II SA/Rz 649/24

II SA/Rz 649/24 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-10-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Jolanta Kłoda-Szeliga
Maria Mikolik
Piotr Godlewski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 b ust. 1, art. 17 ust. 1 pkt 1 , art. 17 ust. 1 b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. 1 i c, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski /spr./ Sędziowie WSA Maria Mikolik AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 października 2024 r. sprawy ze skargi W. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 19 marca 2024 r. nr SKO.4115.59.2024 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza [...] z dnia 27 grudnia 2023 r. nr OPS.524.33.2023.ŚP-ODM.
Uzasadnienie
II SA/Rz 649/24
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi W.Ł. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 19 marca 2024 r. nr SKO.4115.59.2024 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, wnioskiem z 23 listopada 2023 r. W.Ł. zwróciła się do Burmistrza [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką S.B., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 20 listopada 2023 r. (wg którego nie da się ustalić momentu powstania niepełnosprawności, przy datowaniu ustalonego stopnia niepełnosprawności od 19 października 2023 r.).
Decyzją z 27 grudnia 2023 r. nr OPS.524.33.2023.ŚP-ODM Burmistrz odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż w jego ocenie nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy
z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390
ze zm., dalej: u.ś.r.), wg której warunkiem przyznania świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki przed 18 rokiem życia lub w trakcie trwania nauki w szkole lub szkole wyższej, lecz nie później niż do ukończenia
25 roku życia.
W odwołaniu W.Ł. zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w artykule 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt
K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części zawartej w tym przepisie normy prawnej, tj. w zakresie w jakim różnicuje ona prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę postawania niepełnosprawności.
SKO wskazaną na wstępie decyzją z 19 marca 2024 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 63 ust. 1 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429, dalej: u.ś.w.) - utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z 27 grudnia 2023 r.
W uzasadnieniu wywiodło, że art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do
31 grudnia 2023 r. ma zastosowanie w przedmiotowej sprawie na podstawie art. 63 ust. 1 u.ś.w., zgodnie z którym "w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe".
W myśl art. 17 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
matce albo ojcu;
opiekunowi faktycznemu dziecka;
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy
z 9 czerwca 2011 r o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób
o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby
w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przepis art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. przewiduje zaś, że w przypadku gdy o świadczenia o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego oraz małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Przedstawione przez rolnika oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi dowód na tę okoliczność. Określone w art. 17b ust. 2 u.ś.r. oświadczenie ma charakter dowodowy z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika, w której nie funkcjonuje co do zasady umowa o pracę, której zakończenie świadczy
o zaprzestaniu jej wykonywania.
Przewidziana w powyższym przepisie forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy.
W niniejszej sprawie organ I instancji ustalił, że odwołująca posiada gospodarstwo rolne i zaprzestała jego prowadzenia /wykonywania pracy w nim
1 listopada 2023 r. Z jej oświadczenia z 8 grudnia 2023 r. wynika, że podlega ubezpieczeniu społecznemu w KRUS jako rolnik. Odwołująca poinformowała, że otrzymała dopłaty z wniosku złożonego w marcu 2023 r., a od 1 listopada 2023 r. gospodarstwem zajmuje się mąż.
Kolegium wskazało, że w związku z powyższym wystąpiło do Burmistrza
o udostępnienie informacji dotyczącej ewentualnych wniosków wnioskodawczyni
o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego, jednak do dnia wydania decyzji przez Kolegium organ I instancji nie udzielił odpowiedzi.
SKO wystąpiło także do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
o ustalenie, czy wnioskodawczyni w latach 2023/2024r figurowała w rejestrze ARiMR jako producent rolny, czy uzyskała płatności w ramach wsparcia bezpośredniego, płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami w 2023 r., a jeżeli takie okoliczności wystąpiły, kiedy płatności zostały zrealizowane; pismem z 13 marca 2024 r. ARiMR wskazała, że wg stanu na ten dzień W.Ł. jest zarejestrowana jako producent rolny i uzyskała płatności w ramach wsparcia bezpośredniego za 2023 rok. Beneficjentce wypłacono płatności zaliczkowe 30 października 2023 r. oraz płatności końcowe 20 grudnia 2023 r.
Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi, jeżeli: został mu nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków
o przyznanie płatności, który może być wykorzystywany do ubiegania się o te płatności (pkt 1), oraz łączna powierzchnia gruntów objętych obszarem zatwierdzonym będących w posiadaniu tego rolnika jest nie mniejsza niż 1 ha (pkt 2).
Wg art. 2 pkt 14 tej ustawy, użyte w niej określenia "rolnik" oznacza rolnika
w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a rozporządzenia nr 1307/2013, którego gospodarstwo rolne jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, tj. osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, która prowadzi działalność rolniczą.
Zgodnie zaś z art. 7 ust. 1 w/w, płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi, jeżeli: został mu nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, który może być wykorzystywany do ubiegania się
o te płatności (pkt 1) oraz łączna powierzchnia gruntów objętych obszarem zatwierdzonym będących w posiadaniu tego rolnika jest nie mniejsza niż 1 ha (pkt 2).
Dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu
art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Wpis do ewidencji oznacza bowiem stałą gotowość do ubiegania się o płatności bezpośrednie, które może uzyskać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne.
Rolnicy i domownicy ubezpieczeni w KRUS po złożeniu oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w nim tracą status do ubezpieczenia społecznego rolników. Takie osoby KRUS wyłącza z ubezpieczenia społecznego rolników.
Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów u.ś.r. nie opiera się na domniemaniu prawnym prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz na stwierdzeniu w stanie faktycznym rzeczywistego zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez niego pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów czy uzyskiwania zysków
z gospodarstwa, w tym zaprzestania składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych powiązanych integralnie ze statusem rolnika
i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku
o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych. W świetle powyższego niemożliwe jest pobieranie płatności bezpośrednich, jeśli nie prowadzi się gospodarstwa rolnego. Na dzień wydania decyzji przez organ odwoławczy odwołująca, pobierając płatności bezpośrednie, była więc rolnikiem i organ nie miał podstaw do przyjęcia, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem
1 listopada 2023 r., co wykluczało przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję SKO z 19 marca 2024 r. W.Ł. zarzuciła naruszenie:
1. przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie decyzji:
- art. 17 ust. 1 oraz art. 17b u.r.ś. poprzez błędne uznanie, że od listopada 2023 r. nie zaprzestała ona prowadzenia działalności rolniczej i związku z tym nie przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego,
- zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej w tym przepisie normy prawnej,
tj. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190
ust. 1 Konstytucji RP,
- błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez uznanie, iż przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym - ze stwierdzoną niezdolnością do samodzielnej egzystencji - u której nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności - wprost naruszyłoby przepis
art. 17 ust. 1b pkt 1 lub 2 u.ś.r., który jako norma bezwzględnie obowiązująca nie pozostawia organom administracji orzekającym w tego rodzaju sprawach żadnego luzu decyzyjnego,
2. przepisów prawa procesowego mające istotny wpływ na wydanie decyzji:
- art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, zaniechaniu dokonania weryfikacji zgodności oświadczenia złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej oraz przyjęcie domniemania prowadzenia gospodarstwa rolnego,
- wykroczenie przez organ II instancji poza zakres zaskarżenia decyzji Burmistrza
z 27 grudnia 2023 r.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego wg norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych
w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia
30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.
z 2024 r., poz. 935, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania
z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub innych przepisach).
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO z 19 marca 2024 r., utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza z 27 grudnia 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną
w stopniu znacznym matką. Mimo że organ I instancji powód odmownego załatwienia wniosku wywiódł z braku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki w okresach czasu określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r., u podstaw argumentacji organu odwoławczego podzielającego ten kierunek rozstrzygnięcia znalazło się zakwestionowanie oświadczenia skarżącej o braku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, za czym w jego ocenie ma przemawiać figurowanie przez nią w ewidencji producentów rolnych i pobieranie płatności bezpośrednich do gruntów rolnych z ARiMR.
