II SA/Rz 297/23

II SA/Rz 297/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-07-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Maria Mikolik /sprawozdawca/
Paweł Zaborniak /przewodniczący/
Piotr Godlewski
Symbol z opisem
6146 Sprawy uczniów
Hasła tematyczne
Pomoc publiczna
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 1991 nr 120 poz 526
art. 3 ust. 1, art. 20
Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
Dz.U. 2020 poz 821
art. 32 ust. 1, art. 34 ust. 1, art. 35 ust. 1
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Piotr Godlewski AWSA Maria Mikolik /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 lipca 2023 r. sprawy ze skargi D. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 grudnia 2022 r. nr 010070/680/9323005/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia dobry start I. uchyla zaskarżoną decyzje; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej D. W. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
II SA/Rz 297/23
UZASADNIENIE
Przedmiotem skargi D. W. (dalej: skarżąca) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, Prezes) z 23 grudnia 2022 r. nr 010070/680/9323005/2022 wydana w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia dobry start.
Jak wynika z akt sprawy, w dniu 25 sierpnia 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia dobry start na dziecko J. S. Do wniosku skarżąca dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] kwietnia 2022 r., którym powierzono babce macierzystej (skarżącej) tymczasowo pieczę nad małoletnim J. S.
Decyzją z 16 listopada 2022 r. nr 010070/680/9323005/2022 Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin odmówił skarżącej prawa do świadczenia dobry start na dziecko uznając, że skarżąca nie jest uprawniona do złożenia wniosku o to świadczenie.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania i wskazała, że postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] Wydział Rodzinny z [...] kwietnia 2022 r. sygn. akt [...] powierzono jej pieczę tymczasową nad wnukiem. Podała, że wnuk jest z nią na stałe, a skarżąca uczestniczy w jego wychowywaniu i zaspokajaniu jego potrzeb, a wnuk jest na jej utrzymaniu. Zapewnia mu warunki bytowe, wyżywienie, odzież oraz środki higieniczne. Pomaga mu w codziennych sprawach oraz nauce.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, opisaną na wstępie decyzją z 23 grudnia 2022 r. nr 010070/680/9323005/2022, działając na podstawie art. 187a ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2020 r. poz. 821, z późn. zm.; dalej: ustawa o wspieraniu rodziny), § 30 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. poz. 1092; dalej: rozporządzenie) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy na podstawie zgromadzonych dokumentów stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Organ II instancji podał, że zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia świadczenie dobry start przysługuje rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo- terapeutycznych. Zgodnie natomiast z postanowieniem Sądu z [...] kwietnia 2022 r. skarżącej została powierzona tymczasowa opieka nad dzieckiem, jednak katalog osób uprawnionych do pobierania świadczenia jest zamknięty. Rozporządzenie nie przewiduje możliwości przyznania świadczenia osobie, która tymczasowo sprawuje pieczę nad dzieckiem. Wobec powyższego ZUS nie ma podstaw do przyznania skarżącej świadczenia dobry start.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, D. W. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika adwokata J. B. zaskarżyła ww. decyzję Prezesa w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na treść zaskarżonej decyzji, a to:
1. art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz § 2 i § 4 rozporządzenia w związku z art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 20 Konwencji Praw Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r. (Dz.U. z 199 r., Nr 120, poz. 526; dalej: Konwencja Praw Dziecka), poprzez niewłaściwą wykładnię przepisu i niewłaściwe uznanie, że skarżąca nie jest podmiotem uprawnionym do otrzymania prawa do świadczenia dobry start na wnuka J. S. w konsekwencji pozbawianie skarżącej jako opiekuna faktycznego prawa do świadczenia dobry start, podczas gdy małoletni wnuk J. S. pozostaje pod wyłączną pieczą skarżącej, która ponosi ciężar związany z utrzymaniem dziecka, sprawuje nad nimi wyłączną opiekę, a postanowieniem Sądu Rejonowego w Wydział Rodzinny z [...] kwietnia 2022 r. w sprawie [...] powierzono jej pieczę tymczasową nad wnukiem J. S.,
2. art. 5, art. 6, art. 7, art. 8 i art. 10 k.p.a. poprzez wydanie nieprawidłowego rozstrzygnięcia, wadliwą ocenę materiału dowodowego, ograniczoną interpretację przepisów oraz prowadzenie postępowania w sposób nieuwzględniający stanowiska skarżącej i dotychczasowego orzecznictwa sądów, poprzez niedostateczne wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, a to okoliczności rzeczywistego wykonywania pieczy nad wnukiem, nie wzięcie pod uwagę, że jest on utrzymaniu skarżącej i to ona sprawuje nad nim opiekę, wychowuje go i utrzymuje, przez co spełnia przesłanki do pobierania świadczenia dobry start, gdyż celem tego programu jest częściowe pokrycie tych wydatków na utrzymanie dziecka, a skarżąca ponosi wydatki na J. S. w takim zakresie, gdyż sprawuje nad nim bieżącą pieczę.
