II SA/Rz 1834/23

II SA/Rz 1834/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-03-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Elżbieta Mazur-Selwa /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Zdrzałka
Maria Mikolik
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 901
art. 61 ust. 3, art. 104 ust. 1, ust. 3-5
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa /spr./ Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka WSA Maria Mikolik Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2024 r. sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 17 sierpnia 2023 r. nr SKO.405.PS.1727.48.2023 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 11 lipca 2023 r. nr MOPS.DSU.5026.2.3.06162.2023.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi E.M. (dalej: "skarżący") jest, wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. - dalej: "k.p.a."), decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z 17 sierpnia 2023 r. nr SKO.405.PS.1727.48.2023 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej (DPS) w M. za 2022 r.
Jak wynika z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy prawomocną decyzją z 7 maja 2021 r. (znak: MOPS.DSU.5026.1.5.04485.2021), zmienioną decyzją z 19 maja 2022r. (znak: MOPS.DSU.5026.5.4.06162.2022) Prezydent Miasta [...] ustalił E.M. opłatę za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w M.: za styczeń i luty 2022 r. 2687,96 zł, marzec 2022 r. w kwocie 2900,47 a od kwietnia 2022 r. w kwocie 2806,00 zł. Decyzją z 18 czerwca 2021 r. nr MOPS.DSU.5026.5.6.044485.2021 odmówiono skarżącemu zwolnienia z opłaty za pobyt matki w DPS.
Wobec braku wywiązywania się z obowiązku ponoszenia opłaty przez zobowiązanego Gmina Miejska [...] zastępczo ponosiła tę opłatę. Zarówno w 2021 r. jak i 2022 r. zobowiązany nie wniósł żadnej opłaty.
Ustalono, że decyzją z 7 maja 2021 r. nr MOPS.DSU.5026.1.5.04485.2021 Prezydent Miasta [...] ustalił E.M. opłatę za pobyt matki Z.M. w DPS w [...] od stycznia 2021 r. w kwocie 2 687,96 zł. Decyzja ta została zmieniona na mocy decyzji Prezydenta Miasta [...] z 19 maja 2022 r. nr MOPS.DSU.5026.5.4.06162.2022 w ten sposób, że w miesiącu marcu 2022 r. opłatę ustalono na kwotę 2900,47 zł, zaś od kwietnia 2022 r. na kwotę 2806,00 zł.
Wobec braku uiszczenia opłaty 16 stycznia 2023 r. Prezydent Miasta [...] wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt Z.M. w DPS w [...] za okres od stycznia 2022 r. do grudnia 2022 r.
Po przeprowadzeniu postępowania Prezydent Miasta [...] decyzją z 11 lipca 2023 r. nr MOPS.DSU.5026.2.3.06162.2023 zobowiązał E.M. do zwrotu zastępczo wniesionej przez Gminę Miejską [...] opłaty za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od stycznia 2022 r. do grudnia 2022 r. w łącznej kwocie 33 392,90 zł.
Organ powołując się na art. 61 ust. 3 i art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. - dalej: "u.p.s.") wskazał, że wysokość należności podlegających zwrotowi uiszczonych zastępczo przez gminę oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji. W decyzji tej dokonuje się jednie arytmetycznego wyliczenia tej kwoty. Organ stwierdził także, że nie istnieją żadne szczególne okoliczności, które przemawiałyby za odstąpieniem z urzędu od żądania zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę wydatków. Sytuacja dochodowa E.M. była bardzo dobra, znacznie przekraczała 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Wymieniony posiadał oszczędności, do czerwca 2022 r prowadził działalność gospodarczą. Pomimo, że posiadał środki finansowe nie wniósł żadnej opłaty doprowadzając do powstania dużego zobowiązania. Organ zauważył także, że skarżący nie współpracuje z pracownikami socjalnymi, nie przedkłada wymaganych ustawą dokumentów pozwalających określić jego sytuacji bytową i zdrowotną.