Poddawszy zaskarżoną decyzję kontroli względem w/w kryteriów Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
I. Wstępnie należy podkreślić, że z uwagi na zmianę od 1 stycznia 2024 r. przepisów u.ś.r. regulujących przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego (w związku z wejściem w życie u.ś.w.), ocena legalności zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji dokonywana jest wg stanu prawnego obowiązującego do 31 grudnia 2023 r. (ponieważ decyzja organu I instancji została wydana jeszcze przed końcem 2023 r., Kolegium jako orzekające już w 2024 r. prawidłowo przy wydawaniu zaskarżonej decyzji zwróciło uwagę na tę okoliczność, uwzględniając obowiązywanie przepisów u.ś.r. na datę 31 grudnia 2023 r.).
Zgodnie bowiem z art. 63 ust. 1 u.ś.w., w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne
i specjalny zasiłek opiekuńczy o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43
w brzmieniu dotychczasowym /a więc w u.ś.r./, do których prawo powstało do dnia
31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe, a co do zasady - stosownie do art. 24 ust. 2 u.ś.r., z zastrzeżeniem wynikającym z ust. 2a tego artykułu - prawo do świadczeń rodzinnych ustala się począwszy od miesiąca w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Decydująca dla oceny spełnienia przesłanek do przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem data wystąpienia z wnioskiem o to świadczenie, co w rozpoznawanej sprawie miało miejsce 23 listopada 2023 r.
II. Mimo że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO nie odniosło się do argumentacji przemawiającej w ocenie Burmistrza przeciwko uwzględnieniu wniosku skarżącej, analiza uzasadnienia decyzji Kolegium upatrująca brak spełnienia przesłanek do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w zupełnie innych okolicznościach pośrednio świadczy, że organ ten w tym zakresie nie podzielił stanowiska organu I instancji. Z uwagi na uchylenie przez Sąd obydwu tych decyzji oraz wiążący organy administracji charakter wskazań Sądu co do dalszego postępowania w sytuacji uprawomocnienia się wyroku (153 P.p.s.a.), wyraźnego podkreślenia wymaga jednak, że wbrew uznaniu organu I instancji, art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić przesłanki odmownego załatwienia wniosku skarżącej
o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego; zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu (obowiązującego do 31 grudnia 2023 r.), świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki
w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Przywołanym przez skarżącą w odwołaniu i skardze wyrokiem z 21 października 2014 r. K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego
w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa które pozostają zgodne z Konstytucją RP - przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa - tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.
Stosując taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., na kanwie w/w wyroku TK
w orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowana została jednolita linia orzecznicza, którą jako utrwaloną Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela i aprobuje.
Zgodnie z nią należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie.
Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem
w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
W rezultacie nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Mimo zatem, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. wg stanu prawnego mającego zastosowanie w sprawie nie został do 31 grudnia 2023 r. uchylony lub zmieniony, powoływanie się na literalne brzmienie tego przepisu jako przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – jak uczynił to organ I instancji - nie znajduje uzasadnienia.
Mimo wskazanego wyroku TK oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP na mocy którego orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne – organ
I instancji w sposób prawnie niedopuszczalny wywiódł z literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r. przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego
w sytuacji, gdy wg orzeczenia z 20 listopada 2023 r. o zaliczeniu jej matki do znacznego stopnia niepełnosprawności, stopień ten datuje się od 19 października 2023 r., przy braku możliwości ustalenia, od kiedy niepełnosprawność ta istnieje.
III. Kluczowa dla rozpoznania sprawy pozostaje w tej sytuacji kwestia zaprzestania prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego, co stosownie do art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. jest niezbędnym warunkiem przyznania jej jako rolnikowi prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wedle ust. 2 tego artykułu, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy
w gospodarstwie rolnym o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu
o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Rację należy przyznać SKO co do tego, że brzmienie tego ostatniego unormowania nie oznacza, że nie jest możliwe podjęcie czynności wyjaśniających co do złożonego przez rolnika oświadczenia, jeżeli organ prowadzący postępowanie poweźmie wątpliwości co do jego prawdziwości. Z mocy bowiem art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. jest on zobligowany do należytego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Aby przyjąć, że rolnik mimo złożonego oświadczenia nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, organ musi w sposób nie budzący wątpliwości ten fakt wykazać (ustalenia powinny dotyczyć przede wszystkim posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych" i uzyskiwania dopłat związanych z rolnictwem czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej). W okolicznościach sprawy Kolegium nie uczyniło tego w sposób pozwalający przyjąć, że skarżąca mimo złożonego oświadczenia nadal (po 31 października 2023 r.) prowadzi gospodarstwo rolne.
