VIII SA/Wa 155/23

VIII SA/Wa 155/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-04-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Justyna Mazur /sprawozdawca/
Leszek Kobylski
Renata Nawrot /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 30 ust. 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Nawrot, Sędziowie Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędzia WSA Justyna Mazur (sprawozdawca), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 20 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 25 stycznia 2023 r. znak [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia 25 listopada 2022 r. znak [...].
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: "Kolegium", "SKO" lub "organ odwoławczy") decyzją z 25 stycznia 2023 r. na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U.
z 2022r., poz. 2000 ze zm.; dalej: "kpa"), po rozpoznaniu odwołania K. Z. (dalej: "skarżąca" lub "strona") utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy
w C. (dalej: "Wójt Gminy" lub "organ I instancji") z 25 listopada 2022r., odmawiającą umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego
w wysokości 6.357,00 zł wraz z odsetkami za opóźnienie.
Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Powołaną na wstępie decyzją z 25 listopada 2022r. Wójt Gminy odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego
w wysokości 6.357,00 zł wraz z odsetkami za opóźnienie, określonych do zwrotu decyzją Wójta (nr [...]) z 7 czerwca 2022r.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, iż decyzją SKO z dnia
10 lutego 2022 r. przyznano skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego
z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U.
z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "ustawa o świadczeniach rodzinnych") na syna A. Z. bezterminowo poczynając od 1 grudnia 2021 r. Z tym dniem bowiem skarżąca zawiesiła emeryturę wypłacaną z ZUS, ubiegając się o ww. świadczenie pielęgnacyjne. W dniu 6 maja 2022 r. skarżąca dostarczyła kopię decyzji ZUS z dnia 17 marca 2022 r., z której wynika, iż od 1 lutego 2022 r. jest uprawniona do emerytury i świadczenia wyrównawczego w ZUS. W dniu 6 maja 2022 r. skarżąca złożyła oświadczenie o wstrzymaniu wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego i uchylenie decyzji SKO z dnia 10 lutego 2022 r. W dniu 9 czerwca 2022 r. uchylono decyzję SKO z dnia 10 lutego 2022 r. przyznającą K. Z. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i wszczęto postępowanie administracyjne w sprawie żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od 1 lutego 2022 r. do 30 kwietnia 2022 r., ponieważ skarżąca była uprawniona do pobierania świadczenia w ZUS. Decyzją z dnia 7 czerwca 2022 r. organ I instancji orzekł o ustaleniu kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami. SKO decyzją z dnia 12 lipca 2022 r. utrzymało w mocy powyższą decyzję Wójta Gminy.
Organ I instancji wskazał, iż skarżąca w dniu 21 lipca 2022 r. wniosła
o umorzenie niesłusznie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Wójt Gminy decyzją z dnia 19 sierpnia 2022 r. odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja ta po rozpatrzeniu odwołania skarżącej zostało uchylona przez SKO i sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji w celu zbadania sytuacji życiowej skarżącej i jej rodziny.
Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji ustalił, że skarżąca zamieszkuje z niepełnosprawnym synem A. Z. w domu własnym, murowanym, skanalizowanym, wyposażonym w sprzęt AGD. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód uzyskiwany z ZUS, tj. emerytura strony w wysokości 1.928,29 zł oraz dochód syna A. Z. w wysokości 3.264,93 zł (renta, dodatek pielęgnacyjny, świadczenie uzupełniające). Łącznie dochód w rodzinie wynosi 5.193,27 zł. Zdaniem organu I instancji, w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna (powinno być: świadczenia pielęgnacyjnego) w kwocie 6.357,00 zł.
W odwołaniu od tej decyzji strona wskazała, że prosi o umorzenie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Podniosła, że ma duże wydatki na dziecko niepełnosprawne, takie jak zakup węgla 4 tony po 3.000 zł, drzewa 1.700 zł, 2 razy
w miesiącu gaz, za śmieci, wodę, podatek, leki i dużo innych wydatków związanych
z dzieckiem niepełnosprawnym. Dodała, że 13 grudnia 2022r. ma mieć operację na oko, drugą 18 maja 2023r. i w związku z tym musi opłacić opiekunkę do dziecka.