Odwołanie od tej decyzji złożył E.M. zarzucając, że została wydana na podstawie niepełnych danych, zebranych przez organ z naruszeniem zasad współżycia społecznego i bez uwzględnienia jego tragicznej sytuacji materialnej. Zawnioskował o wstrzymanie natychmiastowej wykonalności zaskarżonej decyzji, dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z dokumentów załączonych do odwołania, uwzględnienie odwołania i uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zawnioskował także o umożliwienie mu przedstawienia w ciągu 14 dni kolejnych dowodów i dokumentów. Nie zgodził się z argumentacją zawartą w decyzji. Wyjaśnił, że aktualnie nie jest w stanie spłacać rat i odsetek, rozpoczął proces restrukturyzacji zadłużenia.
Wskazaną na wstępie decyzją z 17 sierpnia 2023 r. SKO w Tarnobrzegu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Kolegium podzieliło ustalenia organu I instancji i wyjaśniło, że w przypadku osób które nie wywiązują się z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt mieszkańca DPS, ustalonego w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo ponosi gmina. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wysokość należności podlegającej zwrotowi, jak wynika z art. 104 ust. 3 u.p.s. ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o ten przepis, a jego zastosowanie sprowadza się w istocie do matematycznego wyliczenia kwoty podlegającej zwrotowi czyli wysokości opłat poniesionych przez gminę w zastępstwie za zobowiązany podmiot. Bezsporne w okolicznościach sprawy jest to, że skarżący nie wnosił opłaty za pobyt matki w DPS w jakiejkolwiek części. Z akt sprawy wynika, że sytuacja dochodowa odwołującego w 2021 r. była bardzo dobra. Dochód z prowadzonej działalności gospodarczej znacznie przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, wymieniony podróżował. Do czerwca 2022 r. prowadził działalność gospodarczą. Posiadał środki finansowe na uiszczenie opłaty za pobyt matki w DPS.
Odnosząc się do zarzutów odwołującego Kolegium wyjaśniło, że aktualnie przedmiotem kontroli jest decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi (art. 104 ust. 3 u.p.s.) a nie decyzje ustalające wysokość zobowiązania z tytułu odpłatności za pobyt w DPS (art. 61 u.p.s.), które to rozstrzygnięcia w odniesieniu do skarżącego mają walor prawomocny. Wydanie decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. poprzedza określenie kwoty, którą gmina poniosła zastępczo za konkretny podmiot i ustalenie czy strona zobowiązana została zwolniona z obowiązku uiszczania należności za pobyt matki w DPS w całości lub części. Decyzja opiera się w istocie na przeprowadzeniu prawidłowych wyliczeń i ma charakter arytmetyczny tj. sprawy odrębnej. Wydanie decyzji w trybie art. 104 ust. 3 u.p.s., czyli zobowiązanie do zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę nakładów z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej uwarunkowane jest wyłącznie stwierdzeniem, że istniał obowiązek ponoszenia tej odpłatności, który został skonkretyzowany w umowie lub decyzji i nie doszło do zwolnienia strony z obowiązku ponoszenia tej odpłatności, a zobowiązany podmiot nie wywiązywał się z tak określonego obowiązku. Organ jedynie ustala (ewentualnie) różnicę między kwotą, którą strona była zobowiązana wpłacić, a jaką wpłaciła. Decyzja ma głównie charakter arytmetyczny, bowiem opiera się w istocie na przeprowadzeniu prawidłowych wyliczeń.
Odnosząc się do wniosku o wstrzymania natychmiastowej wykonalności decyzji SKO wyjaśniło, że wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje wykonanie decyzji. Zaskarżonej decyzji nie został nadany rygor natychmiastowej wykonalności.
Nie zgadzając się z powyższą decyzją E.M. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie domagając się jej uwzględnienia przez organ i uchylenia decyzji organu pierwszej i drugiej instancji oraz umorzenie postępowania, ewentualnie w razie nieuwzględniania przez organ tego wniosku - uchylenie decyzji i ponowne rozpatrzenie sprawy. Zarzucił, że kwestionowana decyzja została wydana na podstawie niepełnych danych zebranych przez organ pierwszej instancji, bez przeanalizowania przez Kolegium materiałów i dokumentów, które sukcesywnie dosyłał przy odwołaniach i z naruszeniem zasad współżycia społecznego oraz bez uwzględnienia jego tragicznej sytuacji materialnej. Zawnioskował o wstrzymanie natychmiastowej wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 135 k.p.a. i umożliwienie mu przedstawienia kolejnych dowodów i dokumentów uzasadniających jego odwołanie.