Ponieważ określenie "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego" nie zostało w przepisach u.ś.r. zdefiniowane, konieczne w tym zakresie jest odniesienie się do jego wykładni wypracowanej w orzecznictwie sądowoadministracyjnym.
Przyjmuje się w nim, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie, jak też nie uzyskuje
w związku z tym konkretnych korzyści, w tym finansowych, to nie prowadzi gospodarstwa rolnego.
Samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej.
Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy
z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i - na przykład -
z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą. Nie ma wątpliwości, że domniemanie takie nie byłoby potrzebne, gdyby sama własność gospodarstwa wystarczała do uznania właściciela za rolnika – por. wyrok WSA w Krakowie
z 27 lutego 2020 r. III SA/Kr 60/20 i powołany tamże wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 stycznia 2015 r. I OSK 905/14 (te i inne powołane orzeczenia dostępne na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podobnie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 30 października 2020 r. I OSK 1273/20, wskazując, że jako przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego nie można uznać faktu podlegania przez stronę ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS. Z objęcia takim ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika jedynie domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tymczasem, przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi (małżonkowi rolnika) świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika
z rzeczywistego stanu rzeczy.
Analogicznie, mając na uwadze cel świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zastąpienie dochodu uzyskiwanego dotychczas z wykonywanej pracy (w tym przypadku
w rolnictwie), nie można traktować jako czynnika decydującego o niemożliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie faktu zarejestrowania w systemie ARiMR w charakterze aktywnego producenta rolnego - w sytuacji, gdy dana osoba nie korzysta ze świadczeń finansowych z tym związanych (wyrok WSA w Gliwicach
z 28 lutego 2024 r. II SA/Gl 1684/23).
W myśl powyższego, sam fakt rejestracji osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w bazie producentów rolnych prowadzonej przez ARiMR jest prawnie irrelewantny, jeśli nie łączy się z uzyskiwaniem realnych korzyści (w tym finansowych) związanych z rzeczywistym prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Wyraźnego zaznaczenia wymaga, że Sądowi orzekającemu w sprawie znane są przy tym orzeczenia wojewódzkich sądów administracyjnych kładące nacisk nie tylko na faktyczne zaniechanie wykonywania przez rolnika działalności rolniczej, ale także na wymóg przedsięwzięcia szeregu czynności powiązanych integralnie ze statusem rolnika, w tym złożenie wniosku o usunięcie wpisu
z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego.
Z przedstawionych wyżej oraz opisanych dodatkowo poniżej względów Sąd stanowiska tego nie podziela.
W realiach sprawy nie można bowiem utracić z pola widzenia daty, na jaką skarżąca oświadczyła o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego
(od 1 listopada 2023 r.) oraz daty złożenia przez nią wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (23 listopada 2023 r.).
Zdaniem Sądu, fakt prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego i pracy
w nim przez zdecydowaną większość roku 2023 r., tj. 10 z 12 miesięcy przypadających przed złożeniem wniosku, w żaden sposób nie pozbawiał jej prawa do uzyskania za ten okres czasu dopłat do produkcji rolnej (której koszty bez wątpienia wcześniej poniosła), nawet jeżeli ich płatność miałaby przypadać po dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, na który to termin wypłaty nie miała zresztą żadnego wpływu (zgodnie z pismem ARiMR z 13 marca 2024 r. – k. 11 akt administracyjnych sprawy organu II instancji, skarżącej w ramach systemów wsparcia bezpośredniego za 2023 r. wypłacono płatności zaliczkowe
30 października 2023 r. oraz płatności końcowe 20 grudnia 2023 r.). Powszechnie bowiem wiadomo, że wnioski o dopłaty składa się w trakcie roku kalendarzowego za który przysługują (w 2023 r. był to co do zasady okres od 15 marca do 30 czerwca), a ich płatność - w całości lub w części – często w praktyce następuje już nawet
w kolejnym roku kalendarzowym, a więc ma charakter następczy, rekompensujący wcześniej poniesione na prowadzenie gospodarstwa rolnego nakłady.
