II SA/Rz 610/24

II SA/Rz 610/24 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-08-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Jolanta Kłoda-Szeliga
Karina Gniewek-Berezowska /sprawozdawca/
Paweł Zaborniak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2143/24 - Wyrok NSA z 2025-11-12
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1b, art. 17b ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit c, art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga Protokolant sekretarz sądowy Joanna Kulasa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 13 marca 2024 r. nr SKO.4111.99.277.2024 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 11 stycznia 2024 r. nr OPS-SR.5222.6.2024; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie na rzecz skarżącej E. S. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie (dalej: "SKO", "Organ II instancji", "Organ odwoławczy" lub "Kolegium") decyzją z 13 marca 2024 r. nr SKO.4111.99.277.2024, po rozpatrzeniu odwołania E. S. (dalej: "Skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt", lub "Organ I instancji") z [...] stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Z akt sprawy wynika, że decyzją z [...] stycznia 2024 r. nr [...] Wójt Gminy [...] odmówił Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną siostrą – K. G.
W uzasadnieniu decyzji Organ I instancji wskazał, że w dniu 14 grudnia 2024 r. Skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad siostrą, legitymującą się orzeczeniem Lekarza orzecznika ZUS z [...] grudnia 2022 r., uznającym ją za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji do dnia 31 grudnia 2023 r., bez wskazania daty powstania tego stanu. Wójt ustalił, że matka ww. osób legitymuje się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z [...] grudnia 2019 r. uznającym ją za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od 17 października 2019 r., zaś ojciec nie żyje. Orzeczenia te są równoważne z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w związku z czym obowiązek alimentacyjny przeszedł na Skarżącą.
Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.;dalej: "u.ś.r."), warunkująca prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem niepełnosprawność w stopniu znacznym u siostry Skarżącej powstała po upływie okresów wskazanych w podanym wyżej przepisie.
Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie wniosła Skarżąca, domagając się jej uchylenia i przyznania należnego świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu odwołania Skarżąca nadmieniła, że rozstrzygnięcie Organu jest dla niej krzywdzące. Wskazała, że sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą z racji jej stanu zdrowia. W związku z powyższym musiała zrezygnować z zatrudnienia i prowadzenia gospodarstwa rolnego. Podała, że wskazana w rozstrzygnięciu decyzji Wójta podstawa prawna jest niekonstytucyjna.
Opisaną we wstępie decyzją SKO w Krośnie z 13 marca 2024 r. nr SKO.4111.99.277.2024, utrzymało w mocy decyzję Organu I instancji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu Organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie. Organ odwoławczy, badając zakwestionowaną odwołaniem decyzję, zauważył że Organ I instancji odmówił przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia – ze względu na fakt, że w ww. orzeczeniu wskazano, że niezdolność do samodzielnej egzystencji K. G. datuje się od 31 grudnia 2023 r. tj. po upływie terminów wskazanych w przepisach u.ś.r. Organ odwoławczy wskazał, że Wójt niezasadnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji gdy Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, orzekł, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W konsekwencji Organ I instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z uwagi na to, że niepełnosprawność powstała w wieku późniejszym niż wskazany w przepisie.
Utrzymując zaskrzoną decyzje w mocy Kolegium wskazało, że mimo zastosowania błędnego uzasadnienia odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r, samo rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Ze zgromadzonego materiału wynika, E. S. do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą dołączyła oświadczenie, że jest rolnikiem i począwszy od [...] grudnia 2023 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Organ II instancji naprowadził, że zgodnie z informacją z ARiMR z [...] lutego 2024 r., Skarżąca otrzymała określone środki pieniężne (na łączną kwotę 364,66 zł) w zadeklarowanej dacie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa, zawartej we wniosku.
Reasumując, Organ stwierdził, że oświadczenie strony dotyczące zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym od [...] grudnia 2023 r. nie zasługuje na wiarę. Zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza bowiem, że strona – jako producent rolny – wniosła o przyznanie dopłat bezpośrednich z ARiMR i takie dopłaty uzyskała lub uzyska w stosownym czasie. W rezultacie, zdaniem SKO, w niniejszej sprawie nie została spełniona wymagana przez u.ś.r. przesłanka rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym.
