II SA/Rz 1846/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w RzeszowieRzeszów2024-03-14
NSAAdministracyjneWysokawsa
świadczenie pielęgnacyjneopieka nad niepełnosprawnymobowiązek alimentacyjnyrodzinaniepełnosprawnośćprawo administracyjneorzecznictwoWSAustawa o świadczeniach rodzinnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na decyzję odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego siostrze sprawującej opiekę nad bratem, uznając, że obowiązek alimentacyjny ojca wyprzedza obowiązek siostry, a ojciec nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skarżąca domagała się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za opiekę nad bratem, który wymaga stałej, całodobowej opieki. Organy administracji odmówiły, wskazując, że obowiązek alimentacyjny ojca brata wyprzedza obowiązek siostry, a ojciec nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. WSA w Rzeszowie oddalił skargę, podzielając stanowisko organów i opierając się na uchwale NSA z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22), która precyzuje warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca M. Z. wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem Ł. Z., który jest osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności, wymagającą stałej, całodobowej opieki. Wójt Gminy odmówił przyznania świadczenia, powołując się na fakt, że niepełnosprawność brata powstała po 25. roku życia oraz na obowiązek alimentacyjny ojca, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) uchyliło decyzję Wójta w części dotyczącej daty powstania niepełnosprawności (uznając argumentację Skarżącej opartą na wyroku TK K 38/13), jednak w dalszym ciągu odmówiło przyznania świadczenia, podtrzymując argumentację o pierwszeństwie obowiązku alimentacyjnego ojca. Skarżąca złożyła skargę do WSA, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. WSA w Rzeszowie oddalił skargę, uznając decyzję SKO za zgodną z prawem. Sąd powołał się na uchwałę NSA z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22), która rozstrzygnęła rozbieżności w orzecznictwie dotyczące warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z uchwałą, dla osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu, warunkiem przyznania świadczenia jest legitymowanie się przez rodziców lub osoby spokrewnione w pierwszym stopniu orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponieważ ojciec brata nie posiadał takiego orzeczenia, a jego obowiązek alimentacyjny wyprzedzał obowiązek Skarżącej, sąd uznał, że wniosek o świadczenie nie mógł zostać uwzględniony.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, siostra nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w takiej sytuacji, ponieważ obowiązek alimentacyjny ojca wyprzedza obowiązek siostry, a warunek posiadania przez ojca orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie został spełniony.

Uzasadnienie

Sąd oparł się na uchwale NSA I OPS 2/22, która precyzuje, że dla osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest legitymowanie się przez rodziców lub osoby spokrewnione w pierwszym stopniu orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponieważ ojciec nie spełniał tego warunku, a jego obowiązek alimentacyjny był priorytetowy, wniosek siostry został oddalony.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (12)

Główne

u.ś.r. art. 17 § ust. 1a

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

u.ś.r. art. 17 § ust. 1 pkt 4

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Pomocnicze

u.ś.r. art. 17 § ust. 1b

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Uznany za niezgodny z Konstytucją w zakresie różnicowania prawa do świadczenia ze względu na datę powstania niepełnosprawności po ukończeniu 25. roku życia.

K.p.a. art. 138 § § 1 pkt 2

Kodeks postępowania administracyjnego

K.r.i.o. art. 128

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

P.p.s.a. art. 3 § § 2 pkt 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 151

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Prawo o ustroju sądów administracyjnych art. 1 § § 2

K.p.a. art. 156

Kodeks postępowania administracyjnego

K.r.i.o. art. 132

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

P.p.s.a. art. 269 § § 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Argumenty

Skuteczne argumenty

Argumentacja oparta na wyroku TK K 38/13 dotycząca niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją. Argumentacja dotycząca wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r. w kontekście obowiązku alimentacyjnego ojca.

Odrzucone argumenty

Argument skarżącej, że organy administracyjne nie mogą decydować za stronę, w jaki sposób będzie wywiązywała się z obowiązku alimentacyjnego. Argument skarżącej, że ma prawo wyboru między podjęciem zatrudnienia a osobistą opieką nad bratem.

