorą. W ciągu doby opieka sprawowana jest przez 4 godziny dziennie.
Z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że przesłankami warunkującymi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego są istnienie wobec osoby niepełnosprawnej obowiązku alimentacyjnego po stronie ubiegającego się o przyznanie świadczenia, konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz niepodejmowanie lub rezygnacja przez tą osobę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki.
Organ odwoławczy po analizie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach przedmiotowej sprawy doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez odwołującego zatrudnienia a wykonywaną przez niego opieką nad żoną. Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece, musi ona być stała lub długoterminowa. Świadczenie pielęgnacyjne o którym mowa w tym przepisie nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem małżonka, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej Między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi zachodzić bezpośredni i ścisły związek. W ocenie Kolegium taki związek w niniejszej sprawie nie zachodzi. Zarówno z ustaleń dokonanych podczas wywiadu środowiskowego, jak i z zestawienia czynności przedłożonych przez samego odwołującego nie wynika, aby zakres jego obowiązków związanych z opieką nad żoną uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. W ustalonym stanie faktycznym odwołujący nie wykonuje przy żonie czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej osobą, wymagających jego ciągłej obecności. Taki zakres opieki, który zajmuje 4 godziny dziennie i polega w zasadzie na pomocy przy myciu, ubieraniu, pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich czy załatwianiu spraw urzędowych nie wymusza na osobie sprawującej opiekę rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby osoba nad którą sprawowana jest opieka wymagała ciągłej obecności czy też nadzoru ze strony odwołującego. W związku z tym, w ocenie Kolegium, podstawa odmowy przyznania odwołującemu świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie przesłanki polegającej na braku bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie J.K. (działający przez pełnomocnika – adwokata) zarzucił decyzji SKO naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Mając powyższe na uwadze, wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie J.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
Wskazał, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. WSA w Gdańsku w wyroku z 16 września 2021 r. III SA/Gd 577/21 wskazał, jak należy rozumieć zawarty przez ustawodawcę w u.ś.r. zwrot stałej oraz długotrwałej opieki, podkreślając, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (wyrok WSA w Krakowie z 9 grudnia 2019 r. III SA/Kr 1164/19). Nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącego matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Przez sprawowanie takiej opieki chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).
Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.
Decyzjami tymi organy odmówiły – aczkolwiek z różnych przyczyn - przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.
Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
1. Wg orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [....] z [...] czerwca 2021 r. nr [...], I.K. (ur. [...] r.) do [...] lipca 2022 r. zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności, z zaznaczeniem, że niepełnosprawność istnieje od [...] lutego 2017 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] maja 2021 r.
Organ I instancji w decyzji z [...] grudnia 2021 r. jako jedną z przyczyn odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia z tytułu opieki nad matką wskazał m.in. okoliczność, że jej niepełnosprawność nie powstała w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.; zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Odmowę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował w zaskarżonej decyzji organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do takiej odmowy. TK we wskazanym wyroku stwierdził bowiem, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu jawi się jako prawnie niedopuszczalne i nie znajduje uzasadnienia, gdyż na mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.
2. SKO zaskarżoną decyzją prawidłowo także poważyło wyrażone w decyzji organu I instancji stanowisko, jakoby wnioskodawcy (skarżącemu) nie przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne z tego powodu, że jako małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przede wszystkim należy w związku z tym zauważyć, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., małżonek osoby wymagającej opieki należy do kręgu "innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny", przy czym jeżeli chodzi o możliwość skutecznego ubiegania się przez niego o świadczenie pielęgnacyjne, to przepis ten również w sposób wyraźny wyłącza z tego grona osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie do art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, przy czym w myśl art. 132 tej ustawy, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (kolejność osób zobowiązanych co do zasady określa art. 129 K.r.o.).
W świetle powyższego – na co także zwróciło uwagę SKO - istotna pozostaje regulacja art. 130 K.r.o., zgodnie z którą obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka; w kontekście art. 23, art. 27, art. 60 § 1-3 i art. 61 K.r.o. oznacza to, że tym bardziej w trakcie trwania małżeństwa wzajemny obowiązek alimentacyjny małżonków wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych małżonka znajdującego się w potrzebie lub niedostatku.
Znajduje to odzwierciedlenie m.in. w tezie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lutego 2022 r. I OSK 1059/21 (LEX nr 3318473), zgodnie z którą uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zostały oparte na konstrukcji obowiązków alimentacyjnych, przy czym przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych określają kolejność osób uprawnionych do uzyskania wspomnianego świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że obowiązek opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem, z którego wynika prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wyprzedza ten sam obowiązek ciążący nad innymi osobami, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki. Podkreślić przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazujący osoby uprawnione do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne nie określa kolejności uprawnień do tego świadczenia uznając wszystkie osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki za jednakowo uprawnione do uzyskania wspomnianego świadczenia. Tym samym przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., jako wprowadzający wyjątek od zasady równego uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez wskazanie, że uprawnionym w pierwszej kolejności do tego świadczenia jest małżonek osoby wymagającej opieki, ma charakter wyjątku od zasady wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
W okolicznościach sprawy nie budzi wątpliwości, że skarżący jako mąż osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W kontekście powyższego zaprezentowana przez Wójta wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jest całkowicie błędna, gdyż prowadzi do absurdalnego wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi posiadającemu orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który jednak nie może sprawować opieki z uwagi na swoją własną niepełnosprawność i który faktycznie sam takiej opieki wymaga.
Prawidłowe rozumienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stanowi więc odwrotność stanowiska organu I instancji i może sprowadzać się tylko i wyłącznie do uznania, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać tylko takiemu współmałżonkowi osoby wymagającej opieki, który sam nie jest w znacznym stopniu niepełnosprawny.