Wobec tak sformułowanych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji ZUS z 16 listopada 2022 r., o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, o przeprowadzenie w tym postępowaniu dowodu uzupełniającego z wymienionych w skardze dokumentów, gdyż jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania, a także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej wskazał, że skarżąca nie zgadza się z argumentacją organu, gdyż taka interpretacja przepisów godzi w prawo dziecka do godziwych warunków socjalnych, które powinno zostać odpowiednio zabezpieczone. Aktualnie dziecko zostało pozbawione wszystkich świadczeń nie tylko świadczenia Dobry Start, ale także świadczenia wychowawczego.
Zdaniem skarżącej organ odwoławczy dokonał błędnej wykładni § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia i niewłaściwe uznał, że skarżąca nie jest podmiotem uprawnionym i w konsekwencji pozbawił ją prawa do świadczenia "Dobry start", podczas gdy małoletnie dziecko – J. S. pozostaje pod wyłączną pieczą skarżącej, która ponosi ciężar związany z utrzymaniem małoletniego i sprawuje nad nim wyłączną opiekę.
W ocenie skarżącej w przedmiotowej sprawie organy błędnie ograniczyły się do wykładni literalnej § 4 ust. 1 ww. rozporządzenia, pomijając rezultat wykładni celowościowej. Podała, że z uchwały Rady Ministrów nr 80 z 30 maja 2018 r. w sprawie ustanowienia rządowego programu "Dobry start" (M.P. z 2018 r. poz. 514), program ten został ustanowiony w celu wsparcia rodzin z dziećmi w ponoszeniu wydatków związanych z rozpoczęciem roku szkolnego. Świadczenie to ma zatem na celu częściowe pokrycie tych wydatków na utrzymanie dziecka, które związane są z realizacją obowiązku szkolnego. Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest zaś do podmiotów, które sprawują opiekę nad dzieckiem.
W przedmiotowej sprawie osobą taką jest skarżąca - babka macierzysta J. S., której postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich z [...] kwietnia 2022 r., sygn. akt [...] na czas trwania postępowania powierzono bieżącą pieczę nad małoletnim J. S. W ocenie skarżącej w świetle innych dokumentów, w tym opinii OZSS, którą przedłożyła nie powinno budzić wątpliwości, że sprawując pieczę bieżącą skarżąca wypełnia wszelkie obowiązki związane z wychowaniem i utrzymaniem dziecka w zastępstwie jego rodziców.
Skarżąca wskazała, że wśród uprawnionych do ubiegania się oświadczenie na "Dobry start" w przepisach rozporządzenia wskazano osoby sprawujące faktyczną opiekę nad dzieckiem, ale jedynie te, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Prawodawca nie przewidział natomiast, że mogą zaistnieć sytuacje, w których dziecko zostało umieszczone na mocy orzeczenia sądowego w pieczy bieżącej, jednak wniosek o przysposobienie - jak w okolicznościach rozpoznawanej sprawy - nie zostanie przez te osoby złożony. Tym samym pozbawiono opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie, mimo że obowiązek zaspokajania potrzeb dziecka wynika z orzeczenia sądowego. Wobec powyższego w ocenie skarżącej należy uznać, że przepisy rozporządzenia w sposób niedostateczny chronią nie tylko prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka, sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, ale przede wszystkim nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane, prowadząc do nierównego traktowania dzieci. W tej sytuacji, poszukując ochrony interesów dzieci, a przy tym i ich opiekuna sprawującego pieczę bieżącą, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka.
Zdaniem skarżącej skoro Państwo systemowo wspiera rodziny w wychowywaniu i utrzymaniu dzieci, to osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo (mocą orzeczenia sądowego) powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka na takich samych zasadach, jak rodzice wychowujące własne dzieci.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł o jej oddalenie.
W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca jest babcią J. S. i sprawuje nad nim faktyczną opiekę, jednak jako babcia nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do otrzymania świadczenia "dobry start". Weryfikację prawa do świadczenia "dobry start" przeprowadzono z uwzględnieniem przepisów ustawowych, które nie stwarzają warunków do tego, aby dziadkowie mogli ubiegać się o świadczenia finansowane ze środków publicznych na rzecz swoich wnuków. Z kolei przepis § 3 pkt 3 rozporządzenia określa, że przez opiekuna faktycznego rozumieć można wyłącznie osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o jego przysposobienie. Tym samym dla uznania skarżącej za opiekuna faktycznego J. S. konieczne byłoby, poza sprawowaniem opieki faktycznej, także wystąpienie przez nią z wskazanym wnioskiem do sądu opiekuńczego, co w rozpatrywanej sprawie nie miało miejsca.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:
Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, z późn. zm. - dalej "P.p.s.a.") polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 P.p.s.a., w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga została uwzględniona ponieważ Sąd uznał, że Prezes ZUS w sposób błędny zastosował § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia dobry start, odmawiając Skarżącej przyznania świadczenia dobry start.