Podkreślił, że nie zgadza się z argumentacją zawartą decyzji Kolegium. W jego ocenie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek odstąpienia od żądania zwrotu uiszczonych zastępczo przez gminę opłat. Aktualnie nie jest w stanie spłacać rat i odsetek. Dodatkowe obciążenie może spowodować konieczność ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Zarzucił, że organ nie wziął pod uwagę jego obecnej sytuacji materialnej. Konieczność zwrotu tak dużej kwoty byłaby dla niego nadmiernym obciążeniem. Z przedstawionego zaświadczenia o dochodach za 2022 r. wynika, że nie przekraczał on 300% kryterium dochodowego, a zatem nie powinien wnosić opłaty. Wyjaśnił także, że nie przeprowadzono z nim wywiadu środowiskowego, nie unikał jego przeprowadzenia, to pracownicy MOPS’u byli do niego uprzedzeni.
W odpowiedzi na skargę Kolegium zawnioskowało o jej oddalenie i podtrzymało argumentację zawartą w kwestionowanej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;
Skarga jest zasadna.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO w Tarnobrzegu z dnia 17 sierpnia 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 11 lipca 2023 r., którą zobowiązano skarżącego do zwrotu zastępczo wniesionej przez Gminę Miejską [...] opłaty za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od stycznia 2022 r. do grudnia 2022 r. w łącznej kwocie 33 392,90 zł.
Zgodnie z art. 61 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio.
Stosownie do zapisu art. 104 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wysokość należności, o których mowa w ust. 1 podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej /art, 104 ust. 3 u.p.s./.
W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty /art. 104 ust. 4 u.p.s./. W myśl art. 104 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna.
Niespornie skarżący jest osobą zobowiązaną do ponoszenia opłaty za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. W oparciu o prawomocną decyzję Prezydenta Miasta [...] MOPS.DSU.5026.1.5.04485.2021r. z dnia 07.05.2021r., zmienioną decyzją MOPS.DSU.5026.5.4.06162.2022 z dnia 19.05.2022r. (decyzja ostateczna) E.M. winien wnosić opłatę za pobyt matki Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] w styczniu 2022r. i w lutym 2022r. w kwocie 2.687,96 zł miesięcznie, w marcu 2022r. w kwocie 2900,47 zł, a od kwietnia 2022r. w kwocie 2.806,00 zł miesięcznie. Decyzją Prezydenta Miasta [...] MOPS.DSU.5026.5.6.044485.2021 z dnia 18.06.2021 r. odmówiono E.M. zwolnienia z opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej (decyzja prawomocna).
Skarżący nie wniósł żadnej opłaty za pobyt matki w DPS ani w 2021 r., ani w 2022 r.
W efekcie w dniu 16.01.2023r. organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zwrotu zastępczo wniesionej opłaty za pobyt Z.M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od stycznia 2022r. do grudnia 2022r. Niewywiązanie się z obowiązku opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej spowodowało zastępcze ponoszenie opłaty przez gminę za osobę, która nie wywiązuje się z nałożonego obowiązku, a kwota zastępczo wniesionej przez gminę opłaty za okres od miesiąca od stycznia 2022r. do grudnia 2022r. wyniosła 33 392,90zł.
Wysokość należności podlegającej zwrotowi, jak wynika z art. 104 ust. 3 u.p.s., ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Zaskarżona decyzja została wydana właśnie w oparciu o art. 104 ust. 3 u.p.s. Zastosowanie tego przepisu sprowadza się w istocie do matematycznego wyliczenia kwoty podlegającej zwrotowi, czyli wysokości opłat poniesionych przez gminę w zastępstwie za zobowiązany podmiot. Obowiązek wydania oddzielnej decyzji w tym przedmiocie wynika z konieczności ustalenia różnicy między kwotą, jaką konkretny podmiot powinien wnieść, a jaką wniósł. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty uiszczała ją w niepełnej kwocie. Ponadto w okresie objętym decyzją może dochodzić do zmiany wysokości opłat.
W kontrolowanej sprawie ww okoliczności były niekwestionowane.