Godne uwagi sformułowania

"nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność Ł. Z. powstała u niego po ukoczeniu 25 roku życia" "nie stwierdzając podstaw do przyznania świadczenia Wójt podał, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność Ł. Z. powstała u niego po ukoczeniu 25 roku życia." "nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz siostry." "przepis ten wymaga więc, aby osoba zobowiązana alimentacyjnie wobec podopiecznego, choć nie będąca krewnym w pierwszym stopniu (...) uzyskała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dopiero wówczas, gdy nie ma osób zobowiązanych alimentacyjnie w pierwszej kolejności bądź też osoby te wprawdzie istnieją, lecz są małoletnie bądź legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności." "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (...) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.)" "Niewątpliwie nie może Ona pozostawać w zatrudnieniu bądź wykonywać innej pracy zarobkowej z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym bratem, wobec którego jest zobowiązana alimentacyjnie, jednak w pierwszej kolejności ten obowiązek alimentacyjny wobec Ł. Z. spoczywa na jego ojcu R. Z."

Skład orzekający

Magdalena Józefczyk

przewodniczący

Stanisław Śliwa

sprawozdawca

Karina Gniewek-Berezowska

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w kontekście obowiązku alimentacyjnego ojca i siostry oraz znaczenia orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego."

Ograniczenia: Orzeczenie opiera się na uchwale NSA I OPS 2/22, która rozstrzygnęła rozbieżności interpretacyjne. Stosowanie może być ograniczone do sytuacji analogicznych do opisanej w stanie faktycznym.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego społecznie tematu świadczeń pielęgnacyjnych i opieki nad osobami niepełnosprawnymi, a także interpretacji przepisów prawa rodzinnego i administracyjnego. Uchwała NSA nadaje jej znaczenie precedensowe.