Kolegium, utrzymując w mocy decyzję Wójta, powołaną na wstępie
i zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z 25 stycznia 2023r., wskazało na dotychczasowy przebieg postępowania administracyjnego i dokonane w sprawie ustalenia faktyczne.
Rozpatrując sprawę niniejszą Kolegium wskazało na treść art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, stanowiącego podstawę prawną rozstrzygnięcia i stwierdziło w jego świetle, że umorzenie należności nie jest obligatoryjne nawet wówczas, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Do swobodnego uznania organu ustawodawca pozostawił odmowę lub uwzględnienie wniosku w sprawie umorzenia należności.
Zauważyło, że z akt niniejszej sprawy wynika, że skarżąca jest wdową, wspólne gospodarstwo domowe prowadzi ze swoim synem A. Z., który orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 6.12.2013r. uznany został za trwale całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji. Rodzina mieszka we własnym domu murowanym, skanalizowanym, wyposażonym w sprzęt AGD. Źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne skarżącej w wysokości 1.928,29 zł oraz renta syna wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym i świadczeniem uzupełniającym
w wysokości 3.264,93 zł. Łącznie dochód rodziny stanowi kwotę 5.193,27 zł, zaś na osobę 2.596,64 zł. Stałe miesięczne wydatki to, zgodnie z oświadczeniem skarżącej z dnia 16.11.2022r.: na energię elektryczną (82 zł), gaz (78 zł), wodę (25 zł), środki czystości (500 zł), śmieci (24 zł), wyniosły 709,00 zł. Po odliczeniu wydatków związanych z kosztami utrzymania mieszkania do dyspozycji rodziny pozostaje zatem kwota 4.484,27 zł, tj. 2.242,14 zł. Dochód ten jest prawie trzykrotnie wyższy od kryterium dochodowego, wynoszącego obecnie 764,00 zł. Z powyższego wynika, iż dochód skarżącej w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie jest na tle osób pobierających świadczenia rodzinne potwierdzeniem trudnej sytuacji materialnej skarżącej.
Dodało, że jak wynika z oświadczenia skarżącej z 16.11.2022r. w październiku 2022r. dokonała ona zakupu 4 ton węgla za kwotę 12.000 zł oraz wersalkę dla syna za 1.900 zł. Kolegium zauważyło, że wydatki te nie mają jednak charakteru cyklicznego. Wywiodło nadto, że jak wynika z akt sprawy stan zdrowia syna nie powoduje szczególnych wydatków związanych z niepełnosprawnością, poza podawanymi witaminami i kosztami związanymi z jego utrzymaniem. Oczywiście sytuacja rodziny skarżącej jest trudna z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem. Okoliczność ta różnicuje sytuację rodziny skarżącej
w porównaniu do innych rodzin. Skoro jednak stan ten trwa od wielu lat, to kwestia ta w okolicznościach niniejszej sprawy nie wypełnia przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Sytuacją szczególną jest bowiem sytuacja wyjątkowa, będąca efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, np. wypadek losowy, klęska żywiołowa.
Rodzina nie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i spłata należności nie spowoduje zagrożenia dla egzystencji rodziny lub uniemożliwi zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych. W ocenie Kolegium, sytuacja skarżącej pozwala na spłatę należności, chociażby w ustalonych z nią ratach. Nadto spłata zadłużenia nie spowoduje dla niej ciężkich i nieodwracalnych skutków.
W tych okolicznościach stwierdziło, że sytuacja skarżącej nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności, zaś organ I instancji wydając zaskarżoną decyzję w uznaniu SKO nie przekroczył granic uznania administracyjnego.
Umorzenie powstałych należności powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącej uniemożliwia jej dokonanie spłaty. Zdaniem Kolegium powinny to być zatem czynniki obiektywne, tj. takie, na które zobowiązana nie ma lub nie miała wpływu. Dlatego, w ocenie Kolegium, nie ma podstaw do tego, aby w sytuacji, w jakiej znajduje się obecnie skarżąca zwalniać ją z tego zobowiązania.
