II SA/Rz 1931/23

II SA/Rz 1931/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-03-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Elżbieta Mazur-Selwa /przewodniczący/
Joanna Zdrzałka
Maria Mikolik /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 64
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § pkt 1 lit. a, lit. c, art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka WSA Maria Mikolik /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 marca 2024 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 21 września 2023 r. nr SKO.4110.101.2013.2023 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt męża w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 5 czerwca 2023 r. nr DPS.5026.1254.2023.5522.2; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie na rzecz skarżącej B. M. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
II SA/Rz 1931/23
UZASADNIENIE
Zaskarżoną decyzją z 21 września 2023 r. nr SKO.4110.101.2013.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 5 czerwca 2023r., nr DPS.5026.1254.2023.5522.2, w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.
Jak wynika z akt sprawy, wyżej opisaną decyzją Prezydent Miasta [...] ustalił B. M. opłatę za pobyt męża w domu pomocy w kwocie 389,19 zł miesięcznie od 1 kwietnia 2023r.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji wskazał, że A. M. mieszkaniec DPS nie ponosił opłaty w pełnej wysokości (tzn. w wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca). A. M. ma żonę oraz krewnych: matkę (K. M.) oraz córkę J. M.). K. M. nie jest zobligowana do ponoszenia odpłatności za pobyt syna w domu pomocy, ponieważ jej dochód nie przekracza 300% kryterium dochodowego. Córka została zwolniona z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w placówce. Natomiast B. M. ustalono odpłatność za pobyt męża w domu pomocy w oparciu o umowę. W związku ze wzrostem jej dochodu ustalono ponownie odpłatność w oparciu o dochód strony oraz jej wydatki. Jednak z uwagi na odmowę podpisania aneksu do umowy w przedmiocie odpłatności za pobyt męża w domu pomocy odpłatność ustalono w drodze decyzji, ponieważ B. M. wyraziła zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 61 ust. 2 d ustawy o pomocy społecznej.
Od powyższej decyzji odwołanie złożyła B. M. (dalej: Skarżąca) zarzucając naruszenie:
- art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 Kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym wzięcia pod uwagę sytuacji życiowej i materialnej odwołującej,
- art. 8 i art. 107 § 1 Kpa, poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w niej ogólnych twierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębienia zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji, w szczególności niewyjaśnienie z jakiego okresu pochodzą informacje o niezbędnych wydatkach odwołującej.
Skarżąca zarzuciła również naruszenie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, polegające na braku wsparcia osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanic pokonać.
Ponadto skarżąca wniosła o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt męża w domu pomocy na podstawie art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.
SKO w Krośnie opisaną na wstępie decyzją na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 14, art. 61 ust. 2d ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 z późn. zm., dalej: u.p.s.), utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.
W uzasadnieniu Kolegium po przywołaniu treści przepisów zawartych w art. 60 i art. 61 oraz art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wskazało, że A. M. przebywa w Domu Pomocy Społecznej w [....]. W 2023r. średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca DPS wynosił 4 905,00 zł (§ 1 pkt 1 zarządzenia nr [....] Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] marca 2023r., Dz. Urz. Woj. Podkarpackiego z 2023r., poz. [...]). Aktualnie A. M. ponosi opłatę za pobyt w domu pomocy w wysokości 2.349,62 zł miesięcznie, ustaloną na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 4 kwietnia 2023r., nr DPS.5026.629.2023.5522.4. Skarżąca zawarła w dniu 24 maja 2022r. umowę z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie w [....] (dalej MOPR w [...]) w przedmiocie odpłatności za pobyt męża w domu pomoc na kwotę 69,25 zł miesięcznie, płatną od dnia 1 kwietnia 2022r. Podstawę do naliczenia opłaty stanowił dochód strony z emerytury w kwocie 2.397,25 zł miesięcznie. Należność uiszczała do marca 2023r. Od marca 2023r. Skarżąca pobiera emeryturę w wysokości 2.717,19 zł miesięcznie. Wzrost dochodu przekroczył 10% kwoty kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej (tj. kwotę 77,60 zł). Zatem zasadne było ponowne ustalenie odpłatności za pobyt męża skarżącej w domu pomocy. Dochód skarżącej przekracza 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej o 389,19 zł. W związku z tym, kwota ta stanowi górną granicę odpłatności. Skarżąca mieszka w mieszkaniu własnościowym o powierzchni 57 m2. Prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Choruje na [....]. Ponadto leczy się z powodu [....], [...], [...], [...] oraz [...]. Wskazane okoliczności ustalono w oparciu o zaświadczenie lekarskie z dnia 21 kwietnia 2023r. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej z 28 kwietnia 2023r. oraz kwestionariuszem rodzinnego wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego ze skarżącą 2 maja 2023r., poniosła ona w marcu 2023r. (tj. miesiącu, w którym nastąpiło zwiększenie dochodu) następujące wydatki: 566,36 zł tytułem opłaty za mieszkanie, gaz, odpady komunalne oraz wodę; 42,20 zł za energię elektryczną; 90 zł na telewizję; telefon oraz Internet; 800 zł na wyżywienie; 250 zł na odzież; 160 zł na obuwie; 156,11 zł na leki; 200 zł na środki czystości. Stanowi to łącznie kwotę 2.264,67 zł. Ponadto skarżąca zadeklarowała, iż poniosła jednorazowy wydatek na przejazd do sanatorium w wysokości 178 zł. W ujęciu miesięcznym daje to kwotę 14,83 zł.
Powyższe wydatki Kolegium uznało za niezbędne, ponieważ są związane z zaspokajaniem podstawowych potrzeb oraz leczeniem. Wysokość niezbędnych wydatków wynosi zatem 2.279,50 zł miesięcznie. Deklarowanych wydatków Skarżącej w kwocie 300 zł miesięcznie jako pomoc dla córki SKO nie uznało za wydatek konieczny, ponieważ prywatne darowizny nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem uiszczenia publicznoprawnej opłaty za pobyt męża w domu pomocy, stanowiącej rekompensatę za przejęcie opieki nad mieszkańcem domu pomocy przez instytucje samorządowe.
Kolegium jako bezzasadny oceniło zarzut skarżącej, iż organ I instancji przy ustalaniu odpłatności nie wziął pod uwagę jej sytuacji życiowej i materialnej. Zdaniem SKO ustalona przez organ I instancji opłata w kwocie 389,19 zł jest prawidłowa. Nie przekracza różnicy pomiędzy dochodem strony a 300% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej. Ponadto uwzględnia dochody oraz możliwości strony, rozumiane jako jej niezbędne wydatki.
Za bezpodstawny Kolegium uznało również zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 u.p.s., polegający na braku wsparcia osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać. SKO zwróciło uwagę, iż przepis ten odnosi się do osób korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej. Natomiast skarżąca nie jest beneficjentem pomocy społecznej, lecz osobą obowiązaną do ponoszenia odpłatności za członka rodziny, który z tej pomocy korzysta.
Odnosząc się z kolei do wniosku strony z 26 kwietnia 2023r., następnie ponowionego w odwołaniu o zwolnienie z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt A. M. w domu pomocy, Kolegium stwierdziło, że jest on przedwczesny. SKO stanęło na stanowisku, że postępowanie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy jest postępowaniem odrębnym od postępowania w przedmiocie ustalenia odpłatności. Może być wszczęte dopiero po skonkretyzowaniu wysokości opłaty oraz osoby zobowiązanej do jej wnoszenia w decyzji ostatecznej. Zatem należy rozdzielić postępowanie o ustalenie opłaty od postępowania w sprawie zwolnienia z jej ponoszenia na podstawie art. 64, art. 64a, czy art. 64b u.p.s. Zatem wniosek strony o zwolnienie z odpłatności za pobyt męża w domu pomocy, złożony w trakcie postępowania o ustalenie odpłatności, winien zostać rozpatrzony dopiero po ustaleniu odpłatności decyzją ostateczną.
B. M., reprezentowana przez radcę prawnego L. P., wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z 21 września 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [....] z 5 czerwca 2023 r. w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt męża Skarżącej – A. M. w Domu Pomocy Społecznej. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania tj.:
- art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., polegające na dowolnej ocenie materiału dowodowego oraz niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym wzięcia pod uwagę rzeczywistej sytuacji życiowej i materialnej Skarżącej,
- art. 7 w zw. z art. 10 § 1 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego, niewysłuchaniu Skarżącej i uniemożliwieniu jej wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego,
- art. 7a § 1 k.p.a. w zw. z art. 61 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 61 ust. 2d ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, polegające na nierozpatrzeniu pozostających w sprawie wątpliwości co do treści (i zastosowania) normy prawnej na korzyść strony w sprawie dotyczącej nałożenia obowiązku na stronę,
- art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 8 ust. 3 pkt 3 w zw. z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o pomocy społecznej, polegające na nieuwzględnieniu przez Organ regularnych świadczeń alimentacyjnych Skarżącej na rzecz córki J. M. jako świadczenia, o wysokość którego powinien zostać pomniejszony dochód Skarżącej, zanim będzie stanowić on podstawę obliczeń kryterium dochodowego, niezbędnego do ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt męża w domu pomocy społecznej.
Skarżąca zarzuciła również naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, polegające na uwzględnieniu przez Organ przy wydawaniu skarżonej decyzji jedynie kryterium dochodowego z całkowitym pominięciem "możliwości" osoby zobowiązanej (Skarżącej).
W oparciu o tak sformułowane zarzuty Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie od organu na rzecz Skarżącej kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, w tym kosztów zastępstwa procesowego według stawek określonych w odrębnych przepisach.
W uzasadnieniu wskazała, że jest osobą samotnie prowadzącą gospodarstwo domowe. Jej jedynym źródłem utrzymania jest świadczenie emerytalne z ZUS, które od marca 2023 r. wynosi 2.717,19 zł miesięcznie. Podkreśliła, że już w odwołaniu zwracała uwagę na nieprecyzyjne twierdzenia Organu, dotyczące okresu, z jakiego pochodzą informację o niezbędnych wydatkach strony. Pomimo dokładnego sprecyzowania i uzasadnienia zarzutu, Organ nie odniósł się do niego w swoich rozważaniach. Co więcej, bez odniesienia się do tego zarzutu, sam Organ uzupełnił te informacje, chociaż bezsprzecznie wynika z nich fakt, iż były one znane organowi I instancji w momencie wydawania decyzji. W decyzji z 21 września 2023 r. zostały wskazane te same wydatki, a ponadto dodatkowe "200 zł na środki czystości", co zwiększyło łączną kwotę niezbędnych wydatków do 2.264,67 zł, co w poprzedniej decyzji organu I instancji nie było uwzględnione, jak również nie były wcześniej wskazane daty odebrania takich informacji od Skarżącej. Pomimo tej niekonsekwencji i niedokładności Organu, należy zdaniem Skarżącej wziąć pod rozwagę fakt rosnących kosztów życia i utrzymania. Wskazane wydatki, na których organ oparł swoją decyzję nie odpowiadają realnym możliwościom Skarżącej. Większość wydatków jakie ponosi Skarżąca należy do tych z kategorii zmiennych. Bieżące zakupy, których koszt regularnie rośnie, koszty leczenia oraz leków również są nieprzewidywalne. Warto również zauważyć, iż niniejsza sprawa wynikła ze zwiększenia się dochodu Skarżącej, tj. świadczenia emerytalnego. Jednak fakt ten nie jest równoznaczny z polepszeniem się jej sytuacji materialnej, a jedynie wynika z waloryzacji świadczenia emerytalnego związanej z inflacją. Stan zdrowia Skarżącej regularnie ulega pogorszeniu, co bezpośrednio wiąże się z koniecznością leczenia farmakologicznego. Oczywistym jest, iż niezbędne leczenie oraz zażywanie zaleconych lekarstw bezpośrednio obciąża jej miesięczny budżet.