Czy obowiązek ojca wyprzedza prawo siostry do świadczenia pielęgnacyjnego dla niepełnosprawnego brata? Sąd rozstrzyga.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Rz 1846/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-03-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Karina Gniewek-Berezowska
Magdalena Józefczyk /przewodniczący/
Stanisław Śliwa /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie NSA Stanisław Śliwa /spr./ WSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 18 sierpnia 2023 r. nr SKO.405.ŚR.1756.846.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – skargę oddala –
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 18 sierpnia 2023 r. nr SKO.405.ŚR.1756.846.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w Tarnobrzegu, po rozpoznaniu odwołania M. Z. (dalej również: "Skarżąca") w pkt I uchyliło w całości decyzję Wójta Gminy [....] z dnia 19 lipca 2023 r. nr OPS 8252/203/2023 ŚP/ODM, zaś w pkt II odmówiło przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powołując w podstawie prawnej art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 poz. 775), zwanej dalej "K.p.a." oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 roku poz. 111), powoływanej następnie jako "u.ś.r."
Skarżąca wystąpiła w dniu 22 czerwca 2023 r. do Wójta Gminy [...] z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem Ł. Z. Wskazaną decyzją z dnia 19 lipca 2023 r. Organ odmówił uwzględnienia tego wniosku. Wskazał, że Ł. Z. jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym niepełnosprawność istnieje od 41-go roku życia. Wymieniony jest kawalerem i nie posiada dzieci. Mieszka z ojcem i dwiema siostrami, prowadząc z nimi jedno wspólne gospodarstwo domowe. Od czerwca 2022 r., kiedy uległ poważnemu wypadkowi komunikacyjnemu, jest osobą całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji i nie jest w stanie samodzielnie wykonywać czynności samoobsługowych takich jak przygotowywanie posiłków, leków, wykonywanie czynności higienicznych i toaletowych, sprzątanie, pranie, robienie zakupów, itp. Wymaga stałej i całodobowej opieki. Opiekę tą sprawuje Skarżąca. Wykonywana jest ona w sposób stały i ciągły i jest na tyle absorbująca, że nie można jej pogodzić z podjęciem pracy zarobkowej czy jakąkolwiek inną działalnością zawodową. Razem z niepełnosprawnym mieszka także jego ojciec, który jednak z uwagi na problemy [...] i zdrowotne z którymi się boryka, nie jest w stanie opiekować się synem. Rodzeństwo sporadycznie pomaga w opiece nad bratem, jednak ze względu na zobowiązania zawodowe i rodzinne nie są w stanie zapewnić mu stałej i całodobowej opieki. Matka niepełnosprawnego nie żyje. Nie stwierdzając podstaw do przyznania świadczenia Wójt podał, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność Ł. Z. powstała u niego po ukończeniu 25 roku życia. Ponadto, Organ I instancji zauważył, że w pierwszej kolejności do opieki nad synem zobowiązany jest ojciec, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co świadczy o braku zachodzenia warunku z art. 17 ust. 1a u.ś.r.
Skarżąca złożyła odwołanie od powyższej decyzji. Zwróciła uwagę na nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, który uznał niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zarzuciła też błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a u.ś.r., stanowiącego o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz siostry.
SKO w Tarnobrzegu, decyzją z dnia 18 sierpnia 2023 r., uchyliło decyzję Wójta w całości i również odmówiło przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium nie podzieliło argumentacji Organu I instancji w zakresie odmówienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu na art. 17 ust. 1b u.ś.r. Podniosło bowiem, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawnym, po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został z dniem 23 października 2014 r. - wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 - uznany za niezgodny z Konstytucją. Orzeczenie to nie spowodowało wprawdzie utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu; rodzi ono jednak obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tej regulacji, tak aby rezultat tej wykładni nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.
Kolegium podzieliło natomiast stanowisko Organu I Instancji co do tego, że obowiązek alimentacyjny ojca Ł. Z. wyprzedza obowiązek jego siostry tj. Skarżącej. Nie wykazała zaś Ona, by ojciec Ł. Z. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zatem nie są spełnione warunki przewidziane w 17 ust. 1a u.ś.r. Pomimo więc, że zgodnie z treścią art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, na Skarżącej jako siostrze ciąży wobec Ł. Z. obowiązek alimentacyjny, o jakim mowa w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., to niewątpliwie przedmiotowy obowiązek alimentacyjny obciąża Ją dopiero w dalszej kolejności, a w pierwszej kolejności spoczywa on na R. Z. – ojcu niepełnosprawnego, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Organ zwrócił uwagę, że nie ma wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby mu jednoznacznie stwierdzić, czy osoba obowiązana do alimentacji, z uwagi na swój stan zdrowia, jest w stanie wypełniać obowiązek alimentacyjny względem osoby uprawnionej. Dlatego też art. 17 ust. 1a u.ś.r. nakłada na stronę obowiązek wylegitymowania się w tym względzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w stanie faktycznym sprawy nie miało miejsca.