W związku z powyższym Sąd dodatkowo zauważa, że organ I instancji w decyzji z [...] grudnia 2021 r. jako przyczynę odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad żoną wskazał oprócz wyżej opisanych także okoliczność, że istnieją inne osoby na których zgodnie z przepisami K.r.o. ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny.
Ponieważ nie zostało to przez ten organ w uzasadnieniu decyzji bliżej wyjaśnione i nie odniósł się do tego w zaskarżonej decyzji organ II instancji, Sąd wskazuje, że pozostają w tym względzie aktualne opisane powyżej uwagi poczynione na tle wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., wskazujące co do zasady na pierwszeństwo małżonka osoby wymagającej opieki przed jej krewnymi. W okolicznościach sprawy pozbawione znaczenia przy rozpatrywaniu wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego pozostają więc wszelkie ustalenia i rozważania nt. sytuacji osobistej, rodzinnej i materialnej dzieci jego i żony.
3. Niezależnie od powyższego, nie do zaakceptowania pozostaje także wskazana przez Kolegium samoistna przesłanka do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia w postaci braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad żoną.
Sąd nie kwestionuje ustaleń przywołanych przez SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a wynikających ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego co do zakresu sprawowanej przez skarżącego nad żoną opieki.
Jako trafne należy także ocenić wywody tego organu, iż w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka ta powinna być stała i długotrwała oraz wiązać się ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej. Bez wątpienia świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny, stanowiąc rekompensatę za wymuszoną sprawowaniem tej opieki niemożność wykonywania przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej lub rezygnację z zatrudnienia.
Wyraźnego podkreślenia wymaga jednak, że dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). Konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oznacza, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. W tym znaczeniu opieka lub pomoc musi być tyle absorbująca czasowo w sensie krótkoterminowym (dobowym) jak i długoterminowym (miesięcy, lat), że podejmowane w ich ramach czynności warunkują egzystowanie osoby wymagającej opieki w warunkach bezpiecznych i odpowiadających godności człowieka, a jednocześnie ich wykonywanie bezwzględnie stoi na przeszkodzie wykonywaniu przez opiekuna pracy zarobkowej (bądź wymusza na nim rezygnację z takiej pracy). Spełnienie powyższej przesłanki musi być postrzegane kompleksowo przez pryzmat stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej i jej potrzeb.
W ocenie Sądu, na tym tle Kolegium w okolicznościach sprawy wyprowadziło całkowicie błędne i nieuprawnione wnioski co do tego, że zakres obowiązków związanych z wykonywaną przez skarżącego opieką umożliwia mu podjęcia zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy.
Przede wszystkim jako nieuprawnione jawi się postrzeganie wykonywania przez skarżącego opieki wyłącznie przez pryzmat czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z osobą jego żony, które rzekomo zajmują mu 4 godziny dziennie, a przez to nie wymagają jego ciągłej obecności.
Stała opieka powinna być bowiem rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę i nie utożsamia sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą z koniecznością zamieszkiwania z tą osobą (por. m.in. wyroki WSA w Olsztynie z 3 marca 2022 r. II SA/Ol 128/22 - LEX nr 3322407 i WSA w Gliwicach z 16 czerwca 2021 r. II SA/Gl 497/21 - LEX nr 3197566). Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (wyrok NSA z 7 sierpnia 2019 r. I OSK 4023/18).
Jakkolwiek zatem organy sumarycznie oszacowały czas przeznaczany przez skarżącego na wykonywanie czynności opiekuńczych na 4 godziny dziennie, to Kolegium upatrując w tym braku związku przyczynowo – skutkowego między niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a wykonywaniem tej opieki w żaden sposób nie wykazało chociażby, że w stosunku do jego żony możliwe jest skumulowanie w czasie wykonywania tych czynności, pozwalające na wskazywane podjęcie zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego i przedłożonej dokumentacji medycznej wynika zwłaszcza znaczna niepełnosprawność [...] żony skarżącego (stan po [...], choroba [...] i [...]), która w połączeniu z chorobami [...] (m.in. [...]) i innymi schorzeniami wymaga pomocy praktycznie we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem. Skoro czynności te dotyczą wszystkich podstawowych przejawów zwykłego funkcjonowania (pomoc przy myciu, ubieraniu, poruszaniu się, czynnościach higienicznych, przyrządzaniu posiłków, podawaniu leków), zasady doświadczenia życiowego wskazują że są one rozciągnięte w czasie, a przez to wymagają praktycznie ciągłej gotowości i systematycznego działania ze strony opiekuna. Niemożliwe do zaakceptowania pozostaje zatem twierdzenie SKO, że z akt sprawy nie wynika, aby osoba nad którą sprawowana jest opieka nie wymagała ciągłej obecności czy też nadzoru ze strony odwołującego.
Takie uznanie podważałoby zresztą sens zapisów orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wg którego żona skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co zdaje się mimowolnie i w sposób nieuprawniony kwestionować Kolegium.
Reasumując, wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO odmowa przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), co w zestawieniu z wydaniem utrzymanej nią w mocy decyzji Wójta z naruszeniem art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. przemawiało za uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).
Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji (wiążące na mocy art. 153 P.p.s.a.) wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wg których w okolicznościach wynikających z zebranego dotychczas materiału dowodowego nie jest możliwe oparcie odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia na podstawie wskazanych przez organy przyczyn.
O należnych skarżącemu kosztach zastępstwa procesowego obejmujących wynagrodzenie ustanowionego pełnomocnika z wyboru (480 zł) orzeczono stosownie do art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).