II SA/Rz 663/22

II SA/Rz 663/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2022-09-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Karina Gniewek-Berezowska
Marcin Kamiński /przewodniczący sprawozdawca/
Piotr Godlewski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 4/23 - Wyrok NSA z 2024-01-10
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 24 ust. 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Piotr Godlewski AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 września 2022 r. sprawy ze skargi M. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 1 kwietnia 2022 r. nr SKO.4115.28.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M. U. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu (organ odwoławczy) z dnia 1 kwietnia 2022 r. nr SKO.4115.28.2022 utrzymująca w mocy decyzję Wójta
Gminy [...] (organ I instancji) z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.
W dniu 5 marca 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W. J. Do wniosku dołączone zostało orzeczenie wydane przez Lekarza Orzecznika ZUS w dniu [...] maja 2020 r., stwierdzające trwałą niezdolność W. J. do samodzielnej egzystencji. Z orzeczenia wynika, że data powstania niepełnosprawności istniała w dniu 1 listopada 2019 r.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] organ I instancji odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja ta została uchylona przez organ odwoławczy decyzją z dnia 30 kwietnia 2021 r. nr SKO.4115.372.2021. Kolejną decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] organ I instancji ponownie odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja ta również została uchylona przez organ odwoławczy decyzją z dnia 29 października 2021 r. nr SKO.4115.796.2021.
Decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] organ I instancji działając na podstawie art. 104, art. 107 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) w zw. z art. 17, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) – odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2020 r. Nr akt [...], ustalającym, że W. J. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia [...] listopada 2019 r., tj. od 88-go roku życia - nie można wykazać, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, oraz nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Organ I instancji stwierdził, że powyższy przepis uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby, wymagającej opieki, nad którą strona ubiega się o świadczenie. Treść art. 17 ust. 1b pkt 2a-2d u.ś.r. została uchylona w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, z dniem 23 października 2014 r. na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Jednakże brzmienie przepisów u.ś.r. umożliwiające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą, której niepełnosprawność powstała powyżej 18 roku życia nie zostało zmienione przez ustawodawcę. Zgodnie z ww. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego władze powinny niezwłocznie podjąć działania zmierzające do zmiany przepisów celem równego traktowania opiekunów dorosłych osób z niepełnosprawnością. Ponadto Trybunał jednoznacznie stwierdził, że wykonanie wyroku wymaga podjęcia działań ustawodawczych, które doprowadzą do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Trybunał nie przesądził, jaki model ustalenia świadczeń dla tych opiekunów przyjąć. Ustawodawca ma w tej kwestii pewien margines swobody. Powinien wszakże uwzględnić zarówno możliwości finansowania świadczeń z budżetu państwa, jak i uszanować poprawnie nabyte prawa osób, które korzystają obecnie ze świadczeń w zaufaniu do państwa.
W związku z powyższym organ I instancji uznał, że przytoczony wyżej art. 17 ust. 1b u.ś.r., w świetle jednoznacznie wskazanych przez sam Trybunał, wymienionych wyżej skutków wyroku, niezależnie od rozstrzygnięć organów odwoławczych (które są wiążące w danej indywidualnej sprawie w której zostały wydane), pozostaje obowiązującym przepisem prawa.
Dalej organ I instancji podał, że w oświadczeniu z dnia 1 czerwca 2021 r. skarżąca wskazała, że posiada pięcioro starszych braci, którzy ze względu na wiek, choroby, sytuację zawodową oraz finansową nie są w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki. J. U. ukończył 65 lat, jest emerytem, mieszka w miejscowości odległej o ok. 50 km, pobiera niewysoką emeryturę, sam jest w podeszłym wieku i wymaga opieki. S. U. ukończył 63 lata, mieszka w P., ze względu na zaawansowana cukrzycę przeszedł na wcześniejszą emeryturę, pozostaje w ciągłym leczeniu. J. U. ukończył 61 lat, mieszka w P., jest rencistą, przeszedł operację tętniaka mózgu. K. U. ukończył 59 lat, pracuje zawodowo. W. U. ukończył 59 lat, pracuje zawodowo, na utrzymaniu ma uczące się dzieci. Z treści wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką.
Organ I instancji stwierdził więc, że skarżąca jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny.