Przyczyną uchylenia decyzji organów obu instancji był fakt nienależytego rozważenia przez organ I instancji okoliczności z art. 104 § 4 u.p.s. oraz całkowite ich pominięcie przez SKO.
Wbrew twierdzeniom organu I instancji skarżący w toku postępowania zainicjowanego zawiadomieniem o wszczęciu postępowania z dnia 16 stycznia 2023 r. współdziałał z organami pomocy społecznej. Przeprowadzono z nim wywiady środowiskowe, na żądanie organu przedstawił on dokumenty mające wykazywać jego trudną sytuację zdrowotną i majątkową.
Symptomatyczne są stwierdzenia zawarte w uzasadnieniu decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 11 lipca 2023 r.: "Należy nadmienić, że Pan E.M. nie współpracuje z pracownikami socjalnymi służb społecznych. W 2022r. nie zdołano przeprowadzić wywiadu środowiskowego ponieważ Pan E.M. uniemożliwiał jego przeprowadzenie (pracownik socjalny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] w okresie od marca 2022r. do sierpnia 2022r. kilkukrotnie podejmował próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ale bezskutecznie). Ponadto Pan E.M. nie przedkłada wymaganych ustawą o pomocy społecznej dokumentów pozwalających określić jego sytuację bytową i zdrowotną, posiadając środki finansowe nie regulował opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej przez co doprowadził do dużej zaległości wobec Gminy Miejskiej w [...]".
Jak wynika z akt administracyjnych organ prowadził równolegle do niniejszej sprawy, sprawę o odstąpienie od obciążenia skarżącego opłatą za pobyt matki w DPS za 2021 r., PI-DPS.435.9.2023.2.R.JB (k. 13), a także sprawę dotyczącą zmiany opłaty za pobyt matki skarżącego w DPS, MOPS.DSS.503.2.5.2023 r. (k. 8).
Wezwania o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego czy przedłożenie dokumentów o sytuacji majątkowej i zdrowotnej po 16 stycznia 2023 r., mające różne sygnatury sprawy, były niezwłocznie realizowane przez skarżącego.
W kontrolowanym postępowaniu administracyjnym nie można skarżącemu zarzucić ani bierności, ani braku współdziałania z organami pomocy społecznej.
Od samego początku, tj. już od wywiadu środowiskowego z dnia 9 lutego 2023 r. twierdził on, że jego sytuacja majątkowa nie pozwala na uiszczanie opłat za DPS. Matce pomagał w formie częstych odwiedzin i zakupów koniecznych produktów.
Zdaniem Sądu to organ I instancji uchylał się od zbadania dokumentów przedstawionych przez skarżącego. Symptomatyczne tu jest np. 4-krotne zwracanie się przez skarżącego się na żądanie organu o zaświadczenie Urzędu Skarbowego w [...]. Organ oczekiwał, że skarżący przedłoży mu dokumenty, które w swojej treści będą expressis verbis zawierać żądane dane, w kształcie wynikającym z przepisów u.p.s. Tymczasem skarżący przedkładał PIT-y, zaświadczenia urzędu skarbowego, zaświadczenia, informacje o postępowaniu układowym, które organowi było trudno ocenić, albo nie chciał ich ocenić.
Prowadzenie kilku postępowań równolegle w sprawie skarżącego przerosło możliwości organu I instancji. Dopuszczalne wykorzystanie materiałów z postępowania dowodowego z innej sprawy polegające na zawiadomieniu o tym fakcie strony, wyraźnym włączaniu precyzyjnie określonych dokumentów do akt prowadzonego postępowania, w niniejszej sprawie przybrało postać kuriozalną.
W dostępnych Sądowi aktach sprawy zaświadczenie o wszczęciu postępowania administracyjnego z urzędu z dnia 16 stycznia 2023 r. nosi sygnaturę MOPS.DSS.503.1.04485.4.2023.
Kolejny dokument w aktach dotyczący sprawy o zwrot zastępczo wniesionej przez Gminę opłaty za 2022 r. to zawiadomienie o przedłużeniu terminu do załatwienia sprawy z dnia 17 maja 2023 r. (k. 18). Nosi ono sygnaturę MOPS.DSS.503.222.2023.