W niniejszej sprawie o przyznanie świadczenia dobry start zwróciła się Skarżąca, która jako babka macierzysta sprawuje opiekę faktyczną nad swoim wnuczkiem na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] kwietnia 2022r., [...], który powierzył pieczę nad małoletnim do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.
Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej decyzji z 16 listopada 2022r., po przytoczeniu treści § 2, § 4 oraz § 6 ww. rozporządzenia w sprawie przyznania świadczenia dobry start stwierdził, że Skarżąca nie jest osobą uprawnioną do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Skarżącą z kolei argumentowała, że jej małoletni wnuczek pozostaje pod jej wyłączną pieczą z tego powodu ponosi ciężar związany z utrzymaniem dziecka. Organ natomiast błędnie ograniczył się do wykładni literalnej § 4 ust. 1 ww. rozporządzenia, pomijając rezultaty wykładni celowościowej. Ustawodawca nie przewidział bowiem, że dziecko może zostać umieszczone na mocy orzeczenia sądowego w pieczy bieżącej, jednak wniosek o przysposobienie – jak w okolicznościach rozpoznawanej sprawy – nie zostanie przez taką osobę złożony.
Zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, świadczenie dobry start przysługuje: rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko. Ustawodawca na potrzeby przyznania ww. świadczenia zdefiniował również pojęcie opiekuna faktycznego. Jak stanowi § 3 pkt 3 ww. rozporządzenia, opiekun faktyczny - oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o jego przysposobienie.
W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że babka macierzysta małoletniego nie wystąpiła do sądu opiekuńczego o przysposobienie wnuka. Jednak wskazanym na wstępie postanowieniem Sądu powierzono jej sprawowanie pieczy tymczasowo do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Skarżąca jest więc opiekunem faktycznym. Powyższy wniosek znajduje również potwierdzenie w treści dołączonej do skargi opinii OZSS z [...] grudnia 2022r. do sprawy prowadzonej przez Sąd Rejonowy pod sygn. [...].
Sprawowanie bieżącej pieczy nie zostało objęte przepisami ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, które przewidują umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej, na podstawie orzeczenia sądu (art. 35 ust. 1), w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców (art. 32 ust. 1). Piecza zastępcza, w myśl art. 34 ust. 1 tej ustawy, jest sprawowana w formie rodzinnej (rodziny zastępcze oraz rodzinne domy dziecka - art. 39 ust. 1) i instytucjonalnej (placówki opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego - art. 93 ust. 1). Na gruncie niniejszej sprawy oczywiste jest, że Skarżąca nie realizuje żadnej z przewidzianych tą ustawą form pieczy zastępczej. Nie budzi natomiast wątpliwości, że sprawując pieczę bieżącą. Skarżąca wypełnia wszelkie obowiązki związane z wychowaniem i utrzymaniem dziecka w zastępstwie jego rodziców.
Wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenie "Dobry start" w przepisach rozporządzenia wskazano osoby sprawujące faktyczną opiekę nad dzieckiem, ale jedynie te, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (§ 3 pkt 3). Prawodawca nie przewidział natomiast, że mogą zaistnieć sytuacje, w których dziecko zostało umieszczone na mocy orzeczenia sądowego w pieczy bieżącej, jednak wniosek o przysposobienie - jak w okolicznościach rozpoznawanej sprawy - nie zostanie przez taką osobę złożony. Tym samym pozbawiono opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie, mimo że obowiązek zaspokajania potrzeb dziecka wynika z orzeczenia sądowego. Uznać więc należy, że przepisy rozporządzenia w sposób niedostateczny chronią nie tylko prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka, sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, ale przede wszystkim nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane, prowadząc do nierównego traktowania dzieci. W tej sytuacji, poszukując ochrony interesów dzieci, a przy tym i ich opiekuna sprawującego pieczę bieżącą, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka.
Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa, należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki (prof. Janusz Trzciński, "Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych Konstytucji przez sądy administracyjne, wykład). W art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP zapisano, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza nie ogranicza się więc do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (patrz: Wiesław Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP, LEX).
Zgodnie z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).
Skoro Państwo systemowo wspiera rodziny w wychowywaniu i utrzymaniu dzieci, to osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo (mocą orzeczenia sądowego) powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka na takich samych zasadach, jak rodzice wychowujące własne dzieci. Zgodnie bowiem z Konwencją o Prawach Dziecka, formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 14 września 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 567/17, LEX nr 2358370 oraz WSA w Warszawie z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 421/14, LEX nr 1510896).