Dalej organ I instancji wskazał, że skarżąca w chwili składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne na niepełnosprawną matkę pobierała świadczenie rentowe, na podstawie decyzji ZUS Nr [...]. W dniu 7 czerwca 2021 r. złożyła oświadczenie, że w przypadku otrzymania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego deklaruje się czasowo wstrzymać pobieranie renty. Mając na uwadze brzmienie art. 79 § 1 k.p.a. organ poinformował skarżącą, że osoba która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę może dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w przypadku skarżącej poprzez rezygnację z pobierania świadczenia rentowego. Wybór ten może zrealizować poprzez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (u.e.r.f.u.s.). Organ zwrócił uwagę, że obowiązujący od ponad 17 lat przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nie przewiduje możliwości rezygnacji z przyznanego świadczenia w postaci emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rodzinnej, świadczenia przedemerytalnego (zawieszenie/wstrzymanie wypłaty ww. świadczeń na wniosek strony, nie oznacza, że rencista bądź emeryt staje się osobą, która nie ma ustalonego prawa do tych świadczeń). Istotne jest, że ww. negatywna przesłanka z art. 17 ust 5 pkt 1 lit. a ustawy, od dnia 9 stycznia 2020 r. nie dotyczy renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. o sygn. SK 2/17. Powyższe jest obowiązującym stanem prawnym, a nie wiążącym rozstrzygnięciem indywidualnej sprawy, czy orzecznictwem sądowo-administracyjnym wydawanym w indywidualnych sprawach.
Reasumując organ I instancji stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia, gdyż niepełnosprawność W. J. powstała później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej oraz później niż do ukończenia 25 roku życia, ponadto skarżąca - opiekun ma ustalone prawo do świadczenia rentowego z ZUS.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła:
1) naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,
2) błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., polegającą na pominięciu celów ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącą świadczenia rentowego stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Po rozpoznaniu odwołania, organ odwoławczy decyzją z dnia 1 kwietnia 2022 r. nr SKO.4115.28.2022 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności:
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Organ odwoławczy stwierdził, że sprawa była dwukrotnie przedmiotem rozpoznania przez ten organ i pomimo, że organ odwoławczy w wydanych decyzjach kasatoryjnych zawarł wytyczne co do sposobu wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., to organ I instancji ponownie oparł odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 Konstytucji RP. Organ odwoławczy wskazał, że pogląd organu I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. - zwłaszcza w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 - nie może być uznany za prawidłowy i tym samym stanowić przeszkody dla przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokonując zatem odmiennej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz przyjmując jako wiążący - mimo wyroku Trybunału - fakt stwierdzenia istnienia u W. J. znacznego stopnia niepełnosprawności w rozumieniu u.ś.r., orzekający w sprawie organ administracji I instancji wydał rozstrzygnięcie w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną i z naruszeniem art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przesądzenie powyższych okoliczności nie daje jednocześnie samoistnej podstawy do przyznania świadczenia skarżącej.
Organ odwoławczy wskazał, że organ I instancji w uzasadnieniu wydanej decyzji powołał się również na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Z zalegających aktach sprawy dokumentów wynika, że skarżąca ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (decyzja ZUS z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...]). Organ poinformował skarżącą, że osoba, która spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, może dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację ze świadczenia niższego, tj. w przypadku skarżącej poprzez rezygnację z pobierania świadczenia rentowego.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że powołany art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. częściowo został uznany za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17 z dniem 9 stycznia 2020 r. Zgodnie z tym wyrokiem ww. przepis traci moc w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może faktycznie pracować, nie istnieją również prawne przeciwwskazania do tego, aby podejmowała ona zatrudnienie. Sytuacja faktyczna oraz prawna opiekunów mających ustalone prawo do renty, lecz rezygnujących z dalszego zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną wskazuje na podobieństwo ich sytuacji do sytuacji opiekunów, którzy są zdrowi i nie mają tym samym prawa do renty, lecz również rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Organ odwoławczy stwierdził, że podziela poglądy prawne prezentowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że konieczne jest uzupełnienie wyników wykładni językowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej. Oznacza to, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, w tym przypadku - renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Organ wyjaśnił, że "zawieszenie prawa do renty" (i oczywiście wstrzymanie jej wypłaty) uznaje się jako eliminację negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Wybór można zrealizować przez złożenie do organu emerytalno-rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Z akt sprawy wynika, że organ I instancji zawiadomieniem z dnia 26 listopada 2021 r. poinformował skarżącą, reprezentowaną przez pełnomocnika, o prawie do zapoznania się z aktami sprawy oraz wypowiedzenia się co do zebranych materiałów. Ponadto wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Nadto organ poinformował, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę może dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, w tym przypadku poprzez rezygnację z pobierania świadczenia emerytalnego. Wybór ten może zrealizować poprzez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Doręczenie zawiadomienia nastąpiło 2 grudnia 2021 r. Organ wyjaśnił, że ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do renty, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s. skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty renty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.). Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia. Skoro zawieszenie prawa do renty skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, to uznać należy, że eliminuje się w ten sposób negatywną przesłankę wyłączającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, czyli w sprawach wymagających rezygnacji z renty od miesiąca, w którym strona przedstawi decyzję o wstrzymaniu wypłaty renty. Z akt sprawy wynika natomiast, że osoba wymagająca opieki zmarła w dniu [...] grudnia 2021 r. Zatem w okresie od dnia złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do dnia śmierci osoby niepełnosprawnej, skarżąca była uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i w tym okresie świadczenie rentowe pobierała. Skarżąca nie zawiesiła prawa do ww. renty skutkującego wstrzymaniem jej wypłaty, a tym samym nie została wyeliminowana przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a) u.ś.r., dlatego wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane.
Organ odwoławczy stwierdził, że we wniosku inicjującym postępowanie pełnomocnik skarżącej argumentował, że wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. powinna prowadzić do takiego rozumienia tego przepisu, że wyłącza on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do renty nie w całości, ale do wysokości tej renty. Organ wyjaśnił, że obowiązujące przepisy nie przewidują wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości odpowiadającej różnicy pomiędzy ustawową wysokością tego świadczenia i wysokością renty (netto). Organ opowiedział się za stanowiskiem, że takie działanie pozostawałaby w sprzeczności z art. 17 ust. 3 u.ś.r., który wysokość świadczenia pielęgnacyjnego określa jednoznacznie kwotowo i nie pozwala na samodzielne określanie jego wysokości przez organ administracji w oparciu o jakiekolwiek przesłanki.
Reasumując organ odwoławczy stwierdził, że skarżąca została poinformowana, że aby możliwe było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest przedłożenie przez stronę decyzji o wstrzymaniu wypłaty renty. Do czasu wydania decyzji skarżąca nie przedłożyła takowej decyzji, więc słusznie organ I instancji stwierdził, że zaistniała w sprawie negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. uniemożliwiająca przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Organ uznał więc, że organ I instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w sposób prawidłowy, a zaskarżona decyzja pomimo częściowo błędnego uzasadnienia w zakresie zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., odpowiada swą treścią normie prawnej wyrażonej w art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie więc z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. organ odwoławczy wydał decyzję, w której utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję zaskarżając ją w całości. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17.
Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że w zakresie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, w związku ze wskazanym powyżej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, uznać należy, iż fakt pobierania tego świadczenia rentowego nie stanowi w obecnym stanie prawnym negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. SK 2/17 orzekł niezgodność art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W punkcie II wyroku Trybunał orzekł utratę mocy obowiązującej tego przepisu we wskazanym wyżej zakresie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Wyrok opublikowany został w dniu 8 lipca 2019 r., a więc skutek derogacyjny wyroku nastąpił z dniem 9 stycznia 2020 r. Od tego dnia przesłanka negatywna w postaci pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W odniesieniu do dominującej obecnie linii orzeczniczej sądów administracyjnych w zakresie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających renty i emerytury skarżąca wskazała, że pogląd ten (mianowicie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po zawieszeniu prawa do renty lub emerytury) nie powinien mieć zastosowania w niniejszej sprawie w związku ze stwierdzeniem niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zakresie wskazanym powyżej, ponieważ na ten moment nie istnieje przepis prawa, który stwierdzałby, że niemożliwe jest jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Trybunał wskazał dodatkowo, że u.e.r.f.u.s. reguluje przypadki, w których osoby uprawnione do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy podejmują zatrudnienie (gdyż generalnie są osobami zdolnymi do jego podjęcia, z tym, że w ograniczonym zakresie). Ustawa ta w Dziale VIII Rozdziale 2 określa możliwość zawieszenia i zmniejszenia pobieranego świadczenia.