Na powyższą decyzję Skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika adwokata M. S., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
- art. 17 ust. 1 i 2 oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu przed 1 stycznia 2024 r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, na skutek błędnego przyjęcia, że Skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z uwagi na fakt, że otrzymała ona świadczenie od ARiMR, podczas gdy fakt otrzymania takiego świadczenia, w świetle całości okoliczności sprawy, jak i orzecznictwa Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w analogicznych sprawach nie przesądza ostatecznie, że dana osoba nie zaprzestała faktycznie prowadzenia gospodarstwa wolnego;
- art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późń. zm) – dalej: "k.p.a.", poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w szczególności poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia, za pomocą przewidzianych w kodeksie postępowania administracyjnego i ustawie o świadczeniach rodzinnych środków dowodowych (oględziny, przesłuchanie świadków) kwestii rezygnacji Skarżącej z prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu opieki nad siostrą;
- art. 86 w zw. z art. 77 §§ 1 i art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie przez oba Organy prowadzące postępowanie administracyjne przesłuchania stron w trybie art. 86 k.p.a. na okoliczność rezygnacji przez Skarżącą z prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Wobec tak sformułowanych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje;
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935; dalej: "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Kontrolą Sądu w niniejszej sprawie została objęta decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Wójta Gminy [...] w przedmiocie odmowy przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą.
W sprawie bezsporne jest, że siostra Skarżącej legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydanym na okres do dnia 31 grudnia 2023 r., jednoznacznym w skutkach prawnych z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Nie ma sporu co do tego, że podopieczna jest rozwiedziona, nie ma dzieci, żyje jedynie jej matka, która także legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca jest zatem uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Przeprowadzony wywiad środowiskowy nie budzi wątpliwości co do tego, że Skarżąca opiekę sprawuje i że jest ona wykonywana całodobowo ze względu na zakres podejmowanych czynności. W aktach znajduje się także dowód na to że Skarżąca zaprzestała wykonywania pracy.
Organ I instancji odmawiając wnioskowanego świadczenia stwierdził, że niepełnosprawność siostry Skarżącej powstała w innym okresie, aniżeli przewiduje to art. 17 ust. 1b u.ś.r., co stanowiło podstawę decyzji odmownej.
Organ II instancji nie zgodził się z tym stanowiskiem, niemniej jednak stwierdził istnienie innej negatywnej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia, to jest prowadzenie w dacie składania wniosku gospodarstwa rolnego. Ustaleń tych Organ dokonał na podstawie dokumentów potwierdzających opłacanie przez Skarżącą podatku rolnego, jak również pobieranie przez nią dopłat, także po dacie złożenia wniosku.
W ocenie Sądu stanowisko Organu II instancji jest co najmniej przedwczesne.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że Kolegium rozpatrując odwołanie Skarżącej słusznie zakwestionowało prawidłowość powołanej przez Organ I instancji argumentacji o niemożności ustalenia daty powstania niepełnosprawności u niepełnosprawnej siostry Skarżącej, jako przeszkody w przyznaniu wnioskowanego świadczenia. Słusznie przyjęło, że przywołany w decyzji Organu I instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię tego przepisu należało przyjąć, jak uczyniło Kolegium, że w stosunku do opiekunów osób, których daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji, niedopuszczalne było oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – co znalazło potwierdzenie w jednolitym orzecznictwie (por. np. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19; z 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; to i wszystkie powołane w sprawie orzeczenia dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie Sądu nieprawidłowa jest natomiast ocena przesłanki wymienionej w art. 17b ust. 1 u.ś.r. Wnioski Organu nie znajdują uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym.