Następne pismo, tj. zawiadomienie o zakończeniu postępowania administracyjnego z dnia 14 czerwca 2023 r. w tej sprawie (k. 20) nosi sygnaturę MOPS.DSS.503.2.26.2023.
W odpowiedzi na to pismo skarżący dnia 22 czerwca 2023 r. (k. 22) złożył wniosek o uzupełnienie dokumentacji także za 2021 i 2022 r., gdyż jego sytuacja uległa zmianie. Osobiście stawił się on w MOPS i dołączył obwieszczenie z dnia 19 czerwca 2023 r. o ustaleniu dnia układanego na 17 lipca 2023 r.
Organ nie uwzględnił tego wniosku i dnia 11 lipca 2023 r. wydał decyzję o zobowiązaniu skarżącego do zwrotu poniesionych przez Gminę opłat, o sygnaturze MOPS.DSU.5026.2.3.06162.2023.
W tym miejscu należy podkreślić, że zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Analiza przytoczonego powyżej przepisu wskazuje, że decyzja w przedmiocie zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń wydawana jest na skutek złożenia wniosku przez osobę zainteresowaną lub przez pracownika socjalnego. W ocenie Sądu wniosek złożony przez pracownika socjalnego powoduje, że organ działa z inicjatywy własnej (por. komentarz do art. 104 u.p.s., I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX on-line), a zatem postępowanie to może toczyć się bez oczekiwania na odrębny wniosek złożony przez osobę zobowiązaną do zwrotu należności. Dodatkowo należy odnotować, że przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. przewiduje różne formy ulg w spłacie należności, takie jak odstąpienie od żądania zwrotu, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie należności na raty. O ile zdecydowana większość wskazanych form ulgi w spłacie należności wymaga ustalenia, że należność istnieje, określenia jej wysokości oraz terminu spłaty, a zatem wydania decyzji o zwrocie należności, to pierwsza ze wspomnianych form – odstąpienie od żądania zwrotu – polega na rezygnacji z domagania się zwrotu (por. komentarz do art. 104 u.p.s., I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX on-line). Prowadzi to do wniosku, że zasadność zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. powinna być badana już w toku prowadzenia postępowania w przedmiocie zwrotu należności pochodzącej ze środków pomocy społecznej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 4/20, oraz z 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 520/21). Umożliwia to bowiem nie tylko pracownikowi socjalnemu uruchomienie postępowania mającego na celu udzielenie ulgi w spłacie, ale także umożliwia zastosowanie ulgi w postaci odstąpienia od żądania zwrotu należności bez konieczności wszczynania i prowadzenia odrębnego postępowania w przedmiocie zastosowania ulgi w spłacie zobowiązania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 3345/19). Tym samym, w ocenie Sądu, za zasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 104 ust. 4 u.p.s. w zw. z art. 2 Konstytucji RP (tak słusznie NSA w wyroku z dnia 1 grudnia 2021 r., I OSK 403/20).
Skarżący w toku całego postępowania przed organem I instancji wskazywał, że nie jest w stanie zwrócić poniesionej zastępczo przez Gminę opłat za 2022 r. Brak sprecyzowania wyraźnie tego wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu obciąża organ I instancji, który nie zapytał wprost o to skarżącego. Co więcej, na żądanie organu skarżący przedkładał szereg dokumentów w tym zakresie. Oceniając powyższe, Sąd przyjął, że taki wniosek został w toku postępowania przez skarżącego złożony (por. zwłaszcza jego pismo z dnia 22 czerwca 2023 r.). Organ I instancji czynił rozważania w uzasadnieniu swojej decyzji co do braku możliwości odstąpienia od żądania zwrotu z urzędu, co narusza art. 104 ust. 4 u.p.s., który przewiduje taką ulgą wyłącznie na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej.
Organ nie rozpoznał wniosku skarżącego w tej mierze, a co więcej w swojej argumentacji pominął zgromadzone w aktach sprawy dowody. Co do rzekomo braku współdziałania z organami pomocy społecznej, na które organ I instancji się tu powołał, Sąd wypowiedział się we wcześniejszej części uzasadnienia.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. i art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy będą miały na względzie treść niniejszego uzasadnienia.