Mając powyższe na uwadze wskazać należy, że wynikające z § 4 w zw. z § 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 maja 2018 r. ograniczenia w dostępności do świadczenia "Dobry start" dla osoby sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy orzeczenia sądu rodzinnego, nie tylko godzą w interes dziecka, chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, ale i pozwalają na uznanie zastosowanego przepisu rozporządzenia za dyskryminujący, w konsekwencji konieczne stało się wywiedzenie uprawnienia do świadczenia wprost z postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka, co uwzględnią organy administracji publicznej rozpoznając ponownie sprawę.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela kształtującą się w tym zakresie linię orzeczniczą (por. prawomocne wyroki: WSA w Łodzi z 22 marca 2019r., II SA/Łd 96/19, WSA w Łodzi z 28 sierpnia 2020 r., II SA/Łd 58/20; WSA w Gliwicach z 31 lipca 2019 r., II SA/Gl 559/19; WSA w Gliwicach z 29 lipca 2020 r., II SA/Gl 427/20; WSA w Poznaniu z 4 lutego 2021 r., II SA/Po 1950/20; WSA w Poznaniu z 27 października 2021 r., II SA/Po 25/21 - wszystkie wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 21 lipca 2022 r. I OSK 1620/19 wskazał, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia "Dobry start" wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Podkreślić należy, że w takiej sytuacji prawo do świadczenia "Dobry start" nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji. Gdyby nie zostało wydane rozporządzenie, to oczywiście bezpośrednio z samego przepisu Konstytucji nie można by wywieść prawa do tego świadczenia. Natomiast prawo do tego świadczenia wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania rozporządzenia i Konstytucji i polega na ustaleniu właściwego sensu normy rozporządzenia za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej. Tym samym Konstytucja ma tutaj przede wszystkim znaczenie dla właściwej, prokonstytucyjnej wykładni rozporządzenia.
Naczelny Sąd stwierdził, że wymogu wynikającego z zasady równości z art. 32 Konstytucji nie spełnia kryterium przyjęte w § 4 ust. 1 pkt 1 w związku z § 3 pkt 3 rozporządzenia, albowiem pominiecie wśród osób uprawnionych do świadczenia "Dobry start" osób, które na mocy orzeczenia sądu sprawują bieżącą pieczę nad dzieckiem pozostaje w sprzeczności z celem tego świadczenia, którym jest wsparcie rodzin z dziećmi w ponoszeniu wydatków związanych z rozpoczęciem roku szkolnego. Stąd też wprowadzając odstępstwo od zasady równości ustawodawca nie może się tylko ograniczyć do jasnego (w sensie językowym) sformułowania kryterium, ale przede wszystkim przyjęte kryterium musi pozostawać w bezpośrednim związku z celem przyjętej regulacji. Naczelny Sąd ocenił również, że przyjęte w rozporządzeniu rozwiązania naruszają wskazane przepisy Konwencji Praw Dziecka (art. 3 ust. 1, art., 20, art., 27 ust. 3), która jest ratyfikowaną umową międzynarodową ogłoszoną w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i stanowi tym samym część krajowego porządku prawnego.
Jednocześnie Naczelny Sąd we wskazanym wyżej orzeczeniu przypomniał, że w orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, sądów powszechnych jak i Sądu konstytucyjnego wielokrotnie wyrażany był pogląd, iż sądy samodzielnie mogą odmawiać zastosowania przepisu rozporządzenia, w stosunku do którego stwierdzają niezgodność z normą ustawową. Uprawnienie to wynika bowiem bezpośrednio z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi o podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom, a nie wszelkim innym aktom prawnym, nawet jeśli mają one charakter aktów powszechnie obowiązujących. Zasada ta, na gruncie art. 8 ust. 2 Konstytucji, wskazująca, iż Konstytucja jest najwyższym prawem i że przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, stanowi podstawę przyznania sądom kompetencji do odmowy zastosowania takiego przepisu rozporządzenia. Dotyczy to także sądów administracyjnych, sprawujących - na gruncie art. 175 ust. 1 i art. 184 Konstytucji RP- wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, co obejmuje nie tylko kontrolę stosowania, ale także kontrolę stanowienia prawa przez organy administracji.
Wobec powyższego, przy rozpoznaniu sprawy Skarżącej Organ winien zastosować przepisy rozporządzenia "dobry start" z pominięciem kryterium, zawartego w § 3 pkt 3 ww. rozporządzenia dotyczącym wystąpienia z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Organ winien uwzględnić, że Skarżąca jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie "Dobry start" bowiem jest opiekunem faktycznym, wymienionym w § 4 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] kwietnia 2022r., sygn. [...].
Rozpatrując ponownie sprawę Prezes ZUS zastosuje wykładnię przedstawioną w niniejszym orzeczeniu.
Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Na mocy art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.) Sąd zasądził tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego kwotę w wysokości 480 zł.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a.