Zgodnie z art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Z treści cytowanych przepisów wynika, że dowodem zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym jest oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. Prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie nie podlega weryfikacji przez organ. Zwrócić należy uwagę, że ustawodawca nie zdefiniował pojęcia "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym". Przyjmuje się, że brak prowadzenia gospodarstwa rolnego związany jest z kryterium faktycznego działania i rzeczywistych korzyści. Wskazuje się, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie w danym jego dziale, jak też nie uzyskuje w związku z powyższym jakichś konkretnych korzyści, w tym finansowych, to trudno twierdzić, że prowadzi gospodarstwo rolne. W sytuacji, gdy organy kwestionują przyjęty w tym zakresie przez ustawodawcę dowód w postaci, składanego przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne pod rygorem odpowiedzialności karnej, oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, to muszą przeprowadzić w tym przedmiocie należyte postępowanie wyjaśniające, które w sposób jednoznaczny wykaże, że oświadczenie to nie jest zgodne z prawdą. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia winny dotyczyć posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych", uzyskiwania unijnych dopłat związanych z rolnictwem czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej. To bowiem wymienione okoliczności wskazują na fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego. W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że mając na uwadze cel świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zastąpienie dochodu uzyskiwanego dotychczas z wykonywanej pracy (w tym przypadku w rolnictwie), nie można traktować jako czynnika decydującego o wyłączeniu możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wyłącznie faktu zarejestrowania w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego, w sytuacji gdy dana osoba nie korzysta ze świadczeń finansowych z tym związanych. Sam fakt rejestracji jest obojętny prawnie, jeśli nie łączy się z uzyskiwaniem realnych korzyści z tym związanych. Nie można również uznać, jako przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, faktu podlegania przez stronę ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS. Z objęcia takim ubezpieczeniem, wynika jedynie domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tymczasem przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy (tak np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 31.01.2024 r. II SA/Ke 742/23, wyrok WSA w Krakowie z 24.01.2024 r. III SA/Kr 1394/23, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30.10.2020 r., I OSK 1273/20).
Jednocześnie przyjmuje się, że fakt pobierania dopłat bezpośrednich, jako korzyści finansowych z prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi przeszkodę w ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne ponieważ stanowi niejako dowód prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Zwrócić przy tym należy również uwagę, że oceny przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dokonuje się na datę złożenia wniosku. Jeżeli na datę złożenia wniosku zostaną spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego to Organ takie świadczenia powinien przyznać.
Organ II instancji na podstawie informacji Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Departamentu Ewidencji Producentów i Rejestracji Zwierząt w Warszawie stwierdził, że po deklarowanej dacie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego [...] grudnia 2023 r. Skarżąca otrzymywała nadal jako aktywny rolnik różnorodne płatności zrealizowane w dacie - luty 2024 r., na łączną kwotę 364,66 zł, co przeczyło złożonemu przez nią oświadczeniu o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
W opozycji Skarżąca twierdzi, że nie prowadzi gospodarstwa rolnego, jej gospodarstwo składa się głównie z odłogów, na których nic nie jest uprawiane, raz do roku wykasza grunty, przy czym ostatni wniosek o dotacje złożyła na wiosnę 2023 r.
W świetle zgromadzonego przez Organ materiału dowodowego nie można wykluczyć, a podnosi to Skarżąca, że dopłaty otrzymała na wniosek złożony wiosną 2023 r. Po tym czasie stan zdrowia siostry uległ pogorszeniu i postanowiła zrezygnować nie tylko z pracy zawodowej ale również z pracy w gospodarstwie rolnym. Podnoszone przez Skarżącą argumenty zdają się być logiczne w powiązaniu z faktami, na które się powołuje i które mają oparcie w przedstawionych przez nią dokumentach.
W takim stanie rzeczy w ocenie Sądu samo ustalenie, że Skarżąca jest podatnikiem podatku rolnego oraz, że złożyła w 2023 roku wniosek o przyznanie płatności rolnej i że otrzymała taką płatność nie przesądza tego, że w dacie złożenia wniosku nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organy powinny wyjaśnić czy Skarżąca faktycznie prowadzi gospodarstwo rolne, czy też nie i ewentualnie kiedy zaprzestała jego prowadzenia w tym znaczeniu, jakie przedstawiono wyżej. Zaniechanie wyjaśnienia tej kwestii w sposób nie pozostawiający wątpliwości świadczy o naruszeniu przepisów postępowania – art. 7, 77 §1 k.p.a., a oparcie decyzji jedynie na dowodzie uzyskanym z ARiMR bez weryfikacji informacji ewidencyjnych z faktycznym stanem rzeczy w okresie po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego świadczy także o naruszeniu art. 80 k.p.a.
Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, dlatego uchylił decyzję obydwu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. w związku z art. 135 P.p.s.a.
W ponownym postępowaniu organy sprawdzą z jakiej daty są wnioski na podstawie których Skarżąca otrzymała dopłaty oraz czy po dacie złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne Skarżąca składała wnioski o wypłatę dopłat , ewentualnie przeprowadzą inne dowody, które okażą się potrzebne dla ustalenia stanu faktycznego sprawy niezbędnego do jej rozstrzygnięcia, z uwęgleniem daty do której ustalona została niezdolność do samodzielnej egzystencji.