Mając na uwadze derogacyjny skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz regulacje dotyczące zawieszania i zmniejszania rent skarżąca stwierdziła, że uzależnianie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od zawieszenia wypłaty przysługującej skarżącej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Od 9 stycznia 2020 r. przesłanka negatywna w postaci uprawnienia wnioskodawcy do w/w renty utraciła moc obowiązującą, zatem pobieranie tego świadczenia nie stanowi na moment orzekania przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.
Dodatkowo skarżąca zauważyła, że zawieszenie wypłaty renty stanowiłoby naruszenie uprawnień skarżącej w zakresie przychodów jakie może osiągać będąc do tej renty uprawnionym. Zgodnie z art. 104 u.e.r.f.u.s. mogłaby ona, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, osiągać przychód na poziomie 3.960,20 zł zanim w ogóle doszłoby do zmniejszenia kwoty wypłacanej jej renty lub 7.354,50 zł zanim renta zostałaby jej zawieszona. Obie te kwoty są znacznie wyższe niż świadczenie pielęgnacyjne, które w roku 2022 wynosi 2.119,00 zł. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dopiero po zawieszeniu renty (mimo wyeliminowania tej negatywnej przesłanki przez Trybunał Konstytucyjny) doprowadziłoby do sytuacji, w której osoba częściowo zdolna do pracy dla świadczenia w wysokości 2.119,00 zł musiałaby pozbawić się wypłaty renty, którą zgodnie z przepisami u.e.r.f.u.s. zawieszono by jej dopiero po osiągnięciu przychodu powyżej kwoty 7.354,50 zł. Uzależnienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wobec przytoczonych wyżej okoliczności faktycznych i prawnych nie znajduje zatem podstaw w przepisach prawa i naruszałoby interes prawny i ekonomiczny skarżącej.
Reasumując skarżąca stwierdziła, że fakt pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi przesłanki uniemożliwiającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a zatem mimo zgonu osoby wymagającej opieki skarżąca uprawniona jest do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w całości za okres od miesiąca złożenia wniosku do dnia śmierci osoby niepełnosprawnej.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga podlegała oddaleniu jako niezawierająca uzasadnionych podstaw.
Sąd działając z urzędu, niezależnie od granic skargi i podniesionych zarzutów, nie stwierdził ponadto naruszeń prawa materialnego lub procesowego, których postać lub stopień miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy rozumiany jako treść końcowego rozstrzygnięcia (art. 145 § 1 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a.). W granicach możliwości weryfikacyjnych sądu administracyjnego zaskarżona decyzja jest więc prawidłowa.
Stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób wystarczający do dokonania oceny prawidłowości wykładni prawa materialnego oraz subsumpcji faktów sprawy.
Zasadniczą okolicznością sporną w przedmiotowej sprawie było zagadnienie wpływu śmierci osoby wymagającej opieki (W. J.) po wydaniu decyzji przez organ pierwszej instancji z dnia [...] grudnia 2021 r., a przed dniem orzekania przez organ odwoławczy, na możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za okres wsteczny, to jest od dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia do dnia zgonu niepełnosprawnej. Odpadnięcie zasadniczej podmiotowej przesłanki materialnoprawnej powinno – w ocenie organu odwoławczego – w takiej sytuacji skutkować wydaniem przez organ odwoławczy decyzji o utrzymaniu w mocy decyzji odmownej organu pierwszej instancji. Strona skarżąca podniosła jednak, że organ odwoławczy powinien w takiej sytuacji odrębnie rozważyć możliwość orzeczenia o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia złożenia wniosku przez skarżącą (5 marca 2021 r.) do dnia śmierci osoby wymagającej opieki ([...] grudnia 2021 r.) oraz orzec o przyznaniu świadczenia za ten okres.
Stanowisko prawne strony skarżącej reprezentowanej przez adwokata jest pozbawione zasadności.