Powyższe uwagi w równym stopniu odnoszą się do ewentualnego zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego, chociaż w przypadku skarżącej nie miało to bezpośredniego wpływu na odmowę przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Ubocznie w związku z tym należy wskazać, że wbrew wskazaniu Kolegium które pismem z 1 marca 2024 r. (k. 7 akt sprawy tego organu) zwróciło się do Burmistrza o informację w tym zakresie, taka informacja została przez Burmistrza udzielona pismem z 15 marca 2024 r. (k. 44 akt sprawy organu I instancji), niemniej została skierowana do właściwego miejscowo Ośrodka Pomocy Społecznej, a nie do SKO; wynika z niej że skarżąca 29 sierpnia 2023 r. zwróciła się z wnioskiem o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystanego do produkcji rolnej i z tego tytułu 25 października 2023 r. otrzymała kwotę 144,12 zł /obydwie te daty przypadały więc jeszcze na czas prowadzenia przez nią gospodarstwa rolnego/.
W związku z tym – zgodnie z wyżej przedstawionym stanowiskiem Sądu co do wyłącznie rejestracyjnego znaczenia wpisu jako producenta rolnego w systemie ARiMR - nie można także wymagać od skarżącej, aby na dzień złożenia wniosku
o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego czy najpóźniej do wydania decyzji w tym przedmiocie wystąpiła także z wnioskiem o wykreślenie z ewidencji producentów rolnych, co pozwala jej jako byłemu już rolnikowi na otrzymanie ewidentnie należnych jej dopłat z systemów wsparcia bezpośredniego za okres prowadzenia gospodarstwa rolnego przypadający przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Trudno bowiem w związku z tym zarzucić skarżącej i obarczać ją odpowiedzialnością za to, iż wystąpiła o przyznanie płatności z ARiMR za okres w którym prowadziła gospodarstwo rolne (w okolicznościach sprawy za 2023 r.), a nie przewidziała na kilka miesięcy do przodu (aczkolwiek także w trakcie 2023 r.) ewentualnej konieczności zakończenia jego prowadzenia w związku z chorobą matki, względem której de facto również dopiero 20 listopada 2023 r. wydane zostało orzeczenie
o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności.
Dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jako istotna jawi się jeszcze jedna okoliczność, która w ocenie Sądu najdobitniej świadczy
o sygnalizowanym już wyżej wyłącznie rejestracyjnym charakterze wpisu do ewidencji producentów rolnych ARiMR oraz o całkowitym braku znaczenia dla rozpatrzenia w sposób korzystny dla skarżącej jej wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, bez względu na to, czy po zaprzestaniu prowadzenia przez nią gospodarstwa rolnego i złożeniu oświadczenia w tym przedmiocie otrzymała
i w jakiej wysokości dopłaty dla producentów rolnych z ARiMR za 2023 r.
Jak wynika bowiem z art. 15 ust. 1 - obowiązującej od 15 marca 2023 r. - ustawy
z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 (Dz.U. poz. 412), pomoc /w tym m.in. w ramach płatności bezpośrednich – art. 20 pkt 1/ jest przyznawana m.in. osobie fizycznej, której został nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności. Stosownie do art. 22 tej ustawy, jeżeli warunkiem przyznania pomocy jest posiadanie gruntu, pomoc jest przyznawana do gruntu, który w dniu 31 maja roku w którym został złożony wniosek o przyznanie pomocy, jest w posiadaniu podmiotu ubiegającego się o jej przyznanie na podstawie tytułu prawnego. W myśl zaś art. 25 ust. 1 ustawy, płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi, jeżeli prowadzi działalność rolniczą, a łączna powierzchnia gruntów objętych obszarem zatwierdzonym do podstawowego wsparcia dochodów będących w posiadaniu tego rolnika jest nie mniejsza niż 1 ha /analogiczne rozwiązania przewidywała uchylona tą ustawą - z dniem 15 marca 2023 r. - ustawa z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach
w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, Dz.U. z 2022 r., poz. 1775 ze zm.; na ustawę z dnia 5 lutego 2015 r. powołało się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO, mimo że ustawa ta w dacie orzekania przez ten organ już nie obowiązywała/.