Skarżąca zwracała uwagę, że Organ posiadał informację, do której się odniósł, iż Skarżąca regularnie wspomaga córkę J. M. Jej świadczenia na rzecz córki wynoszą 300 zł miesięcznie. Zgodnie z art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej świadczenia alimentacyjne stanowią kwotę, o którą należy pomniejszyć dochód zanim będzie on stanowił podstawę do dalszych obliczeń związanych ze świadczeniami czy obowiązkami wynikającymi z ustawy o pomocy społecznej. Organ bezzasadnie zakwalifikował świadczenie Skarżącej na rzecz córki jako prywatne darowizny. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się natomiast, że świadczenia alimentacyjne to nie tylko te, które zostały orzeczone przez sąd. Organ pozostaje więc w błędzie odmawiając świadczenia Skarżącej na rzecz córki statusu alimentów, co bezpośrednio przekłada się na błąd w dokonanych przez Organ wyliczeniach. Dochód skarżącej powinien zostać pomniejszony o kwotę 300 zł/miesięcznie. Dopiero dzięki tak uzyskanej kwocie dochodu należy podjąć próbę poprawnego wyliczenia kryterium dochodowego na podstawie z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o pomocy społecznej, niezbędnego do określenia obowiązku Skarżącej do ponoszenia opłat za pobyt męża w domu pomocy społecznej.
W odpowiedzi na skargę SKO w Krośnie wniosło o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.; dalej jako: "P.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).
Stosownie do treści art. 134 P.p.s.a., co do zasady sąd wydaje rozstrzygnięcie w graniach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Po rozpoznaniu sprawy Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn, które Sąd wziął pod uwagę z urzędu.
Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Stosownie do art. 61 ust. 2 u.p.s., opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
W niniejszej sprawie opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej ponosi mieszkaniec A. M., któremu opłatę ustalono na podstawie odrębnej decyzji z 4 kwietnia 2023r. Matka mieszkańca nie ponosi opłat za pobyt syna w dps z uwagi na wysokość dochodu, nieprzekraczająca kryterium 300%, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Z kolei córka została zwolniona z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w dps.
Jeżeli chodzi o Skarżącą, zawarła ona umowę z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie z 24 maja 2022r., na mocy której ponosi od 1 kwietnia 2022r. odpłatność w wysokości 69,25 zł miesięcznie za pobyt małżonka w dps. W toku postępowania odwoławczego SKO w Krośnie ustaliło, że umowa ta nie została rozwiązana i nadal obowiązuje natomiast Skarżąca od 1 kwietnia 2023r. nie wnosi opłaty wynikającej z ww. umowy (zgodnie z informacją MOPR w [...] z 31 sierpnia 2023r.). Oprócz tego, względem Skarżącej na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s. wydano decyzje objęte skargą – ustalające opłatę za pobyt męża A. M. w DPS za okres od 1 kwietnia 2023r. w wysokości 389,19 zł.
Należy wiec stwierdzić, że na Skarżącej ciąży obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt małżonka w DPS zarówno na podstawie umowy z 24 maja 2022r., jak i na podstawie ostatecznej decyzji SKO w Krośnie z 21 września 2023r.
Jak stanowi art. 61 ust. 2d u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 czerwca 2015 r., I OSK 62/14, (LEX nr 1984476), stwierdził, że błędne jest upatrywanie w fakcie zawarcia umowy o wysokości wnoszonej opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej, przeszkody dla decyzyjnego ustalenia wysokości należnej opłaty, uwzględniającej maksymalną dopuszczalność kwotowego obciążenia opłatą przy stosowaniu kryterium ustawowego, wynikającego z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Z drugiej strony, nie można decyzji uznać za wyłączną podstawę kształtowania obowiązków małżonka i krewnych do ponoszenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej. Gdyby taka była intencja ustawodawcy, to pominąłby on stosowanie trybu umownego lub dopuściłby jego fakultatywne zastosowanie, a tak nie jest. Aktualnie tryb administracyjny jest alternatywny wobec umownego, niemniej może zostać uruchomiony, jeżeli czynność konsensualna nie dojdzie do skutku lub jej postanowienia nie będą respektowane.
Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17 stwierdził, że w stosunku do małżonka, zstępnych i wstępnych istnieje zarówno możliwość wydania decyzji, jak i zawarcia umowy, a także połączenia obu tych form ustalenia opłaty, jeżeli ustalona w drodze umowy opłata nie odpowiada wysokością zakresowi zobowiązań ciążących na tych osobach. Uchwała ta została podjęta przed dodaniem w artykule 61 ustępów 2d-2f, co nastąpiło z dniem 4 października 2019 r. z mocy art. 1 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690). Dodanie ustępów 2d i 2e nie oznacza jednakże, że w przypadku zawarcia umowy niedopuszczalne staje się wydanie decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty. Przepisy te określają bowiem sposób postępowania organu i zasady ustalenia wysokości opłaty w sytuacji, gdy małżonek, zstępny lub wstępny odmawia zawarcia umowy. Nie stosuje się ich zatem w sytuacji, gdy małżonek, zstępny lub wstępny zawiera umowę, jednakże ustalona w ten sposób wysokość opłaty odpowiada jedynie częściowo wysokości zobowiązań ciążących na danej osobie. Tak więc dopuszczalne jest ustalenie wysokości opłaty najpierw w umowie, a następnie w decyzji, przy czym w decyzji należy uwzględnić fakt zawarcia umowy i wynikający z niej obowiązek uiszczania opłaty (zob. wyrok NSA z 11.01.2023 r., I OSK 318/22, LEX nr 3482314).
W niniejszej sprawie nie uwzględniono natomiast faktu obowiązywania nadal umowy i wynikającego z niej zobowiązania do uiszczania opłaty. Ustalona Skarżącej opłata za pobyt w DPS na mocy zaskarżonej decyzji wynosi 389,19 zł. Odpłatność na mocy umowy nadal obowiązującej wynosi natomiast 69,25zł, co łącznie daję kwotę 458,44 zł. Jak ustaliło Kolegium, dochód Skarżącej z tytułu emerytury wynosi 2717,19 zł a dochód ten przekracza 300% kryterium dochodowego o 389,19zł. Należy więc stwierdzić, że łączna kwota zobowiązania Skarżącej wynikającego z umowy oraz z decyzji w wysokości 458,44 zł przekracza różnicę pomiędzy dochodem strony a 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Powyższe w konsekwencji prowadzi do naruszenia art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Kwota dochodu, jaka pozostałaby Skarżącej po wniesieniu opłat, ciążących na niej zarówno z tytułu zawartej umowy, jak i zaskarżonej decyzji byłaby niższa niż 300% ww. kryterium dochodowego. Z tego względu zaskarżona decyzja, jak i decyzja Organu I instancji – poprzez nie uwzględnienie faktu nadal obowiązującej umowy i wynikającego z niej obowiązku uiszczania opłaty doprowadziła do naruszenia art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s.
Niezależnie od powyższego w sprawie doszło również do naruszenia przepisów postępowania, polegającego na braku rozpoznania wniosku Skarżącej o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w DPS. Nie było kwestionowane, że wniosek taki Skarżąca złożyła zarówno na etapie postępowania przed Organem I instancji (w piśmie z 26 kwietnia 2023r.), jak i w postępowaniu odwoławczym. Organ odwoławczy przyjął, że postępowanie w przedmiocie zwolnienia za pobyt mieszkańca w DPS jest postępowaniem odrębnym, które może zostać wszczęte dopiero po skonkretyzowaniu wysokości opłaty. Stanowiska tego Sąd nie podziela z następujących przyczyn.
Przepis art. 64 u.p.s. w brzmieniu sprzed nowelizacji z dniem 4 października 2019 r. uprawniał do ubiegania się o zwolnienie z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. Obecnie, w wyniku zmiany, która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r., na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690), do art. 64 u.p.s. dodano, że można zwolnić z opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 u.p.s. prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. W konsekwencji strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (zob. wyroki NSA z 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22, 12 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1588/22, 11 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1644/21, dost. baza CBOSA). Tym samym złożenie przez Skarżącą stosownego wniosku na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego jak i postępowania odwoławczego nakłada na organ obowiązek jego rozpatrzenia i orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustalającej ich wysokość. Nie ma podstaw do twierdzenia, że wniosek taki powinien zostać rozpatrzony dopiero po uprawomocnieniu się decyzji ustalającej wysokość odpłatności. Brak rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia Skarżącej w całości lub w części z opłaty w decyzji ustalającej wysokość opłaty za pobyt małżonka w domu pomocy społecznej świadczy o naruszeniu przez organ art. 64 u.p.s.
Z tych przyczyn Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji z 5 czerwca 2023r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) Sąd na rzecz Skarżącej od SKO w Krośnie zasądził kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a.