Reasumując uznało za zasadne stanowisko organu I instancji w przedmiocie braku przesłanek do umorzenia należności. Wprawdzie organ nie uzasadnił
w sposób należyty swojego stanowiska, ale Kolegium dokonało własnej analizy zgromadzonych w sprawie dokumentów i ustalenia zawarło w uzasadnieniu niniejszej decyzji.
Końcowo wywiodło, że na wniosek skarżącej, organ może odroczyć termin spłaty zobowiązania, jak również ustanowić spłatę zobowiązania w dogodnych dla skarżącej ratach.
W skardze na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, która ma charakter opisowy, skarżąca ponownie wskazała na swoją szczególną sytuację materialną i życiową, które w jej ocenie przemawiają w sposób obiektywny za udzieleniem ulgi. Dodała, iż nie odda pieniędzy, bo ich nie ma.
Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, wywodząc jak
w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "ppsa"), stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sprawowana jest na podstawie kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) – c) ppsa). Przy czym, zgodnie
z art. 134 § 1 ppsa, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami, z zastrzeżeniem art. 57a, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania.
Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie objęta jest zasadność odmówienia skarżącej umorzenia pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, uznanego decyzją Wójta Gminy z dnia 7 czerwca 2022 r. za pobrane nienależnie w kwocie 6.357,00 zł wraz z odsetkami za opóźnienie, utrzymaną w mocy decyzją SKO z dnia 12 lipca 2022 r.
Podstawę materialnoprawną kwestionowanych rozstrzygnięć stanowi art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W myśl tego przepisu organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami
w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Oznacza to, że organ administracji publicznej, który wydał decyzję o pobraniu nienależnego świadczenia rodzinnego uprawniony jest do wydania decyzji, mocą której umorzy kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie
z odsetkami, odroczy termin płatności lub rozłoży na raty. Podjęcie takiej decyzji wymaga wystąpienia szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny. Dostrzec należy, że w omawianym zakresie ustawodawca wykorzystał pojęcie niedookreślone odnosząc je do szczególnej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny. Interpretację tego pojęcia niedookreślonego prawodawca pozostawił organowi administracji, mającemu podjąć decyzję w konkretnej sprawie. Tym samym dopiero w odniesieniu do realiów występujących w danym, konkretnym przypadku przywoływany organ administracji publicznej uprawniony jest do nadania temu pojęciu stosownego znaczenia. Dodatkowo w polu widzenia należy mieć i tę okoliczność, że przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, a zatem nawet uznanie, że w danej konkretnej sprawie występuje szczególnie uzasadniona okoliczność, dotycząca sytuacji rodziny nie oznacza, że podjęta zostanie dla wnioskodawcy pozytywna decyzja.
Zaakcentować należy, że użyty w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Oznacza to, że organy mogą przejść do oceny, czy w sprawie zachodzą owe szczególnie uzasadnione okoliczności dopiero po wyczerpującym ustaleniu aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy, gdyż rozpoznając sprawę administracyjną, organ ma obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji. Jest to szczególnie istotne w przypadku rozstrzygnięć o charakterze uznaniowym.
Przenosząc powyższe rozważania na okoliczności niniejszej sprawy, wskazać należy, iż orzekające w sprawie organy nie ustaliły aktualnej sytuacji życiowej skarżącej. Trafnie Kolegium wskazało, iż organ I instancji nie uzasadnił należycie swojego stanowiska co do odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Zauważyć należy, iż argumentacja zawarta w uzasadnieniu decyzji organu I instancji w żaden sposób nie odnosi się do przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Kolegium, analizując sytuację materialną i życiową skarżącej i ustalając miesięczny dochód rodziny przypadający na osobę na kwotę 2.596,64 zł, do stałych wydatków obiciążających domowy budżet zaliczyły koszty energii elektrycznej, gazu, wody, środków czystości
i śmieci, które wyniosły 709 zł miesięcznie. SKO ustaliło zatem, iż do dyspozycji rodziny pozostaje kwota 4.484,27 zł, to jest 2.242,14 zł na osobę. Odnośnie wydatków na zakup węgla (12.000 zł) i wersalki (1.900 zł) wskazało, iż nie mają one charakteru cyklicznego.