M. Z. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę na decyzję Kolegium, zarzucając rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że nie przysługuje Jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że Jej ojciec jest zobowiązany do alimentacji nad niepełnosprawnym synem w pierwszej kolejności.
Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy Organowi I instancji do ponownego rozpoznania, jak też o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Podniosła, że ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzieliła się obowiązkiem alimentacyjnym względem brata z ojcem czy też będzie czyniła osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Zwróciła też uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r., w którym Trybunał zważył, że w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, ponawiając argumentację uzasadnienia skarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Decyzja administracyjna stanowi jeden z dopuszczalnych przedmiotów kontroli sądowej, a to w myśl art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.". Badając postępowanie poprzedzające jej wydanie, jak też samą decyzję sąd ma obowiązek stosować kryterium legalności, do czego zobowiązuje go art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.). Ocenia więc, czy zachowane zostały przepisy proceduralne oraz czy końcowe rozstrzygnięcie odpowiada przepisom prawa materialnego. Jeśli zauważy zaistnienie przyczyn wskazanych w art. 156 K.p.a. bądź w innych przepisach wówczas stwierdza nieważność decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.), natomiast jeżeli stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego czy też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uchyla kwestionowaną decyzję w całości lub w części (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Brak natomiast podstaw do uwzględnienia skargi oznacza konieczność jej oddalenia na podstawie art. 151 P.p.s.a.
Wójt Gminy [...], decyzją z dnia 19 lipca 2023 r., odmówił uwzględnienia wniosku Skarżącej stwierdzając zaistnienie dwóch przeszkód w tym zakresie. Pierwsza to fakt, że niepełnosprawność Jej brata istnieje od 41-ego roku życia, natomiast druga to okoliczność w postaci tego, że żyje ojciec podopiecznego, którego obowiązek alimentacyjny względem syna wyprzedza obowiązek alimentacyjny względem brata spoczywający na Skarżącej. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska Organu I instancji odnośnie do pierwszej z tych przyczyn odmowy i dlatego w pkt I swojej decyzji uchylił kwestionowane rozstrzygnięcie w całości. Podzielił natomiast pogląd Wójta co do tego, że w sprawie brak jest podstaw do przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brzmienie art. 17 ust. 1a u.ś.r.
Odnosząc się do tego Sąd wskazuje, że decyzja Kolegium jest zgodna z prawem. Jeśli chodzi o art. 17 ust. 1b u.ś.r., to przepis ten wymaga do uzyskania prawa do przedmiotowego świadczenia, by niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub (pkt 1), w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Co do powyższej regulacji wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W ugruntowanym orzecznictwie sądowym jednolite jest stanowisko, że ze względu na wynikającą z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP ostateczność takiego orzeczenia oraz jego moc powszechnie obowiązującą, wystąpienie niepełnosprawności w okresie późniejszym niż wskazany w art. 17 ust. 1b u.ś.r. tzn. po 18., względnie 25 roku życia bądź też brak możliwości wskazania daty jej powstania nie może być przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego [por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) z 10.11.2016 r. I OSK 1512/16].
Słusznie zatem SKO w Tarnobrzegu zakwestionowało stanowisko Wójta w tym względzie, co skutkowało uchyleniem decyzji tego Organu.
Zasadnie też Kolegium odmówiło w pkt II swojej decyzji przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a to z uwagi na brzmienie art. 17 ust. 1a u.ś.r. Przepis ten stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 [tj. na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (K.r.i.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności], lecz innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przepis ten wymaga więc, aby osoba zobowiązana alimentacyjnie wobec podopiecznego, choć nie będąca krewnym w pierwszym stopniu (a do takiej grupy wbrew twierdzeniu Skarżącej zalicza się siostra jako spokrewniona w stopniu drugim) uzyskała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dopiero wówczas, gdy nie ma osób zobowiązanych alimentacyjnie w pierwszej kolejności bądź też osoby te wprawdzie istnieją, lecz są małoletnie bądź legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Na gruncie powołanych unormowań ukształtowały się dwie linie orzecznictwa. Jedna przyznawała prymat wskazanej wyżej wykładni literalnej, gdzie zastrzegano, że wykazanie niemożności sprawowania opieki nad osobą jej wymagającą mogło nastąpić wyłącznie przez stosowne orzeczenie stwierdzające znaczny stopień niepełnosprawności u preferowanego przez prawodawcę opiekuna, oczywiście poza przypadkami, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun nie żył bądź był małoletni (np. wyrok NSA z 24.02.2021r. I OSK 2391/20). Oznaczało to brak po stronie organu możliwości prowadzenia postępowania wyjaśniającego sprowadzającego się do badania przy pomocy wywiadu środowiskowego czy zaświadczeń lekarskich, że ten preferowany opiekun z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie wykonywać koniecznych czynności opiekuńczych. Decydujące w tym zakresie było legitymowanie się przez niego, stwierdzającym tę niemożność, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym przez zespół ludzi mających w tym przedmiocie specjalistyczną wiedzę.