Z żadnego z przytoczonych ani innych przepisów w/w ustawy z 8 lutego 2023 r. nie wynika, aby w przypadku zaprzestania działalności rolniczej (na gruntach zawnioskowanych do udzielenia pomocy) po 31 maja roku w którym złożono wniosek, należne rolnikowi za dany rok płatności uznawane były za nienależne lub podlegały zmniejszeniu (np. proporcjonalnie do okresu prowadzenia w tym roku działalności rolniczej). Inaczej ujmując, niezbędnymi przesłankami do udzielenia pomocy związanej z posiadaniem gruntu wnioskującemu o to rolnikowi jest posiadanie przez niego na podstawie tytułu prawnego gruntu o powierzchni nie mniejszej niż 1 ha w dniu 31 maja roku, w którym został złożony wniosek
o przyznanie pomocy. Pomoc ta jest przyznawana wtedy w pełnym należnym wymiarze finansowym (przy spełnieniu wszystkich pozostałych warunkujących ją wymagań), niezależnie od późniejszego zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej w roku, którego dotyczył złożony wniosek.
Powyższe w przypadku skarżącej prowadzi do konkluzji, że w sytuacji spełnienia przez nią warunków do uzyskania pomocy z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego na dzień 31 maja 2023 r., bez jakiegokolwiek znaczenia dla uzyskania przez nią prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje data i forma wypłaty tej pomocy za 2023 r. (jednorazowo lub w częściach, zaliczkowo, w 2023 r. lub później, przed lub po złożeniu wniosku o świadczenie pielęgnacyjne), o ile
w dacie wnioskowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego faktycznie nie prowadziła już gospodarstwa rolnego i złożyła w tym względzie stosowne oświadczenie, mimo że nadal widniała w prowadzonej przez ARiMR ewidencji producentów rolnych. Sam wpis w tej ewidencji – o ile umożliwia tak jak w przypadku skarżącej otrzymanie należnych dopłat za wcześniej przypadający okres prowadzenia gospodarstwa rolnego - nie świadczy o dalszym prowadzeniu przez nią tego gospodarstwa w momencie wypłaty dopłat.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, Kolegium nie zakwestionowało samego zaprzestania wykonywania przez skarżącą prac związanych
z prowadzeniem gospodarstwa, wywodząc jego dalsze prowadzenie (po 1 listopada 2023 r.) wyłącznie z faktu pobierania dopłat rolnych. Jak wykazano powyżej, nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach twierdzenie organu, że nieaktywny zawodowo rolnik (producent rolny) nie może /w żadnym przypadku/ takich dopłat otrzymać, jeżeli nie prowadzi nadal gospodarstwa rolnego.
Tym samym w opisanych okolicznościach faktycznych i prawnych odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jawi się jako nieuzasadniona. W określonej sytuacji – a taka zaistniała w przedmiotowej sprawie – możliwe jest pobranie dopłat bezpośrednich mimo nieprowadzenia gospodarstwa rolnego, co w przypadku skarżącej nie stoi w kolizji z możliwością skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Stwierdzone przez Sąd przy wydawaniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 17b ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1b u.ś.r.)
a także przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) mające wpływ na wynik sprawy skutkowało uchyleniem tych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1
lit. a) i c) P.p.s.a.
Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji I i II instancji (wiążące na mocy art. 153 P.p.s.a.) wynikają wprost z przedstawionych wyżej rozważań, wg których w okolicznościach wynikających z zebranego dotychczas materiału dowodowego nie jest możliwe oparcie odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia na podstawie wskazanych przez te organy przyczyn.