Zdaniem Sądu ustalenia i argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie wyczerpują ustaleń stanu faktycznego, koniecznych dla prawidłowego rozstrzygnięcia.
W ustaleniach dotyczących wydatków rodziny zabrakło bowiem ustaleń, co do wydatków ponoszonych na lekarstwa, żywność. Skarżąca zarówno w odwołaniu, jak
i w skardze wskazuje na swoje problemy zdrowotne, które to twierdzenia w żaden sposób nie zostały rozważone i nie zostało ocenione czy i jakie z tego tytułu skarżąca ponosi wydatki. Zauważyć w tym miejscu należy, iż skarżąca w styczniu 2023 r. ukończyła 73 lata i nie jest wykluczone, iż chociażby z uwagi na wiek dotykają ją problemy zdrowotne i ponosi wydatki z nimi związane, szczególnie, że na takie problemy w swoich pismach wskazuje. Oświadczenie skarżącej, iż jest osobą zdrową, złożone podczas rodzinnego wywiadu środowiskowego pochodzi z dnia
6 września 2021 r. i może być nieaktualne. Ponadto o ile wydatek na zakup wersalki dla syna (1.900 zł) można uznać za wydatek jednorazowy, w taki sam sposób nie można potraktować wydatku na zakup opału. Zakup opału ma bowiem charakter cykliczny, chociaż jego częstotliwość może występować jeden raz w roku. Z uwagi jednak na kwotę wydatkowania na ten cel, która jak wskazano wyniosła 12. 000 zł, środki na powyższy zakup przeznaczane przekraczają dwukrotność kwoty łącznego dochodu rodziny i to bez uwzględnienia ustalonych przez Kolegium wydatków. Nie ulega zatem wątpliwości, iż pieniądze przeznaczane na zakup opału pochodzą ze środków jakimi rodzina dysponuje w bieżącym funkcjonowaniu. Trudno się także zgodzić z Kolegium, iż wieloletni stan sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem, biorąc pod uwagę zarówno wiek syna, jak i wiek skarżącej pozostaje bez wpływu na ocenę wystąpienia szczególnej sytuacji rodziny skarżącej. Jak bowiem trafnie wskazuje Kolegium niepełnosprawność członka rodziny różnicuje sytuację skarżącej od sytuacji innych rodzin. Z tego twierdzenia wynika zatem, iż niepełnosprawność w rodzinie nie jest sytuacją typową i nosi cechy wyjątkowości, na które brak jest wpływu.
Zdaniem Sądu dla prawidłowego rozstrzygnięcia konieczne jest wszystkich wydatków jakie obciążają rodzinę wnioskodawczyni, uwzględnienie okoliczności odróżniających rodzinę skarżącej w porównaniu do innych rodzin i dopiero dokonanie oceny, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczenia rodzinnych.
W przypadku zaś pozytywnej oceny w tym zakresie organ, korzystając
z przysługującego mu uznania, będzie mógł dopiero decydować, czy i ewentualnie
w jakim zakresie przychylić się do wniosku skarżącej o umorzenie wskazanych
w decyzji należności.
Z uwagi na powyższe zdaniem Sądu zarówno zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydana z mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz 107 § 3 kpa, a organy przedwcześnie rozstrzygnęły o odmowie wnioskowanego przez skarżącą umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy zobowiązane będą uwzględnić powyższe rozważania i po uzupełnieniu ustaleń, o których mowa dokonać ich prawidłowej oceny i rozstrzygnięcia.
Mając na uwadze wszystkie podniesione wyżej okoliczności, Sąd rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa oraz art. 135 ppsa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, orzekając jak
w wyroku.