Po pierwsze, zgodnie z zasadą aktualności orzekania organy administracji publicznej rozstrzygają sprawy administracyjne według stanu prawnego i stanu faktycznego obowiązującego i istniejącego w dniu wydania decyzji, chyba że przepisy prawa materialnego lub przepisy (względnie zasady) prawa intertemporalnego stanowią inaczej. Warunkiem wydania pozytywnej decyzji merytorycznej przez organ odwoławczy jest zatem spełnienie wszystkich przesłanek materialnoprawnych najpóźniej w dniu wydawania orzeczenia w drugiej instancji. Jeżeli przesłanki te nie są spełnione, to zasadą jest wydanie decyzji negatywnej, chyba że przepisy prawa przewidują wyjątki w tym zakresie. Wyjątek w tym zakresie ustanawia przepis art. 24 ust. 2 u.ś.r. (a także art. 24 ust. 2a, niemający znaczenia w przedmiotowej sprawie), który stanowi, że prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego, jednak warunkiem jego zastosowania, a więc przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres wsteczny, jest istnienie w dniu orzekania w pierwszej lub drugiej instancji podstaw prawnych i faktycznych do przyznania świadczenia tego rodzaju. Zasadniczą podstawą (przesłanką) możliwości orzekania przez organ w administracyjnym toku instancji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego za okres wsteczny jest istnienie podmiotu niepełnosprawnego wymagającego opieki. Jeżeli podstawa ta od początku nie istniała albo odpadła w toku postępowania, to organ orzekający w pierwszej lub drugiej instancji w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ma obowiązek wydania decyzji odmownej.
W przedmiotowej sprawie konieczna przesłanka materialnoprawna odpadła w okresie po wydaniu decyzji organu pierwszej instancji i przed dniem orzekania przez organ odwoławczy, niezależnie od tego, że odmowna decyzja organu pierwszej była prawidłowa. Nawet jednak gdyby decyzja pierwszej instancji była pozytywna albo negatywna i wadliwa, to i tak organ odwoławczy byłby zobowiązany do jej uchylenia i orzeczenia o odmowie przyznania świadczenia.
Po drugie, z akt sprawy bezspornie wynika – czego nie dostrzega skarżąca i jej pełnomocnik procesowy – że organ pierwszej instancji pismem z dnia 26 listopada 2021 r. zawiadomił pełnomocnika o prawie wyboru świadczenia przez skarżącą (renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy albo świadczenie pielęgnacyjne) w związku z ubieganiem się przez skarżącą o ponowne przyznanie świadczenia rentowego, jednak skarżąca nie podjęła w tym zakresie stosownego rozstrzgnięcia, natomiast decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych orzekł względem skarżącej o ustaleniu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia 1 czerwca 2021 r. (poprzednia decyzja rentowa przyznała świadczenie do dnia 31 maja 2021 r.) do dnia 30 listopada 2024 r. Decyzja przyznająca świadczenie rentowe obowiązywała zatem także w dniu wydania zaskarżonej decyzji (1 kwietnia 2022 r.), a skarżąca nie zaprzestała pobierania świadczenia rentowego do tego dnia, co przesądza o zaistnieniu przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., chyba że – zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 – zostałoby wykazane, że skarżąca dysponuje realną możliwością podjęcia lub kontynuowania pracy zarobkowej i pomimo tego nie podejmuje pracy lub z niej rezygnuje w celu sprawowania opieki nad niepełnoprawną matką. Trybunał w ww. orzeczeniu uznał bowiem, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, jednak zastrzegł jednocześnie, że nie w każdej sytuacji niemożność nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę pobierającą świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy narusza wzorce konstytucyjne. W ocenie Trybunału niedopuszczalne jest wyłączenie "opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych" pod warunkiem, że "sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.". Oznacza to, że będąca rencistą osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne musi wykazać, że nie podejmuje ona realnie dostępnego zatrudnienia lub rezygnuje z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W niniejszej sprawie zagadnienie możliwości wykazania przez skarżącą, że pomimo realnych możliwości podjęcia zatrudnienia (pomimo orzeczenia przez ZUS o częściowej niezdolności do pracy i pobierania świadczenia rentowego z tego tytułu) nie podejmuje go ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, przestało być jednak aktualne z dniem śmierci tej ostatniej. W tym dniu została również zamknięta możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie tylko na przyszłość, lecz także za okres przeszły (od dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia) z przyczyn, które wyłożono powyżej.
Mając na względzie powyższe argumenty i przesłanki, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.