Natomiast, w drugiej linii przyjmowano, że wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie prowadzi do całkowitego odrzucenia wynikających z tych przepisów warunków, a jedynie wskazuje, że w okolicznościach konkretnej sprawy należy przyznać pierwszeństwo wynikom wykładni systemowej i celowościowej nad wykładnią językową, skoro ta prowadzi do skutków niemożliwych do zaakceptowania na gruncie konstytucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej gwarantowanej przez państwo prawa (art. 2 Konstytucji RP) i nakazu ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Taka sytuacja zachodzi chociażby wówczas gdy osoba, którą ustawodawca preferuje jako uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem jest spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, czy też jest jej małżonkiem, nie jest małoletnia lub nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a mimo to nie jest w stanie opieki tej sprawować. Wówczas proces wykładni prawa, który odbywa się zawsze w okolicznościach konkretnej sprawy, prowadzi do uwzględnienia regulacji tyczącej warunków określających kolejność wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Przepis art. 132 K.r.i.o. stanowi w tym zakresie, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28.04.2022 r. I OSK 1261/21).
Istniejące rozbieżności rozstrzygnęła podjęta przez Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 14 listopada 2022 r. uchwała (sygn. akt I OPS 2/22), w świetle której:
1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);
2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
NSA zwrócił w pierwszej kolejności uwagę na zmiany w stanie prawnym. Następnie podniósł, że wykładnia powinna mieć charakter kompleksowy i winna być przeprowadzana z wykorzystaniem różnych dyrektyw, w celu weryfikacji konkurencyjnych alternatyw interpretacyjnych i ostatecznego wyboru jednej z możliwości interpretacyjnych. Punktem wyjścia wszelkich działań interpretacyjnych jest jednak wykładnia językowa, która powinna rozpoczynać proces wykładni zmierzającej do odkodowania z przepisów normy prawnej. Z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości; ustawodawca użył określenia należącego do języka prawnego. Ponadto, w przypadku objętych wnioskiem przepisów nie zachodzą okoliczności wskazujące na błąd legislacyjny czy poddające w wątpliwość racjonalność albo celowość przyjętego rozwiązania, na co wskazuje historia zmian legislacyjnych. Z kolei, w ujęciu systemowym wewnętrznym, obejmującym ustawę o świadczeniach rodzinnych, związanie kwestii dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego z kryterium orzeczonego stopnia znacznej niepełnosprawności nie prowadzi do dezintegracji regulacji i nie narusza jej spójności. Odesłanie zaś zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do tychże przepisów w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania. Kontekst systemowy jest w tym zakresie ograniczony i brak jest w szczególności podstaw do przyjmowania, że stanowi go też art. 132 K.r.o., i przyjęte w nim przesłanki wyznaczające kolejność powstawania obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów K.r.i.o., a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach K.r.i.o., co bynajmniej nie świadczy o braku spójności systemowej, koherencja taka nie jest wszak konieczna - brak jest odesłania do stosowania przepisów K.r.i.o. w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Zdaniem NSA, wprowadzenie przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego nie oznacza, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony rodziny i nie uwzględnia jej dobra, jak też nie udziela wsparcia rodzinom znajdującym się w trudnym położeniu ze względu na niepełnosprawność. To właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy. Z kolei, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia; udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Taka regulacja nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej.
Zgodnie z art. 269 § 1 P.p.s.a., jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.
Stanowisko zajęte w uchwale NSA wiąże więc pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować. Sąd w składzie niniejszym zgadza się z zaprezentowanym w przedmiotowej uchwale stanowiskiem, dlatego brak było podstaw do zastosowania procedury, o której mowa w powołanym art. 269 § 1 P.p.s.a.
Mając więc na uwadze wiążący charakter wskazanej wyżej uchwały, której stwierdzenia Sąd w pełni podziela, uznano, że prawidłowa była w niniejszej sprawie odmowa przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Niewątpliwie nie może Ona pozostawać w zatrudnieniu bądź wykonywać innej pracy zarobkowej z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym bratem, wobec którego jest zobowiązana alimentacyjnie, jednak w pierwszej kolejności ten obowiązek alimentacyjny wobec Ł. Z. spoczywa na jego ojcu R. Z. Jak zostało w sprawie ustalone, wymieniony nie jest zaś osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. To oznacza, że wniosek Skarżącej nie mógł zostać uwzględniony.
Z tych względów orzeczono o oddaleniu skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI